Марсель Муайз: Француз флейташысының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Француз флейтисі (1889–1984)

Марсель Мойс ([mɔiz]; 17 мамыр 1889, Франция, Сент-Амур қаласында – 1 қараша 1984, Вермонт штаты, Браттлборо қаласы, АҚШ) – француз флейтисі. Мойс Париж консерваториясында оқыды және Филипп Гобер, Адольф Хеннебейнс және Поль Таффанельдің шәкірті болды; олардың барлығы өз заманында флейтадағы виртуоз шеберлер еді. Мойс түрлі Париж оркестрлерінде жетекші флейташы болды, көптеген концерттерде өнер көрсетті және көптеген жазбалар жасады. Оның ерекше дыбысы айқын, икемді, өткір және жылдам вибратомен басқарылатын болды. Бұл – флейта ойнаудың «француз стиліне» тән ерекшелік, ол бүкіл әлемдегі флейташылардың қазіргі стандарттарына үлкен әсер етті. Мойс Монреальдегі Квебек музыка консерваториясының профессоры болды және Вермонттағы Марлборо музыка мектебі мен фестивалінің негізін қалады. Мойс шәкірттеріне «флейтада ойнауды емес, музыка жасауды» үйретуге тырысты. Оның шәкірттерінің арасында Джеймс Галвей, Паула Робисон, Тревор Уай, Уильям Беннетт, Кэрол Винсенк, Бернард Голдберг, Роберт Эйткен, Артур Китти, Карен Рейнольдс, Сентябрь Пейн және Джулия Богорад болды. Мойс көптеген флейтаға арналған оқулықтардың авторы, соның ішінде «De la Sonorite» және «Interpretation арқылы дыбысты дамыту» кітаптарын жазды, олар McGinnis & Marx баспасында жарияланды.

Париж консерваториясы

Марсель Мойс 1904 жылы ағасы Жозеф Мойспен бірге тұруға Парижде көшті. Марсель ағасымен бірге тұрып, кәсіби музыканттың өмірін өз көзімен көрді. Жозеф 1881 жылы Шарль Ламуро құрған, жоғары беделді музыкалық мекеме – Ламуро оркестрінің (немесе Концерт Ламуроның) виолончель тобында ойнады. Марсель париждік өмірді түсіну және оның ішінде өз орнын анықтау үшін ағасына тәуелді болды. Жозеф немересіне әлеуметтік және интеллектуалдық жағынан дамып, жетілуіне көмектесу үшін жоспар жасады. Бірінші айда Марсель қалағанын істей алды: концерттерге қатысты, мұражайларды аралады, көшелерде серуендеді. Марсель ағасына мүсінші болғысы келетінін айтқандықтан, Жозеф оны Эколь Бульдегі сурет сабағына жазды, бірақ сонымен қатар оған флейтадан сабақ беретін ұстаз табуды да көздеді. Альфред Мойздің көмегімен Жозеф Марсельге жаңа флейта сатып алып, бірден оған күнделікті жаттығу сеанстарын тағайындады – әрқайсысы қырық бес минуттан, олардың арасында оның кең жеке кітапханасынан он бес минут оқумен. Флейта бойынша кеңінен оқумен қатар, Жозеф Марсельді репетицияларға және концерттерге алып барып, болашақта қандай мүмкіндіктер бар екенін көрсетті. 1904 жылдың мамыр айында Жозеф Марсельді Адольф Хеннебейнмен таныстырды. Хеннебейн баланың қабілеттерін жоғары бағалап, оны оқушы ретінде қабылдады, бұл шешім Марсельді консерваторияға жақындатты. Хеннебейнмен бірнеше ай оқығаннан кейін, Мойс тез жетістіктерге жетіп, Париж консерваториясында Пол Таффанельдің сабағына тыңдаушы болып шақырылды. Таффанельге жоғары құрмет көрсетілді, және Мойс оны ұстаз ретінде алған кезде Таффанель алпысқа толып, концерттен зейнеткерлікке шыққан болса да, Мойстің Таффанельмен өткізген уақыты аса құнды болды. Мойс консерваторияға түсу үшін қажетті стандартты репертуарды бірден ұқты. Хеннебейн басшылығымен және Таффанельдің мақұлдауымен Мойс 1905 жылдың күзінде Париж консерваториясының флейта класына емтихан тапсырып, орын алды. 1906 жылы консерваторияда бір жыл оқығаннан кейін, Мойс Филипп Гобердің жаңадан жазылған Nocturne et Allegro scherzando шығармасын орындады. Егер Мойс жүйкеленген болса, ол оны өзінің орындауында көрсетпеді, ноктюрннің созылған мелодиясы мен скерцоның шалқып, ойшақтай бұрылыстары оның экспрессивті дыбысы мен епті техникасы үшін тамаша мүмкіндік болды. Он жеті жасында Мойс бірінші жүлдені иеленді және кәсіби мансапқа дайын деп танылды. Мойс консерватория тарихында бір жылдың ішінде бірінші жүлдеге ие болған бірнеше флейташының бірі болды, бірақ оның ойнауында соңғы жылтырлық болмады, ол мұны білді. Мектептен шыққаннан кейін көп ұзамай ол Хеннебейнге қосымша сабақтар алу үшін жүгінді, бірақ оның бұрынғы ұстазы он сегіз жасар жігіт қазірдің өзінде дамыған суретші екенін айтып, бас тартты. Сондықтан Мойс Филипп Гоберге барды, ол Опера және Концерт қоғамында ойнады. Мойстің конкурста орындаған солосына әсерленген Гобер оны жеке оқушы ретінде қабылдауға қуанышты болды, әр жұма күні кешкі сағат бесте. Мойс Гобермен шамамен төрт жыл бойы бірге болды. "Гобер инстинктивті музыкант еді", - деп еске алады Мойс. "Ол адамдай ойнады, сол аяғымен, содан кейін оң аяғымен, барлық кедергілерден сақтану арқылы. Гобердің музыкалық инстинкті, ойланбастан дене музыкасының инстинкті сияқты болды".

Marcel Moyse moved to Paris in 1904 to live with his uncle, Joseph Moyse. By living with his uncle, Marcel observed firsthand the life of the average professional musician. Joseph played in the cello section of the Lamoureux Orchestra, or Concerts Lamoureux, a highly respected musical institution founded in 1881 by Charles Lamoureux. Marcel depended on his uncle to interpret Parisian life and to guide him in determining his place in it. Joseph established a plan for his nephew, designed to bring him socially and intellectually up to speed. In the first month, Marcel could do what he pleased: attend concerts, visit museums, stroll the streets. Marcel had told his uncle that he wanted to be a sculptor, so Joseph enrolled him in a drawing class at the Ecole Boule, however Joseph also intended to find him a flute teacher. With the help of Alfred Moyse, Joseph purchased a new flute for Marcel and immediately assigned him several daily practice sessions of forty five minutes each, interspersed with fifteen minutes of reading from his extensive personal library. Along with this extensive study on flute, Joseph took Marcel to rehearsals and concerts to give Marcel an insight into what was possible for the future. In May 1904, Joseph presented Marcel to Adolphe Hennebains. Hennebains remarked favorably on the boy's abilities and accepted him as a pupil, a decision that brought Marcel one giant step closer to the Conservatoire. After just a few months of studying with Hennebains, Moyse made swift progress with him and was invited to audit Paul Taffanel's class at the Paris Conservatoire. Taffanel was looked upon highly and although by the time Moyse had him as a teacher, Taffanel was sixty and retired from playing, Moyse's time with Taffanel was invaluable. Moyse immediately grasped the standard repertoire required for admittance into the Conservatoire. Under the guidance of Hennebains and with the approval of Taffanel, Moyse auditioned for and won a place in the flute class at the Paris Conservatoire in the fall of 1905. In 1906 with only one year of Conservatoire training, Moyse performed the newly written exam piece, Nocturne et Allegro scherzando by Philippe Gaubert. If Moyse was nervous, he did not betray it in his performance, with the stretching melody of the nocturne and the skipping, whimsical turns of the scherzo were perfect vehicles for his expressive tone and nimble technique. At the age of seventeen, Moyse accepted the first prize and was deemed ready for a professional career. Moyse had become one of a handful of flutists in the history of the Conservatoire to qualify for a first prize in one year, but his playing lacked polish, and he knew it. Soon after leaving the school he approached Hennebains for more lessons, but his former teacher turned him down, saying the eighteen year old was already an accomplished artist. So Moyse went to Philippe Gaubert, who then played with the Opéra and the Société des Concerts. Gaubert, who had been impressed by Moyse's performance of his concours solo, was pleased to accept him as a private student, every Friday at five o'clock in the evening. Moyse remained with Gaubert for about four years. "Gaubert was an instinctive musician," Moyse recalled. "He played as naturally as someone walks, stepping out with his left foot, then his right, avoiding all obstacles. The musical instinct of Gaubert was like an instinct of the body music without thinking about it."

Мансап

1906-07 маусымда Мойстың жаттығулары, қосымша оқулары және орындау мүмкіндіктерінің артуы оны толығымен қамтыды. Люсьен Капедің камералық музыка класында оқығаннан кейін, ол жеке скрипка репертуарымен жұмыс істеуді жалғастырды және ақырында "ағайымының виолончеліндегідей бай дыбыс беру үшін" тәжірибелік сабақтарына виолончель әдебиетін қосты. 1913 жылы Мойс опералық сопрано Нелли Мелбамен бірге оның жеке вагонында Америка Құрама Штаттарына гастрольде болды. Біраз уақыттан соң Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды және Мойс қайталап келетін пневмониясының салдарынан әскерге алынбады. Бұл оның өмірінде өте қиын кезең болды, әсіресе Мойс денсаулығын жаңартпақ болғанда. 1916 жылдан 1918 жылға дейін Надя Булангер Мойзды музыкалық талдау сабақтарында ойнауға шақырды. Мойс Париждің Комик операсындағы флейтаның басты солисі болды, сонымен қатар өзін көрсету үшін Париж операсындағы флейташы лауазымына үміттү болды. Оған лауазым ұсынылса да, ол одан бас тартты, себебі бұл оның Сент-Амурға жиі баратындығына кедергі келтіретін еді. Мойздің мансабы дамып, ол Консерваторияның концерттік қоғамы оркестрінің бірінші флейташысы болды. 1931 жылы Мойс Женевада сабақ беріп жүргенде, "Orchestre de la Suisse Romande" оркестрінің флейташысы Марсель Велш өзіне-өзі қол жұмсады. Велш Бахтың №5 Бранденбург концертін оркестрмен орындауға жоспарлаған еді, және Мойзды ауыстыруды Бланш Хонеггер ұсынды. Осылайша атақты Мойз триосы құрылды: негізін қалаушы және жетекшісі Марсель флейтада, Бланш скрипка мен альтта, ал оның ұлы Луи флейта мен фортепианода ойнады. 1934 жылы құрылғаннан бастап Мойз триосы келесі 20 жыл бойы өнер көрсетіп, жазбалар жасады. 1932 жылы Мойс Филипп Гобердің орнын Париж консерваториясының профессоры ретінде иемденді, сонымен қатар 1933 жылдан 1949 жылға дейін Женева консерваториясының профессоры болып тағайындалды, бұл Женеваға апта сайын сапар жасауды талап етті. Женеваның Сент-Амурға жақындығы оның туған және жақсы көретін ауылына жиі баруына мүмкіндік берді. Ол Сент-Амурдан өтетін әр мүмкіндікте асырап алған анасына соғып тұратын. 1936 жылға қарай ол өмірінің шыңында болды. Ол музыкант ретіндегі еңбектері үшін Құрмет легионының рыцары атанды және кеңінен саяхаттап, Еуропаның көптеген ірі қалаларында өнер көрсетті, соның ішінде Лондонда бірнеше қойылымдар мен жазбалар жасады. 1938 жылы ол АҚШ-та өткен Танглевуд фестивалінде екі апта бойы ойнауға шақырылды, Бланш пен Луи де онымен бірге барды, себебі Артуро Тосканини трионы Нью-Йорктегі NBC радиосында ойнауға шақырған еді.

Diligent practice, additional study, and a growing number of performing opportunities in the 1906 07 season absorbed Moyse completely. After having studied in Lucien Capet's chamber music class, he continued independently to work through the repertoire for solo violin and eventually added cello literature to his practice sessions, "to try to develop a rich sound, as my uncle had on his cello." In 1913, Moyse toured the United States with operatic soprano Nellie Melba in her private train. Soon after, World War I arrived and Moyse was rejected by the army because of recurring pneumonia. This was a very difficult time in his life, particularly as Moyse was slowly trying to rebuild his health. From the years 1916 to 1918, Nadia Boulanger invited Moyse to play at her classes on musical analysis. Moyse was principal flute soloist in Paris's Opéra Comique and simultaneously, in order to prove himself, applied for the solo flute position at the Paris Opera. Although offered the position, he turned it down as it would interfere with his frequent visits home to St. Amour. Moyse's career continued to flourish, and he became the first flutist with the orchestra of the Orchestre de la Société des Concerts du Conservatoire. In 1931, Moyse was teaching in Geneva when the flutist of the Orchestre de la Suisse Romande, Marcel Welsch, committed suicide. Welsch was scheduled to play Bach's Brandenburg Concerto No. 5 with the orchestra; it was Blanche Honegger who suggested Moyse as a replacement. This was the beginning of the famous Moyse Trio: Marcel the founder and director playing flute; Blanche, playing violin and viola; and his son Louis, playing both flute and piano. From its conception in 1934, the Moyse Trio performed and recorded for the next 20 years. In 1932, Moyse succeeded Philippe Gaubert as Professor at the Paris Conservatoire and in addition, was appointed Professor at the Geneva Conservatoire from 1933 to 1949, which entailed a weekly trip to Geneva. Geneva being fairly close to St. Amour, meant more frequent visits to the village where he was born and which he loved. He never failed to visit his adoptive mother when he passed by St. Amour. By 1936, he was on top of the world. He became a Chevalier of the Legion of Honour for his artistic contributions as a musician, and he traveled widely, performing in most of the major European cities, which included several performances and recordings in London. In 1938, he was invited to play at the Tanglewood Festival held in the United States for two weeks; both Blanche and Louis went with him as the Trio also had been invited by Arturo Toscanini to play on the NBC Radio in New York.

Бір дәуірдің соңы

Өмірінің соңғы жылдары, өзі флейтада ойнай алмай қалғанда, ол әр жыл сайын туған жері Сент-Амурға бірнеше шәкірттерімен бірге саяхат жасады. Олар "Hôtel du Commerce" қонақ үйінде тұрып, Мойз оларға флейта сабақтарын берді. Бүгінде қонақ үй алдындағы алаң Марсель Мойс алаңы деп аталады. Мойздің өмірінің соңғы жылдарында оны түрлі медициналық проблемалар мазалады, олар көптеген операциялар мен ауруханаға жатқызуды талап етті. Марсель Мойс 1984 жылдың 1 қарашасында 95 жасында қайтыс болды және Вермонт штатының Браттлборо қаласында кремацияланды. Оның күлі 1985 жылдың тамыз айында Францияның Жура аймағындағы Сент-Амур шіркеуінің зиратына жерленді. Оның өлімі бір дәуірдің аяқталуын білдірді. Оның ойнауы мен оқытуы белгілі де, ошаған флейташылардың көптеген буындарына терең әсер етті. Мойздің құрметіне бірнеше шаралар өткізілді, соның ішінде 1985 жылдың 6 қаңтарында Лондондағы Королева Елизавета залында өткен естелік концерт және одан кейін көп ұзамай, 1985 жылдың 3 ақпанында Вермонт штатының Браттлборо қаласында өткен "Марсель Мойстің естелігі" концерті. 1989 жылы Мойздің туған күніне арналған "Марсель Мойздің жүз жылдығы" мерекесі Вермонт штатының Марлборо және Браттлборо қалаларында 17-20 мамыр аралығында өтті. Сол уақытта Лондонда "Флейта мерекесі" ұйымдастырылды, ол ұлы флейташы мен педагогқа оның туған күні, 17 мамыр күні құрмет көрсетті. Әлемдік флейта баспасөзінде Мойздің естелігіне арналған көптеген мақалалар жарияланды және АҚШ-та Марсель Мойз қоғамы құрылды.