Кіріспе

1957 жылы Невил Шуттың "Жағада" романы – 1957 жылы жарық көрген, британдық автор Невил Шут Австралияға көшіп келгеннен кейін жазған апокалиптикалық роман. Романда Мельбурндағы түрлі адамдар тобының басынан өткен оқиғалар баяндалады. Олар бірнеше жыл бұрын болған ядролық соғыстан кейін, Солтүстік жарты шардан таралатын қауіпті радиацияның келуін күтеді. Радиация жақындаған сайын, әрбір адам өлімді әртүрлі қабылдайды. Шуттың алғашқы әңгімесі 1957 жылғы сәуір айында Лондонның апталық "Sunday Graphic" журналында "Жердегі соңғы күндер" деген атпен төрт бөлімдік серия ретінде жарияланды. Роман үшін Шут сюжет желісін кеңейтті. Бұл оқиға екі рет фильмге (1959 және 2000 жылдары) және бір рет 2008 жылы BBC радиосында көрсетілді.

Сюжет

1963 жылы үшінші дүниежүзілік соғыс адамдар қоныстанған әлемнің көп бөлігін қиратты, атмосфераны ядролық қалдықтармен ластады және Солтүстік жарты шардағы барлық адамдар мен жануарлардың өмірін жойды. Соғыс Албанияның Италияға ядролық шабуыл жасауымен басталды, кейін Египеттің АҚШ және Ұлыбританияны бомбалауымен күшейді. Бұл шабуылдарда қолданылған ұшақтар Кеңес Одағынан алынғандықтан, Кеңес Одағын жаңылыспен айыптады, бұл НАТО-ның Кеңес Одағына қарсы соққы беруіне әкелді. Кеңес Одағы Қытай Халық Республикасына да шабуыл жасады, бұл Қытайдың Қытай шекарасына жақын кеңестік өнеркәсіптік аймақтарды басып алуға бағытталған шабуылына жауап болуы мүмкін. Көптеген, тіпті барлық бомбалар, олардың радиоактивті қасиеттерін арттыру үшін кобальтты қамтыды. Жалпы әлемдік ауа ағымдары қауіпті ядролық қалдықтарды тропикалық конвергенция аймағы арқылы Оңтүстік жарты шарға ақырындап жеткізіп жатыр. Қазіргі уақытта планетаның тұруға жарамды жерлері – Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Оңтүстік Американың оңтүстік бөліктері, бірақ олар да радиациялық улануға бірте-бірте тап болып жатыр. Австралиядағы адамдар Американың Сиэтл қаласынан келіп тұратын, түсініксіз және құпиялы Морзе кодын еске алатын радиосигналды анықтайды. Ластанған аймақтарда біреу тірі қалды деген үмітпен, соңғы американдық ядролық суасты кемелерінің бірі, USS Scorpion, капитан Дуайт Тауэрс басқаруымен, Австралия теңіз күштерінің басқаруына беріліп, Мельбурн портынан (Австралияның ең оңтүстік материктік қаласы) сигнал жіберген адаммен байланыс орнату үшін солтүстікке қарай жүзуге бұйрық беріледі. Бұл сапарға дайындалу үшін суасты кемесі Солтүстік Австралиядағы порт қалаларына, соның ішінде Квинсленд штатындағы Кэрнс, Папуа-Жаңа Гвинеядағы Порт-Морсби және Солтүстік территориядағы Дарвинге қысқа сапар жасайды; ешбір тірі қалған адам табылмады. Америкалық экипажбен бірге екі австралиялық – американдықтармен байланыс бойынша теңіз лейтенанты Питер Холмс және ғалым профессор Джон Осборн саяхаттайды. Командир Тауэрс Осборнның алыс туысы, адам өмірінің аяқталуына төтеп беруге тырысатын жас австралиялық әйел Мойра Дэвидсонға жақын болды. Дэвидсонға қызығушылық танытқанмен, Тауэрс АҚШ-тағы әйелі мен балаларына адал болып қалады. Ол балаларына сыйлықтар сатып алып, олардың өсіп келе жатқанын елестетеді. Бірақ бір сәтте ол Мойраға отбасының, әдетте, қайтыс болғанын білетінін айтады және олар тірі болғандай әрекет етуінің ақымақтығы туралы сұрайды. Ол оның ақылдан безгеніне сенбейтінін жауап береді. Австралия үкіметі азаматтарға радиациялық уланудан ұзақ азапты болдырмау үшін тегін суицид таблеткалары мен инъекцияларын ұсынады. Кезеңдік есептерде қауіпті радиацияның оңтүстікке қарай бірте-бірте жылжуы байқалады. Қаламен байланыс үзілген кезде, ол «жоқ» деп белгіленеді. Кішкентай қызы мен әйелі Мэриі бар Питер Холмс жақындап келе жатқан апатты мойындамайды. Америкалықтармен бірге солтүстікке сапар шегуге тағайындалғандықтан, Питер Мэридің ашуы мен сенімсіздігіне түсіндіруге тырысады, егер ол миссиясынан уақытында қайтып келмесе, таблетка ішіп, олардың баласын және өзін қалай өлтіру керектігін түсіндіреді. Бос уақытында Осборн соғыс басталғаннан кейін номиналды сомаға сатып алған (жағылғыш қорымен бірге) Ferrari жарыс машинасының қалпына келтіруімен және кейін жарысқа қатысуымен айналысады. USS Scorpion Тынық мұхитының солтүстігіндегі Аляска шығанағына барады, онда экипаж радиация деңгейі төмендемейтінін анықтайды. Бұл жағдай «Жоргенсен эффектісін» жоққа шығарады, бұл ғылыми теория ауа райының әсерінен радиация деңгейі күтілгеннен гөрі жылдам төмендейді және Оңтүстік Австралияда немесе Антарктидада адам өмірінің жалғасуына мүмкіндік береді деп болжайды. Суасты кемесі Сан-Францискоға жақындасады, перископ арқылы қала қирағанын және Голден-Гейт көпірінің құлағанын көреді. Ал радиосигналдар келіп тұратын Пьюгет саунд аймағы зымыраннан қорғану жүйесінің арқасында қираудан сақталған. Экспедицияға қатысқан Эдмондс, Вашингтоннан келген бір экипаж мүшесі, соңғы күндерін туған қаласында өткізу үшін кемеден секіріп түседі. Содан кейін экспедиция мүшелері Сиэтлдің оңтүстігіндегі тасталып кеткен теңіз коммуникациялық мектебіне барады. Оттегі баллондарымен және қорғаныш жабдықтарымен жағаға жіберілген экипаж мүшесі қала тұрғындары көп бұрын қайтыс болғанын, бірақ аймақтың гидроэлектр станцияларының кейбіреуі примитивті автоматтандыру технологиясының арқасында әлі де жұмыс істеп тұрғанын анықтайды. Ол құпия радиосигналдың себебі – желдің әсерінен ашық қалған терезе жақтауының телеграф пернесіне соғып тұрғанын біледі. Перл-Харборда тоқтағаннан кейін қалған суасты кемешілер Австралияға оралды, қалған аз уақытын өткізу үшін. Осборн таблеткасын машинасының ішінде отырып ішеді. Мэри ауырған кезде Питер қызына өлім инъекциясын жасайды. Өзінің жағдайы жақсы болса да, ол және Мэри отбасы болып бірге өлгені үшін бірдей таблетка ішеді. Тауэрс және оның қалған экипажы «Скорпионды» ашық теңізде батырады, басқа елдің портында кеме қалдырмау үшін теңізшілік міндетін орындайды, экипажы суицидке немесе радиациялық улануға тап болғаннан кейін. Мойра машинасында отырып, таблетка ішіп, Тауэрспен бірге екенін елестетеді, суасты кемесінің шығып келе жатқанын бақылайды.

Қасиеттеу

Кейіпкерлер қалған уақыттарын барынша игеруге тырысып, шағын қуаныштар туралы әңгімелеседі және әдеттегі іс-әрекеттерін жалғастырады. Холмстер ешқашан көре алмайтын бақша отырғызады; Мойра бастапқыда әлеуметтік өмірге белсенді қатысып, көп ішімдік ішіп, той-думандарға қатысады, бірақ Тауэрспен танысқаннан кейін машинография және стенография курстарын бітіреді; Осборн мен басқалар бірнеше қатысушының қазасына әкеп соққан қауіпті автожарыс ұйымдастырады; джентльмендер клубының егде жастағы мүшелері клубтың шарап погребіндегі шарапты ішіп, балық аулау маусымын ертерек бастау мүмкіндігін талқылайды және ауыл шаруашылығына зиян келтіретін қояндардың адамдардан аман қалуы мүмкіндігіне алаңдайды. Тауэрс Мойра Дэвидсонмен балық аулауға шығады, бірақ олар жақын қатынасқа түспейді, себебі ол қайтыс болған әйеліне адал болуды жөн көреді, ал Мойра бұл шешімін қабылдайды. Мемлекеттік қызметтер мен экономика біртіндеп тоқтап қалады. Соңында Тауэрс Мойрамен бірге қалып, өлмей, керісінше, өзінің командасын Австралияның теңіз шекарасынан тыс жердегі суасты қайығын батыруға соңғы миссияға жетектейді. Ол өліміне айналған жағдайды АҚШ Әскери-теңіз күштеріне деген парызынан аттауға жол бермейді және экипажына нығайлы тірек болды. Шут романдарына тәндей, кейіпкерлер күшті эмоцияларды білдіруден аулақ және өзін-өзі аяуға бой алмайды. Австралиялықтар көбінесе оңтүстікке қашпайды, керісінше, олар тұратын ендіктерге қауіпті радиация деңгейі жеткен кезде тағдырларын қабылдайды; көпшілігі радиациялық аурудың белгілері пайда болғанда, үкімет ұсынған өзін-өзі өлтірудің альтернативін таңдайды. Дегенмен, мәтінде айтылғандай, радиациялық улану Крайстчерч, Жаңа Зеландияға дейін де тарала бастады, сондықтан мұндай қашудың ешқандай мәні болмас еді.

Қабылдау

Тарихшы Дэвид Маккалоу «Нью-Йорк таймс» газеті үшін жазған мақаласында «Жетісу жағасында» романын «атом соғысынан кейін радиациядан өліп бара жатқан әлемнің ең терең әсер қалдырған бейнесі» деп атады. «Сан-Франциско хроникалы» газеті оны «соңғы жылдары оқыған ең қорқынышты туынды» деп сипаттап, «таң қалдыратыны идеясы ғана емес, мырза Шуттың оны қаншалықты шеберлікпен жазғаны» деді. «Daily Telegraph» оны «Шуттың ең маңызды жетістігі» деп, ал «The Times» – «ядролық соғыстың салдары туралы ең әсерлі роман» деп бағалады. «The Guardian» газеті «Жетісу жағасында» сияқты туындылардың ядролық соғыс қаупі туралы хабардарлықты арттыруда маңызды рөл атқарғанын, «біз құдыққа қарадық, содан кейін қауіптен алшақтадық» деп жазды. «Los Angeles Times» романды «уақтылы және ирониялы, көз жасты төгіп, мазасыздық қалдыратын өшпес қайғылы соңы бар» деп сипаттады, ал «The Economist» журналы оны «жарты ғасырдан кейін де әсерін жойған жоқ» деп атады. «Galaxy Science Fiction» журналының авторы Флойд Гейл кітапты «күшті эмоционалдық әсерге ие» деп атап, «барлық кәсіби дипломаттар мен саясаткерлер міндетті түрде оқуы керек» деді. Айзек Азимов: «Ғылыми фантастиканың жанкүйеріне – жалпы жұртшылықтан өзгеше – бұл өте жұмсақ көрінетін шығар. Ядролық соғыс басталады, содан кейін не болады? Жаңалық емес». Ол романды өзі «ертеңгі фантастика» деп атаған жанрдың үлгісі деп сипаттап, «ғылыми фантастикада ертеңгі жаңалықтардан гөрі жалықтырарлық ештеңе жоқ» деді. Роман жаһандық ядролық соғыстың салдарына қатысты шындыққа сай келмейді, себебі сол кезде бұл туралы білім жеткіліксіз болды. Онда ядролық қыс құбылысы бейнеленбеген. «Ядролық соғыстан аман қалуға арналған нұсқаулықта» Крессон Керни романды «псевдонаулық» және «рухты құлдыратушы» деп сипаттап, оның және осыған ұқсас туындылардың кез келген ауқымды ядролық соғыс адамзатты толығымен жояды деген мифті таратуға себеп болатынын айтты. Кернидің пікірінше, бұл миф қауіпті, себебі ол адамдарды ядролық шабуыл жағдайында өмірді сақтап қалуға көмектесетін сақтық шараларын қабылдаудан бас тартады, себебі кез келген сақтық шараның бекер екеніне сеніп қалады.

Бейімделулер

On the Beach (1959) - Грегори Пек, Ава Гарднер және Фред Астердің қатысуымен түсірілген көркем фильм. On the Beach (2000) - Арман Ассанте, Рейчел Уорд және Брайан Браунның қатысуымен түсірілген телефильм. Классикалық сериал: «Жағажайда» (2008 жылдың қарашасы) BBC Radio 4 арнасы «Classic Serial» жобасы аясында екі сағаттық эпизодтардан тұратын толық актерлік құрамды аудиодраманы эфирге шығарды. On the Beach (2023 жылғы театрлық қойылым) - Сидней театр компаниясы үшін көркемдік директор Кип Уильямс және драматург Томми Мерфи бейімдеген пьеса.