Кіріспе

Нидерланд парламентінің төменгі палатасы

VVD (24)
D66 (9)
CDA (5)
CU (3)
Оппозиция (109)
PVV (37)
GL–PvdA (25)
GL (13)
PvdA (12)

Атауы

Бұл орган ағылшын тілінде ресми түрде "Өкілдер палатасы" деп аталса да, ол оның ресми голланд тіліндегі атауының тікелей аудармасы емес, "Генералдық штаттардың Екінші палатасы", "Екінші палата" немесе көбінесе жай ғана "Палата" деп аталады. "Өкіл" (afgevaardigde) дегеннен гөрі, палата мүшесі (Tweede) Kamerlid, яғни "(Екінші) палата мүшесі" деп аталады.

Функциялар

Өкілдер палатасы – Штаттар Генералының басты заң шығару органы, онда ұсынылып отырған заңдар талқыланып, кабинеттің қызметі қарастырылады. Министрлер кабинеті де, Өкілдер палатасы да заң жобаларын ұсынуға құқылы; Өкілдер палатасы оларды талқылайды және көпшілік дауыспен қабылданған жағдайда Сенатқа жібереді. Кабинеттің қызметін тексеру ресми сауалдар түрінде жүзеге асырылады, олар кабинетті белгілі бір шараларға немесе олардан бас тартуға шақыратын ұсынымдарға әкелуі мүмкін. Жаңа палата қызметін бастаған кезде ауыстырылмаған уақытша кабинеттен басқа, ешбір адам бір мезгілде парламент пен кабинет мүшесі бола алмайды. Өкілдер палатасы Нидерланды Жоғарғы Сотына судьяларды іріктеудің алғашқы кезеңіне жауапты. Ол әрбір бос орынға Үкіметке үш кандидаттың тізімін ұсынады. Бұдан бөлек, ол Нидерланды Омбудсменін және оның ведомстволарын сайлайды.

Сайлаулар

Өкілдер палатасының қалыпты мерзімі төрт жылды құрайды. Үкімет парламенттің сенімін жойғанда, басқарушы коалиция ыдырағанда, Өкілдер палатасының мерзімі біткенде немесе басқарушы коалиция құру мүмкін болмағанда сайлаулар тағайындалады.

Тараптар

Нидерландыда сайлау құқығы бар кез келген адам саяси партия құруға және Өкілдер палатасына сайлауға қатысуға құқылы. Сайлауға қатысуды көздеген партиялар сайлауға 43 күн бұрын тіркелуі керек, сонымен қатар 50-ден аспайтын жалпыұлттық тізімді ұсынуы тиіс, немесе егер партия өткен сайлауда кем дегенде 15 орын жеңіп алса, 80-ден аспайтын тізімді ұсынуы мүмкін. Өткен сайлауда қатыспаған немесе бірде-бір орын жеңбеген партиялар депозит төлеуі керек (2021 жылғы наурыздағы сайлау үшін барлық округтер бойынша 11 250 евро) және дауыс жинағысы келетін жиырма сайлау округінің әрқайсысынан 30 қол жинауы тиіс.

Партиялардың тізімдері

Сайлаушыларға кандидаттар тізімі сайлауға кем дегенде 14 күн бұрын беріледі. Әрбір кандидаттар тізімі нөмірленеді, ал бірінші орындағы кандидат – жетекші кандидат деп аталады. Жетекші кандидатты партия көбінесе сайлау науқанын басқару үшін тағайындайды, және ол партия төрағасы және премьер-министрлікке үміткер болып табылады. Партиялар жиырма сайлау округінің әрқайсысында әртүрлі кандидаттар тізімімен қатысуға құқылы, бірақ мандаттар округтік емес, жалпыұлттық деңгейде үлестіріледі, сондықтан көптеген партиялардың барлық округтерде шамамен бірдей тізімдері болады, кандидаттар да сол тізімдерде бақ сынасады. Тек ірі партиялар ғана кейде тізімдерінің соңына бірнеше өңірлік кандидаттарды қосады. 1973 жылдан 2017 жылдың маусым айында таратылғанға дейін, екі немесе одан көп партиялар қалған мандатты жеңіп алу мүмкіндігін арттыру үшін өз тізімдерін біріктіре алатын. Мұндай біріктіру – тізімдерді біріктіру деп аталады.

Тіркеу және дауыс беру

18 жастан асқан Нидерланд Корольдігінің азаматтары дауыс беруге құқылы. Нидерландыда тұратын құқылы азаматтар, жергілікті халық тізіліміне міндетті түрде тіркелу арқылы дауыс беруге шақырылады. Нидерландыдан тыс жерде тұратын құқылы азаматтар, егер оларда жарамды Нидерланд паспорты немесе жеке куәлігі болса, Гаага қаласының әкімдігінде дауыс беруге тұрақты тіркелуге болады. Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен құрамына кіретін елдердің тұрғындары, егер олар кемінде он жыл Нидерландыда тұрған немесе Нидерланд мемлекеттік қызметінде жұмыс істеген болса ғана дауыс бере алады. Бір жылдан аса мерзімге сотталған және дауыс беру құқығынан айырылған адамдар дауыс бере алмайды. 2009 жылдан бастап, шешім қабылдау қабілеті шектеулі азаматтар дауыс беру құқығын қайта алды. Кез келген кандидатқа бір дауыс беріледі. Көптеген дауыс берушілер жетекші кандидаттардың біріне дауыс береді. Дауыс берушілер тізімдегі төменгі сатыдағы кандидатқа да басымдық берілген дауыс бере алады.

Орындықтарды бөлу

Дауыстар саналып болғаннан кейін орындар партияларға бөлінеді. Жарамды ұлттық дауыстардың саны қол жетімді орын санына, яғни 150-ге бөлінеді, осы арқылы әр орын үшін шектік мән (Hare квотасы) анықталады; 1/150 шамамен жарамды дауыстардың 0,67%-ын құрайды. Әр партияның алған дауыс саны осы шектік мәнге бөлінеді және ең жақын толық санға дейін төмен қарай дөңгелектенеді, нәтижесінде партия шектік мәнге қанша рет жеткеніне тең бастапқы орын саны шығады. Бастапқы орындар бөліскеннен кейін, қалған орындар кем дегенде бір орын алған партиялар арасында ең үлкен орташа мәнді қолданатын Д’Хондт әдісі арқылы бөлінеді. Бұл жүйе ірі партияларды сәл жақсы жағдайға қояды. Бір орын алу үшін қажетті дауыс санына жетпеген партиялар қалған орындарға үміткер бола алмайды, сондықтан сайлаудың де-факто шегі 0,67% болып табылады. Бұл шектік мән әлемдегі ұлттық парламенттер арасындағы ең төменгі деңгейлердің бірі болып есептеледі, және көбінесе бірнеше партия 2% немесе одан аз дауыспен орын жеңіп алады. Сайлау кезінде Палатада өкілдігі жоқ партиялар, егер олар шектік мәннің 75%-ынан астам дауыс жинаса (1/200 бөлігі), олардың кепілдік ақшасы қайтарылады. Әр партияға бөлінген орын саны белгілі болғаннан кейін, олар әдетте партия тізіміндегі ретімен кандидаттарға беріледі. Сондықтан сайлау алдында тізімнің жоғары жағында тұрған кандидаттар партияның қанша орын жеңіп алуы мүмкін екеніне байланысты сайланатын позицияда деп есептелуі мүмкін. Алайда, бұл кезеңде жеке дауыстар да ескеріледі. Жеке басымдық дауыстары бойынша шектік мәннен (жарамды дауыстардың 0,1675%-ы) көп дауыс жинаған кандидат өзінен сайланған болып есептеледі және тізімде жоғары тұрған кандидаттарды озып кетеді. 2006 жылғы қарашадағы сайлаудан кейін тек бір кандидат жеке басымдық дауыстары арқылы орын алды, ал басымдық шегіне жеткен қалған 26 кандидат тізімдегі орнына сәйкес сайланды. Егер кандидат парламенттегі лауазымын атқара алмаса (мысалы, министр болса, парламентке кірмеуге шешім қабылдаса немесе кейіннен отставкаға шықса), онда тізімдегі келесі кандидат оның орнын басады.

Басқарушы коалицияның құрылуы

Барлық орын бөлінгеннен кейін, әдетте палатада көпшілікке қолдау көрсететін үкімет құру мақсатында бірқатар келіссөздер өтеді. 2012 жылдан бері Өкілдер палатасы ірі партия басшыларынан болашақ коалициялар туралы сұрау үшін "зерттеушіні" тағайындайды. Зерттеушінің сұхбаттарының негізінде Өкілдер палатасы мүмкін болатын коалицияларды тексеру үшін информаторды, ал келіссөздерді жүргізу үшін форматорды тағайындайды. 2012 жылға дейін информатор мен форматорды монарх тағайындаған. Әдетте, форматор үкімет құруға және премьер-министр болуға патшалық шақыруды қабылдауға дайын болу үшін бірнеше ай уақыт қажет. Конституция министрлер кабинетінің мүшесінің бір мезгілде Өкілдер палатасында орын алуына рұқсат бермейтіндіктен, барлық кабинет мүшелері парламенттен кетуі керек. Жалпыұлттық партиялық тізім жүйесі және төмен сайлау шегінің болуына байланысты, Өкілдер палатасында он немесе одан да көп партия өкілдік етеді. Мұндай фрагментация бір партияның Өкілдер палатасында көпшілікке қажетті 76 орынды жеңіп алуын дерлік мүмкін емес етеді. 1917 жылы енгізілген қазіргі партиялық тізім пропорционалдық өкілдік жүйесінен бері ешбір партия көпшілікке қажетті орын санына жақындаған жоқ. Бұл фрагментация сонымен қатар жалғыз өзі үкімет құру үшін жеткілікті орын жеңіп алуды өте қиын жасайды. Содан бері бір партия жеңіп алған ең көп орын саны – 1986 және 1989 жылдары ХДП партиясының 150 орынның 54-і. 1891-1897 жылдар аралығында Либералдық одақ Өкілдер палатасында абсолютті көпшілікке ие болған соңғы партия болды. Содан бері Нидерландтың барлық кабинеттері екі немесе одан да көп партиядан құралған коалициялар болып табылады.

Тарихи композициялар

Тарихи тұрғыдан алғанда, Өкілдер палатасында 100 орын болған. 1956 жылы бұл сан 150-ге дейін артты, және қазірге дейін солай сақталып келеді. Өкілдер палатасының тарихына шолу жасау үшін, оң жақтағы суретте Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы жалпы сайлаудан (1946 жыл) бастап, соңғы сайлауға дейінгі палатадағы орындықтардың таралуы көрсетілген. Солшыл партиялар төменгі жағында, христиандық партиялар ортасында, ал оңшыл партиялар жоғарғы жағында орналасқан. Кейде бір мәселелік (немесе тар бағытталған) партиялар туындайды, олар суреттің ең жоғарғы бөлігінде көрсетілген. Тік сызықтар жалпы сайлауды білдіреді. Бұл сайлаулар әдетте төрт жылда бір рет өткізілсе де, нәтижесінде құрылған коалициялық үкіметтер үкіметтік дағдарыссыз мерзіміне толық жете бермейді, одан кейін көбінесе жаңа сайлаулар болады.

Дауыс берудің ысырап етілуі

Нидерландтағы Өкілдер палатасында жарамды дауыс бергеніне қарамастан, ешбір партия өкілдігі жоқ сайлаушылардың шағын үлесі артып келеді. Дауыс жоғалту үлесі төменде көрсетілген: