Кіріспе
"Тіл кескен көгершін" деп аударылған, дәстүрлі жапон аңызы Шита кири Сузуме (舌切り雀) - мейірімді қарт адам, оның ашкөз әйелі және жарақаттанған көгершін туралы әңгімелейтін дәстүрлі жапон аңызы. Бұл оқиға кейіпкерлерге сұмдық, достық пен қызғаныш әсерін зерттейді. Эндрю Ланг оны "Роза ертегі кітабында" Тілі жарылған көгершін ретінде енгізді. Бұл ертегі бүкіл әлемде кең тараған.
Shita kiri Suzume (舌切り雀), translated literally into "Tongue Cut Sparrow", is a traditional Japanese fable telling of a kind old man, his avaricious wife and an injured sparrow. The story explores the effects of greed, friendship and jealousy on the characters. Andrew Lang included it as The Sparrow with the Slit Tongue in The Pink Fairy Book. The basic form of the tale is common throughout the world.
Сюжет
Бірде-ақ кедей қарт ағаш кесуші әйелімен бірге өмір сүрді, олар ағаш кесу және балық аулау арқылы өздерін табыстады. Қарт адам адал да мейірімді еді, ал әйелі менмен де ашкөз еді. Бір күні ертеңгісін қарт адам тауға барып, ағаш кескенде, жарақат алған бір көгершіннің көмек сұрап айқайлап жатқанын көрді. Құсқа жаны ашыған кісі оны үйіне алып барып, күріш жетіп, сауығып кетеді. Әйелінің ашкөздігі мен өрескеллігі соншалық, ол құс сияқты кішкентай, мәнсіз нәрсеге қымбат тағамды ысырап ететініне ашуланды. Алайда қарт кісі құсқа қарап, қамқорлық жасауды жалғастырды. Бір күні ер адам тауларға оралып, құсты қарт әйелдің қарауына қалдырды, ол оны тамақтандыруды ойламады. Күйеуі кеткеннен кейін ол балық аулауға кетті. Ол кеткенде, құс сыртқа қалған қышқылға кіріп, бәрін жеп қояды. Қарт әйел оның оралуына қатты ашуланды, сондықтан құстың тілін кесіп тастады және оны келген жерінен тауларға ұшып жіберді. Қарт кісі құсты іздеп, басқа құстардың көмегімен бамбук бағуына кірді. Көптеген құстар оны қарсы алып, құтқарып қалған кішкентай құсына алып барды. Басқалары оған тамақ әкеліп, ән айтып, би билеп берді. Олар оған үлкен себет не кішкентай себет сыйлық етіп береді. Жасы үлкен болғандықтан, ол ең кішкентай себетті таңдады. Үйіне жеткен соң, себетті ашып, оның ішінде көп қазына бар екенін көреді. Ағасы үлкен себеттің бар екенін білген соң, одан да көп қазынаны алуға үміттеніп, шанақтардың қонақ үйіне жүгіріп барады. Ол үлкен себетті таңдады, бірақ үйге келгенше оны ашпау керектігі ескертілді. Оның ашкөздігі соншалық, үйге қайтып оралғанша, әйел себетті ашып қояды. Ол қораптың іші жылан мен басқа да жыртқыш аңдарға толы екенін көргенде, таңғалады. Олар оны қатты қорқытып, таудан құлап түсіпті.
Моральдық
Достық тазалығы ашкөздік пен қызғанышқа қарсы шығады. Ашкөздік тек өз құрып кетуіне әкеледі.
Нұсқалар
Бұл ертегі "Аарн Томпсон 480 типінде" "Жақсы және жаман қыздар" деп саналады. Бұған қоса, "Алмас пен жабайы жабайы құстар", "Хулда ана", "Құдықтың үш басы", "Қайрат ата", "Ормандағы үш кішкентай адам", "Қылымдалған гүлдесте", "Қарт сиқыршы" және "Екі сандық" секілді кітаптар да бар. Әдеби нұсқаларға "Үш пери", "Аврора мен Эйме" кіреді. Профессор Хироко Икеданың "Жапон халық аңыздарының индексі" кітабында ертегі 480D типінде, "Тіл кескен көгершін" немесе Шита-кири Судзуме деп жіктеледі.
Аудармалар
Бұл әңгімені ағылшын тіліне А. Б. Митфорд (1871), Уильям Эллиот Гриффис (1880), Дэвид Томсон (Хасегава Такехироның Жапон ертегілер сериясының 2-томы ретінде, 1885), Йе Теодора Озаки (1903), Тереза Пирс Уиллистон (1904) және басқалары.