Кіріспе

Эмиль Золаның "Аржент" ("Ақша") романы – Эмиль Золаның "Ругон-Маккар" сериясындағы он сегізінші романы. Ол 1890 жылғы қарашада "Gil Blas" журналында бөлім-бөлім жарияланып, 1891 жылғы наурызда "Charpentier et Fasquelle" баспасында роман түрінде жарық көрген. Роман екінші француз империясының қаржы әлемін, Париж биржасында бейнеленгенін және Аристид Саккардтың ойдан шығарылған кейіпкері арқылы көрнектіленгенін көрсетеді. Золаның ниеті – спекуляция мен алаяқтық компанияларды жарнамалаудың қауіпті салдары, компания директорларының кінәлі немқұрайлылығы және заманауи қаржы заңдарының әлсіздігін көрсету болды. Аристид Саккард (1815 жылы Аристид Ругон ретінде дүниеге келген) – Пьер мен Фелисити Ругонның кіші ұлы. Ол алғаш рет "La fortune des Rougon" романында таныстырылады. "L'argent" – Сакардың алғашқы байлығына қол жеткізуінің теріс әдістерін баяндайтын "La curée" (1871 жылы жарық көрген) романының тікелей жалғасы. Оның адал емес мінезін сезіне отырып, ағасы Эжен Ругон Аристидке Ругон тегін Саккардқа өзгертуге кеңес береді. Аристидтің тағы бір інісі Паскаль – "Доктор Паскаль" романының басты кейіпкері. Оның екі қарындасы бар: "La curée" романында кездесетін Сидони және "La conquête de Plassans" романының басты кейіпкерлерінің бірі Марта.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман 1864–1869 жылдары, Саккардың екінші әйелі Рене (La curée) қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң басталады. Саккар банкротқа ұшырап, биржа қаржыгерлері арасында беделсіз қалды. Өзін қайта орнатудың жолын іздеген Саккар жоғарғы қабаттағы көршісі, инженер Жорж Хамелиннің жоспарларына қызығады. Хамелин Таяу Шығыста христиан дінін үлкен қоғамдық жұмыстар арқылы қайта жаңғыртуды армандайды: маңызды қалаларды байланыстыратын теміржолдар, жолдар мен көлік жүйесін жақсарту, Жерорта теңізінің шығысындағы порттарды жаңарту және әлемдік тасымал үшін заманауи кемелер флоты. Саккар осы жобаларды қаржыландыру үшін қаржы мекемесін құруға шешім қабылдайды. Оның басты мақсаты – көп ақша табу және өзін биржада қайта беделді ету. Сонымен қатар, Саккар өзінің інісі Эжен Ругонмен күшті бәсекелестікке түседі. Ругон – қуатты министр, ол Саккардың банкроттығынан кейін көмектесуден бас тартады және Империя үшін либералдық, діни емес бағытты қолдайды. Бұған қоса, антисемит Саккар бұл кәсіпті биржаны бақылайтын еврей банкирлеріне қарсы соққы ретінде қарастырады. Саккардың «Banque Universelle» (Жалпыбанк) бастапқыда тұрақсыз негізде тұр. Акция бағасын манипуляциялау үшін Саккар және оның серіктестері, кәсіпорынды дамыту үшін құрылған синдикаттың мүшелері, өз акцияларын сатып алып, осы заңсыз амалдан түскен табысты нақты есімдері жасырылған шотқа аударады. Хамелин Константинопольге жол ашып, кәсіптің негізін қалағанда, «Banque Universelle» қарқынды дамиды. Акция бағасы 500 франктан үш жыл ішінде 3000 франкқа дейін өседі. Сонымен қатар, Саккар бірнеше газет сатып алады, олар банк имиджін жақсартуға, жұртшылықты қызықтыруға және Ругонға шабуыл жасауға қызмет етеді. Роман шамамен 20 кейіпкердің тағдырын баяндайды, олардың өмірі әлеуметтік топтар бойынша кесіліп, қор нарығындағы спекуляциялардың байлар мен кедейлерге қалай әсер ететінін көрсетеді. Романның қаржылық оқиғалары Саккардың жеке өмірімен қатар өрбиді. Хамелин өзінің қарындасы Каролинамен бірге тұрады, ол ойланбастан «Banque Universelle»-ге инвестиция салады және кейіннен Саккардың сүйіктісіне айналады. Каролина Саккардың Париждегі алғашқы күндерінде Виктор есімді ұлы болғанын біледі. Ол Викторды кедейліктен құтқарып, қайырымдылық мекемесіне орналастырады. Бірақ Викторді түзету мүмкін емес, ол ашкөздікке, жалқаулыққа және ұрлыққа берілген. Мекемедегі әйелдердің біріне шабуыл жасағаннан кейін ол көшеге қашып, қайтадан көрінбейді. Ақырында, «Banque Universelle» өзін-өзі ұстап тұра алмайды. Саккардың басты қарсыласы, еврей қаржыгері Гундерманн, Саккардың қаржылық амалдары туралы біліп, нарыққа акцияларын төгіп, бағасын түсіріп, Саккарды бағаны қолдау үшін миллиондаған акция сатып алуға мәжбүр етеді. Соңғы құлдырау кезінде банк өзінің акцияларының төрттен бірін, құны 200 миллион франкқа ие болады. Банктің құлдырауы бүкіл қаржы әлемінде сезіледі. Шындығында, Францияның барлық аймағы оның құлдырауының салдарына тап болады. «L'argent» романының кейіпкерлеріне тиген әсерлер апатты: толық жойылу, өзін-өзі өлтіру және жер аудару. Бірақ Саккардың синдикатының кейбір мүшелері құтылып кетеді, ал Гундерманн күтпеген байлыққа ие болады. Саккар мен Хамелин бес жылға бас бостандығынан айырылады. Саккардың інісі Эжен Ругонның араласуы арқасында, ол ағасы түрмеде отыруын қаламайды, олардың жазалары жеңілдетіледі және Франциядан кетуге мәжбүр болады. Саккар Бельгияға кетеді, ал роман Каролинаның ағасымен Римге аттануға дайындалып жатқан сәтімен аяқталады.

Рюгон-Макварттың басқа романдарымен байланысы

Золаның «Ругон-Маккар» романдарына арналған жоспары – Екінші Империя кезеңінде бір отбасы мүшелеріне тұқым қуалаушылық пен ортаның қалай әсер ететінін көрсету болды. Сакардың әжесі Аделаида Фуке (Диде әпкесі) барлық ұрпақтары әртүрлі деңгейде қазіргі кезде мінез-құлқының мәжбүрлеушілік ерекшелігі деп аталатын белгілерді көрсетеді. Сакард ақшаға және байлық жинауға құмар, өміріндегі барлық нәрсе оған екінші орында тұрады. «Доктор Паскаль» романында Зола Саккардқа тұқым қуалаушылықтың әсерін, оның ашкөз ата-анасының мінездері араласқан «қосылыс» ретінде сипаттайды. «Аржент» романында Ругон-Маккар отбасының тағы екі мүшесі де кездеседі: Сакардтың ұлдары Максим (1840 ж.т.) және Виктор (1853 ж.т.). Әкесі байлық жинауға құмар болса, Максим оны сақтауға құмар. Жесір Максим («La curée» романында маңызды рөл атқарған) жалғыз өмір сүріп, бөліспейтін байлықта өмір кешеді. «Доктор Паскаль» романында Максим ерте қартайған, ләззаттан және тіпті өмірден қорқатын, сезімдерінен жұрдай, суыққан адам ретінде сипатталады – бұл сипаттамалар «Аржент» романында енгізілген. Максим мінездердің «таралуы» ретінде сипатталады, ол әкесінің моральдық күшіне және анасының (Сакардтың бірінші әйелі) еркелетілген өзімшілдігіне ие. Ал Виктор, кедейлікте өскен, Ругон отбасының деградациясының ең шектен шыққан мысалы болып табылады. Диде әпкесі сияқты, Виктор да жүйкелік аурудан зардап шегеді. Жак Лантьеден (оның екінші туысы, «La bête humaine» романына қараңыз) айырмашылығы, ол қылмыстық құштарлықтарын баса алмайды, сондықтан Париж көшелерінде жоғалып кетуіне таң қалмайсыз. Виктор ата-анасының ең төменгі қасиеттерінің «қосылысы» ретінде сипатталады (анасы бұрынғы әйел болған). «Доктор Паскаль» (1872 ж.) романында Зола Сакардтың Парижге оралып, газет ашып, қайтадан көп ақша табатынын айтады. Ругон – «Евгений Ругон» романының басты кейіпкері, оқиғасы «Аржент» романынан бұрын өтеді. Сакардтың қызы Клотильда (1847 ж.т.) «Доктор Паскаль» романындағы басты әйел кейіпкері.

Бейімделулер

1928 жылы Марсель Л’Эрбиер «Аржент» фильмінің нұсқасын түсірді. Ол сюжеттің негізгі құрылымын ғана пайдаланды және оқиға орнын 1920 жылдардағы Парижге көшірді. 1936 жылы Пьер Билон «Аржент» француз фильмін режиссерлік етті. 1988 жылы Жаку Руффио француз телеарнасы үшін кітап бойынша үш бөлімді телеспектакль жасады. 2009 жылы британдық «Шант» театр компаниясы кітап негізінде «Money» деп аталатын көрерменді қатыстыратын театрлық қойылымды ұйымдастырды.