Кіріспе
Болгар хандарының номиналиясы - бұл кейбір ертедегі болгар билеушілерінің есімдері, олардың кландары, циклдік болгар күнтізбесіне сәйкес таққа отырған жылы және олардың билігінің ұзақтығы, соның ішінде бірлескен билік пен азаматтық соғыс уақыттары бар деп есептелетін қысқа мәтін. Ол шіркеу славян тілінде жазылған, бірақ онда көптеген болгар есімдері мен даталары бар. Сондай-ақ, бұл қолжазбада Болгарияның билеушілерінің тізімі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Номиналияны орыс ғалымы Александр Попов 1861 жылы орыс хронографтарын зерттеу кезінде тапты. Осы уақытқа дейін құжаттың үш орысша көшірмесі табылған. Олардың ең көнесі - "Уваров транскриптісі" - 15 ғасырдан, ал қалған екеуі - Погодин және Мәскеу транскриптілері - 16 ғасырдан бері сақталған. Қолжазбаларда есімдердің жазылуында белгілі бір айырмашылықтар бар. Номиналияның жалпыға бірдей қабылданған атауына қарамастан, XV және XVI ғасырлардағы сақталған славян транскриптілерінде Орталық Азияның атағы хан туралы айтылмаған. Тек Аспарх (Дунай Болгариясының негізін қалаушы) және оның бес алдыңғысы ғана славян тіліндегі княз атағын иеленді. Орыс шіркеу славян тіліндегі сақталған мәтіндер - бұл 9 және 10 ғасырларда көне болгар тілінде жазылған жоғалған түпнұсқаның көшірмелері деп есептеледі. Алайда кейбір зерттеушілер 10-ғасырдағы көне болгар тіліндегі түпнұсқасы 7-8 ғасырда грек және болгар тілдерінде жазылған екі тас жазудың аудармасы деп санайды.
The Nominalia of the Bulgarian Khans is a short text which is presumed to contain the names of some early Bulgar rulers, their clans, the year of their ascending to the throne according to the cyclic Bulgar calendar and the length of their rule, including the times of joint rule and civil war. It is written in Church Slavonic, but contains a large number of Bulgar names and date terms. The manuscript also does not contain any reference that this is a list of rulers of Bulgaria. The Nominalia was found by the Russian scholar Alexander Popov in 1861, during his research on Russian chronographers. So far, three Russian copies of the document have been found. The earliest of them, the "Uvarov transcript", dates from the 15th century and the other two, the Pogodin and Moscow transcripts, from the 16th century. There are certain differences in the names' spellings in the manuscripts. Despite the commonly accepted name of the nominalia, the preserved Slavic transcripts from 15th and 16th centuries don't mention the Central Asian title khan. Only Asparuh (the founder of Danube Bulgaria) and his five predecessors are assigned the Slavonic title knyaz. It is believed the preserved texts in Russian Church Slavonic are transcripts of a lost original, written in Old Bulgarian during the 9th and 10th centuries. However, some researchers believe the Old Bulgarian original from the 10th century is a translation from two stone inscriptions, which were composed in Greek and Bulgar languages, during the 7 8 century.
"Уваров транскриптісі" мәтіні
Авитохолда өмір сүру. ~т. туылған. Ал оған айтарым мынау. Ирникъ. Өмір сүру. ~(ри). туылған. Оған бір сөз айт. Қонақ үйде екі жыл болды. - Оның туысы. Ерми. және оған дохс. - Тыныш. Курт: 60 жыл болды. туылған. Ал оған кешке дейін уақыт беріңіз. Өлімсіз. ұш. а род ему Дуло. Ал оған жыл сайын шаһарда демалуға рұқсат етіледі. Князьге сәлем. Дунай елінің екі князьін ұстап тұр. Ұшу. ~ф. ~(еi). бас жарақаттарымен. Содан кейін Дунай еліне аттанды. Князьге үміт артып, сол кезде де, қазір де. Есперих княз. 61 жыл. Рос Дуло. Ал оған сеніп, адалдық танытамыз. Тервель. К~а. Жаз. туылған. А лет ему текучитем. Твирем. ~(ки). ұш. туылған. - Ол - біздің туысымыз. Севаре. ~(еl) ұш. туылған. Ал оған соққы бердім. Тамақ ішу. ~(Зi). ұш. Оқушы: Ол оған: Князь Дуловтар әулетін өзгертті. рекше Вихтунь. Винех. ~з. ұш. Оукильдің аты. Ал оған Горалемь деген ат қойылды. Телец. ~г. ұшу. Оугаинь туы. Ал оған соморъ. Ақыры. Қуаныштымын. Өлім. ~м. Күн. Оукильдің туған күні.