Кіріспе

Жеке, коммерциялық емес бау-бақшаға арналған жер учаскесі (англ. allotment) немесе қоғамдық бақ (Солтүстік Америка) – жеке, коммерциялық мақсатта емес азық-түлік өсімдіктерін өсіруге арналған жер учаскесі, осылайша пайдаланушының тұрғын үйінен шалқап жатқан асүй бақшасын құрайды. Мұндай учаскелер бірнешеден жүздерше бөліктерге бөлініп, жеке адамдарға немесе отбасыларға беріледі. Бұл учаскелер басқа қоғамдық бақша түрлерінен өзгеше, жеке-жеке өңделеді, ал онда бүкіл аумақты адамдар тобы бірлесіп күтеді. "Allotment" термині қолданылмаған елдерде "қоғамдық бақша" жеке шағын бақша учаскелерін де, адамдар тобының бірлесіп өңдейтін үлкен жер учаскесін де білдіруі мүмкін. "Жеңіс бақшасы" деген термин де кейде қолданылады, әсіресе егер қоғамдық бақша Бірінші немесе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайда болған болса. Учаскелердің көлемі әдетте бір отбасының қажеттіліктерін қанағаттандырады, көбінесе оларға құрал-жабдық сақтауға арналған сарай, ал кейде маусымдық немесе демалыс күндері тұруға арналған үйшік те кіреді. Жеке бағбандар әдетте бақша қоғамдастығына бірігіп, жерді жалға алады немесе иесінен алады. Иесі – мемлекеттік, жекеменшік немесе діни ұйым болуы мүмкін және ол жерді тек бағбандыққа (көкөніс, жеміс-жидек және гүл өсіруге) ғана пайдалануды талап етеді, тұрақты тұруға емес (мұндай талаптар көбінесе аймақтық заңдарда да қарастырылады). Бағбандар қоғамдастыққа кішігірім мүшелік жарна төлеп, оның конституциясы мен ережелерін сақтауға міндетті. Бірақ мүшелік оларға белгілі бір демократиялық құқықтар береді.

Әлеуметтік-мәдени және экономикалық функциялары

Люксембургте орналасқан Office International du Coin de Terre et des Jardins Familiaux 1926 жылдан бері үш миллион еуропалық бақша өсірушілерді ұсынып келеді. Ол бақшалардың әлеуметтік-мәдени және экономикалық функцияларын өмір сапасын жақсарту, ұнамды және пайдалы хобби, демалыс және табиғатпен байланыс мүмкіндігі ретінде сипаттайды. Балалар үшін бақшалар ойнауға және табиғатты зерттеуге орын береді, ал жұмыссыздар үшін пайдалы еңбек ету сезімін және төмен бағадағы тағам алуға мүмкіндік жасайды. Қарлылар мен мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін бақшалар жаңа адамдармен танысуға, ортақ қызығушылықтары бар адамдармен бірге әрекет етуге, сондай-ақ егін егу және жинау сияқты шараларға қатысуға мүмкіндік береді.

Австрия

Алғашқы бақ 1905 жылы Пуркерсдорф қаласында құрылды.

Канада

Ванкувер, Торонто, Калгари, Монреаль және Оттава сияқты қалаларда мұндай бақшалар қауымдық бақтар деп аталады.

Чехословакия

Коммунистік режим кезінде Чехословакияда бау-бақша участақтарына бөлу кеңінен таралған еді. Бұл қала маңындағы жинақталған үйлерде тұратын адамдарға – чех тілінде "паналаки" деп аталатын – қалалық қаостан, ластанудан және бетон архитектурасынан шығуға мүмкіндік берді. Сарайшалар мен бау-бақшалар сонымен қатар, қарапайым орта таптың азаматтары үшін жинаған ақшаларын инвестициялаудың жалғыз рұқсат етілген формасы болды.

Дания

1778 жылы Фредерисия қаласының бекіністерінен тыс жерлер жер учаскелеріне арналған бақшалар үшін бөлінді, ал 1828 жылы патшалық канцеляриясының нұсқауымен бірнеше қалаларда бақшалар құрылды. Жеке бастама 1884 жылы Аалборгте алғашқы Даниялық жер учаскелері қауымдастығын құрды, ал Копенгагенде «Жұмысшыларды қорғау» (Arbejdernes Værn) деген қауымдастық 1891 жылы Дания астанасының алғашқы жер учаскелері бақшаларын құрды. Содан бері жер учаскелері Данияның көптеген қалаларына тарады. 1904 жылы Данияда шамамен 20 000 жер учаскесі бақшасы болды. Олардың 6 000-ы Копенгагенде орналасқан. Екі дүниежүзілік соғыс арасында жер учаскелерінің саны жылдам өсті. 2001 жылы жер учаскелері бақшаларының саны шамамен 62 120-ға жуық деп есептелді. 1908 жылы Копенгагендегі жиырма жер учаскелері қауымдастығы Жер учаскелері бақшалары одағын құрды, ол 1914 жылы бүкіл Данияны қамтуға кеңейтілді. Жер учаскелері бақшалары федерациясы мемлекет пен муниципалитеттермен жерді жалға алу бойынша тиімді келісімдер жасау үшін құрылды. Бүгінде федерация 75 муниципалитеттегі шамамен 400 жер учаскелері қауымдастығын білдіреді. Даниядағы жер учаскелері бақшаларына қатысты дәстүр кейін басқа скандинавия елдеріне тарады: алдымен Швецияға, содан кейін Норвегия мен Финляндияға. Бүгінде көптеген жер учаскелері бақшалары муниципалитетке тиесілі жерлерде орналасқан, ол жерді жер учаскелері қауымдастығына жалға береді. Ал қауымдастық әрбір мүшесіне жер учаскесін бөліп береді. Жер учаскелері бақшаларын барлық адамдар үшін қолжетімді ету мақсатында мүшелік төлемақы нарықтық бағадан едәуір төмен қойылады. Жер учаскелері көбінесе тартымды жерлерде орналасқандықтан, көптеген қауымдастықтарға мүшелікке үлкен кезек пайда болады. Жер учаскесінің негізгі мақсаты бақша өсіру болғанымен, көптеген жер учаскелері бақшаларында шағын ғимараттар салынған. Бұл ғимараттардың көлемі ескі қайта жабдықталған теміржол вагонынан бастап шағын жазғы үйге дейін жетеді. Көптеген адамдар өздерінің жер учаскелері бақшаларын осылай жақсы көреді, сондықтан олар жаз бойы сонда тұрады. Алайда, көп жағдайда мүшелерге жыл бойы тұруға рұқсат етілмейді.

Финляндия

Финляндияның жеке бақша учаскелері федерациясы – коммерциялық емес ұйым, ол жеке бақша бағбандарына көмек көрсетеді және оларды бақша учаскелерімен, сондай-ақ бір-бірімен байланыстырады. Алғашқы жеке бақша учаскесі 1916 жылы Тампереде құрылған. Бүгінде Финляндия бойынша шамамен 3700 бақша иесінен тұратын 30-ға жуық бақшалар бірлестігі бар.

Франция

Отбасылық бақтар немесе жеке бағдарламалар, 19 ғасырдың соңында пайда болды, бұл муниципалитеттердің тұрғындарға ұсынған жер учаскелері. Көбінесе көкөніс өсіруге арналған бұл учаскелер бастапқыда жұмысшылардың тұрмыс жағдайын жақсарту, оларға әлеуметтік тепе-теңдік пен азық-түлікпен қамтамасыз ету мақсатында құрылған. Бүгінде олар қалалардың жанында "жасыл оазистер" құруға көмектесе отырып, қайта жаңғырып келеді, бұл жаһандық жылыну қаупіне қарсы тиімді. Сонымен қатар, олар халықтың аз қамтылған топтарына жергілікті жерде көкөніс өндіруге және қалалық аймақтарда "әлеуметтік байланыстар" құруға септігін тигізеді. 2007 жылдың ақпан айында құрылған Ұжымдық және отбасылық бақтардың ұлттық кеңесі (CNJCF) олардың дамуын ынталандыру, өсімдік мұрасын және биологиялық әртүрлілігін қорғау, экологиялық талаптарға сай бақ шаруашылығын қолдау және мемлекеттік органдармен және басқа да мекемелермен өзара әрекеттесуді мақсат етеді. CNJCF бүгінде шамамен 135 000 мүшені біріктіреді, олар Францияның Ұлттық бау-бақша қоғамы (SNHF), Отбасылық және ұжымдық бақтардың ұлттық федерациясы (FNJFC)15 және Теміржолшының бағы (Жардино) сияқты үш құрылтайшы ұйымнан тұрады.

Германия

Германиядағы жер телімдерінің тарихы 19-ғасырдағы Еуропадағы индустрияландыру мен урбанизация кезеңімен тығыз байланысты, онда көптеген адамдар ауылдық жерлерден қалаларға жұмыс іздеу және жақсырақ өмір сүру үшін көшіп келді. Көбінесе, бұл отбасылар өте жағдайсыз жағдайда өмір сүрді, лайықты тұрғын үйдің болмауы, дұрыс тамақтанудың жетіспеуі және басқа да әлеуметтік мәселелерге тап болды. Олардың жағдайын жақсарту және өздеріне тамақ өсіруге мүмкіндік беру үшін қала әкімшіліктері, шіркеулер немесе жұмыс берушілері бау-бақшаға арналған ашық кеңістіктерді ұсынды. Бұлар бастапқыда "кедейлердің бақтары" деп аталды. Ұйымдастырылған бау-бақша идеясы 1864 жылдан кейін, Саксонияның Лейпциг қаласында "Шребер қозғалысы" басталғанда, алғашқы өркендеуіне жетті. Қоғамдық бастама балаларға табиғатқа жақын, денсаулыққа пайдалы ортаны ұсыну үшін қала ішіндегі жерлерді жалға беруге шешім қабылдады. Кейін бұл жерлерде балаларға арналған бақтар да пайда болды, бірақ көп ұзамай ересектер оларды өсіруге және күтуге көшті. Бағбандықтың осы түрі басқа еуропалық елдерде де, әсіресе Австрия (және оның тәуелділіктері), Нидерланды және Швейцария сияқты германдық елдерде танымал болды. Неміс тілді елдерде жер телімдері әдетте Шребергартен (бірлікте: Шребергартен) деп аталады, кейде "Шребер бақтары" деп аударылады. Тағы бір жиі қолданылатын термин – Kleingärten ("кішкентай бақтар", бірлікте: Kleingarten). Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде жер телімдерінің қамтамасыз етудегі маңызы айқын болды. Әлеуметтік-экономикалық жағдай өте қиын болды, әсіресе қала тұрғындарының тамақтану жағдайына қатысты. Көптеген қалалар ауылдық аймақтардан оқшауланды, ал шаруашылық өнімдері қалалық нарықтарға жетпей қалды немесе қара нарықта тым қымбат бағамен сатылды. Осының салдарынан қала ішінде азық-түлік өндіру, әсіресе үй бақшалары мен жер телімдерінде жеміс-жидек және көкөніс өндіру, тіршілік үшін маңызды болды. Жер телімдерінің азық-түлік қауіпсіздігіндегі маңызы соншалықты анық болды, сол себепті 1919 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін бір жыл өткен соң, Германияда жер телімдерін бағуға арналған алғашқы заң қабылданды. "Шағын бау-бақша және шағын жалға берілетін жер туралы заң" жерді иелену құқығын және жалға беру төлемдерін реттеді. 1983 жылы бұл заңға Федералдық жер телімдері заңы (Bundeskleingartengesetz) өзгерістер енгізді. Бүгінде Германияда шамамен 1,4 миллион жер телімі бар, олардың Берлинде 833 бау-бақша кешені орналасқан.

Мальта

Мальтада алғашқы бау-бақша участалары 2011 жылдың сәуір айында ашылды. "Midd Idejk fil Biedja" ("Егіншілікке қолыңды сынап көр" деп аталатын) бағдарламаның мақсаты – халықты, әсіресе жастарды және қала тұрғындарын, органикалық егіншілікпен айналысуға ынталандыру. Бағдарлама аясында Мальтаның Ғаммиери қаласында 50 шаршы метр көлемдегі 50-ден астам бау-бақша участасы болды. Барлық участалар толыққанды суармалы жүйемен қамтамасыз етілді, ал бағдарламаға қатысушылар тұрақты қолдау мен оқыту алды. Мальтаның бау-бақша участалары 2013 жылы басшылық ауысқаннан кейін жабылды. 2019 жылдың қыркүйегінде Мәдениет министрлігіне бағынатын Heritage Malta агенттігі бау-бақша участаларын қайта енгізуді бастады. Рабаттағы Аббатия Тад-Деджр катакомбасының үстінде орналасқан жаңа участалар археологиялық ескерткіштің қадір-қасиетін сақтау үшін бірнеше шектеулермен берілді.

Нидерланды

Нидерландыдағы алғашқы бау-бақшалар 1838 жылы құрылды. 19 ғасырда қалалар жұмысшы отбасылары үшін бау-бақшалар ашуды бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Нидерланды бейтарап қалғанда, бақша пайдаланушылар бақшаларды мүшелері басқаруын талап ете бастады. 1928 жылы бау-бақша қоғамдары ұлттық деңгейде Algemeen Verbond van Volkstuindersverenigingen in Nederland (AVVN) бірлестігін құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген "Volkstuinen" бау-бақшалары ашылды. 1950 жылға дейін бақшалар негізінен көкөніс өндіруге пайдаланылды, содан бері олардың қолданылуы демалысқа қарай өзгерді. Қала мен қоғамға байланысты, кішкентай шатырлар, жылыжайлар немесе шағын бау-бақша үйлеріне рұқсат етіледі. Кейбір жағдайларда жаз айларында тұрақты тұруға рұқсат беріледі. Нидерландыда 240 000 бау-бақша учаскесі бар.

Норвегия

Норвегияда 13 бау-бақша учаскесі бар, олардың барлығында шамамен 2000 учаскеге жуық бау-бақша орналасқан. Ең көнесі – Роделоккенс Колонихагер, ол 1907 жылы құрылған. Ең ірісі – Солванг Колонихагер, онда 600-ге жуық учаске бар және ол Осло қаласында, орман мен Согнсван көлінің жанында орналасқан. Бау-бақша учаскелеріне сұраныс жоғары, сондықтан күту тізімі 10, ал кейбір жағдайларда тіпті 20 жылға дейін созылуы мүмкін.

Филиппин

2003 жылы Еуропалық Одақтың қаржылық қолдауымен жүзеге асырылған жоба аясында Филиппиннің алғашқы жеке бақшасы Солтүстік Минданаодағы Кагаян-де-Оро қаласында құрылды. Одан кейін, Германияның Маниладегі елшілігінің және Германиядан келген бірнеше жеке демеушілердің көмегімен қаланың әртүрлі аймақтарында орналасқан бес дербес бақша ашылды. Бұл 55 қалалық жағдайы нашар отбасының азық-түлік өндіру үшін жерге заңды түрде қол жеткізуіне мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта қосымша 36 отбасы үшін, оның ішінде екеуі мемлекеттік мектептер аумағында, тағы төрт жеке бақша құрылып жатыр. Бұл жұмыс қауымдастықтың мүмкіндіктерін дамытуға бағытталған тәсілді пайдаланады. Бақшашылардың бір бөлігі қаладағы ең мұқтаж адамдардың қатарына жатады, олар қалалық полигоннан қоқыс жинаумен айналысады. Бақшашылар түрлі көкөністерден бөлек, шөптер мен тропикалық жемістерді де өсіреді. Кейбір бақшаларда шағын малдар өсіріліп, балық шараптары ұсталады, бұл бақшашыларға күнделікті диеталық қажеттіліктері үшін қосымша ақуыз көзін қамтамасыз етеді. Әр бақшада биоразлагаюшы қалдықтарды, бақшадан және көрші үйлерден жиналған қалдықтарды органикалық тыңайтқышқа айналдыруға арналған компост жиналады, осылайша қаланың қатты тұрмыстық қалдықтарды басқару бағдарламасына үлес қосады. Бұдан өзге, барлық бақшаларда Даниядағы жеке бақшаларда қолданылатын, Брэнхой және авторлар сипаттаған несепті бөліп шығаратын экологиялық санитарлық дәретханалар орнатылған (2003).

Польша

Польшада жер телімдері 1897 жылы доктор Ян Ялковский Грудзиандз қаласында «Күн ванналары» (Kąpiele słoneczne) қоғамдық бақшаларын және денсаулық орнын құрған кезде пайда болды. Польшадағы жер телімдерінің пайда болуы, басқа еуропалық елдердегі жағдай сияқты, индустрияландыру дәуірімен байланысты болды. Телімдердің құрылуы қалаларға көшіп келген ауыл халқының саны артуына байланысты туындаған азық-түлік және денсаулық мәселелеріне жауап ретінде қарастырылды. Бұрынғы шаруалар қосымша азық-түлікпен қамтамасыз ету, жасыл кеңістіктер құру және дене шынықтыру арқылы әлеуметтік тұрақтылықты арттыру үшін жаңа ортада ауылдық тұрмыс салтын қайта жаңартуға ынталандырылды. Ұйымдастырушылар бақшалардың ең алдымен ең кедей адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыруы керек деп ойлады. ХХ ғасырда жер телімдерінің маңызы айтарлықтай өзгерген жоқ. Коммунистік режим кезінде телімдерді пайдаланушылар отбасылық қажеттіліктерге арналған азық-түлік өндіру арқылы отбасылық бюджетті жақсартуға көбінесе бағытталды. 1980-жылдардың соңында азық-түлік шығындары отбасы бюджетінің 40% құрады. Сол кезде-ақ бақшада уақыт өткізу (поляк тілінде: działkowanie) мәдени құбылысқа айналды. Қазір Польшада 965 000 тіркелген телімдерді пайдаланушы бар. Қалалық жерді өңдейтін телімдерді пайдаланушылар елдегі қалалық жерді басқарушылардың ең ірі тобын құрайды. Соңғы жылдары жер телімдеріне қызығушылық қайтадан артып келеді, әсіресе олардың экологиялық, қоғамдық және демалыс әлеуетін көретін жастардың арасында. Олар ашық өтінім беру арқылы тұрғындарға беріледі. Әйтпесе, Португалиядағы жер телімдері көбінесе тұрақсыз, себебі қалалар өскен сайын жерлер өздігінен бөлінеді.

Ресей

Ресейдегі алғашқы жер үлестірулер ("дачалар") Ұлы Петр тұсында пайда бола бастады. Бастапқыда бұл патшаның адал қызметкерлеріне берілген шағын иеліктер болды. Ежелгі орыс тілінде "дача" (да́ча) сөзі "берілген нәрсе" дегенді білдіреді. Ағарту дәуірінде орыс аристократиясы өз үлестерін әлеуметтік және мәдени жиындар үшін пайдаланды, олар көбінесе маскарадтық кештермен және оттық шоулармен бірге өткізілді. Өнеркәсіптік революция қала халқының қарқынды өсуіне әкелді, ал қала тұрғындары, кем дегенде уақытша болса да, ауыр ластанған қалалардан қашуға ұмтылды. 19 ғасырдың соңына қарай жер үлесі Ресейдің жоғарғы және орта таптары үшін танымал жазғы демалыс орнына айналды. 1917 жылғы Большевик революциясынан кейін көптеген дачалар мемлекеттік меншікке алынды. Кейбіреулері жұмысшы табының демалыс үйлеріне айналдырылды, ал қалғандары, әдетте сапасы жақсырақ, Коммунистік партияның көрнекті лауазымды тұлғаларына және жаңадан пайда болған мәдени және ғылыми элитаға таратылды. Аз ғана жер үлесінен басқасы мемлекеттің меншігінде қалды және оларды пайдалану құқығы, әдетте, дача тұрғыны жұмыстан босатылғанда немесе мемлекет басшыларының назарынан тыс қалғанда жойылды. Иосиф Сталиннің сүйікті дачасы Абхазияның Гагра қаласында орналасқан. Жаңа дачалар салу 1940 жылдардың соңына дейін шектелді және Коммунистік партия басшылығының арнайы келісімін қажет етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде дачалардың дамуы орташа деңгейде болды. Дача салуға тыйым салатын заң болмағандықтан, жерді басып алушылар қалалар мен қалашықтардың маңындағы пайдаланылмаған жер учаскелерін иеленді, кейбіреулері сарайлар, лашықтар және дача ретінде қызмет ететін тұрғын үйлер салды. Бұл практика қала тұрғындарының, барлығы көп қабатты үйлерде тұратындардың, табиғатқа жақын уақыт өткізуге және өздерінің жемістерін мен көкөністерін өсіруге деген құштарлығынан туындады. Соңғысы орталық жоспарланған советтік ауыл шаруашылығы бағдарламасының жеткілікті мөлшерде таза өніммен қамтамасыз етудегі сәтсіздігіне байланысты болды. Уақыт өте келе, жерді басып алушылардың саны геометриялық прогрессиямен өсті және үкімет олардың хобби шаруашылықпен айналысу құқығын ресми түрде мойындаудан басқа амал қалмады. 1955 жылғы заңнама кеңестік құқықтық жүйеге жаңа құқықтық тұлға түрін енгізді – "бау-бақша серіктестігі" (садоводческое товарищество; қоғамдық бақшамен шатастырмау керек). Бау-бақша серіктестіктері жерді ауыл шаруашылығы мақсатында тұрақты пайдалану құқығын және қоғамдық электрмен жабдықтау және сумен жабдықтау желілеріне қосылуға рұқсат алды. 1958 жылы тағы бір ұйымдық форма енгізілді – "дача салу кооперативі" (дачно строительный кооператив), ол жеке тұлғаның үкіметтен жалға алынған жерде шағын үй салу құқығын мойындады. 1980 жылдары дача бумының шыңы болды, елдегі барлық бай отбасылардың дерлік әрқайсысының өз дачасы болды немесе демалыс күндері мен мерекелерді достарының дачаларында өткізді. Көбінесе жақсы жабдықталмаған және ішкі су құбыры жоқ дачалар миллиондаған ресейлік жұмысшы отбасылары үшін арзан жазғы демалыс орнына ие болудың ең қолайлы шешімі болды. Жер теліміне ие болу қала тұрғындарына өздерінің жемістерін және көкөністерін өсіруге мүмкіндік берді. Бүгінгі күнге дейін 1 мамыр мерекесі Ресей өмірінің маңызды бөлігі болып табылады, ол қала тұрғындарына ұзақ мерекелік демалыс күнін ұзақ ресейлік қыстан кейін тоңның еруімен тұқым себуге және жеміс ағаштарына күтім жасауға мүмкіндік береді. Егін егуге жеткілікті ұзақ басқа ұлттық мерекелер болмағандықтан, көптеген жұмыс берушілер өз қызметкерлеріне осы мақсатта қосымша демалыс күні береді. Кеңес Одағындағы коммунизмнің құлауы жеке меншікке жерді қайтаруға әкелді. Көптеген дачалар жекешелендірілді және Ресей қазір екінші үй иелерінің саны бойынша көшбасшы ел болып табылады. Соңғы жылдары өмір сүру деңгейінің өсуі көптеген дача иелеріне олардың қосымша табыстарын жақсартуға жұмсауға мүмкіндік берді. Осылайша, жақында салынған көптеген дачалар тұрақты тұруға жарамды, толық жабдықталған үйлерге айналды. Нарықтық экономика дачаны иесінің әл-ауқатын көрсететін активке айналдырды және жылжымайтын мүлік нарығында еркін саудаға шығарылуы мүмкін. Ресейдегі урбанизацияның қарқынды өсуіне байланысты көптеген ауылдық үйлер қазір жер үлесі ретінде пайдалану үшін сатылуда. Көптеген ресейлік ауылдарда дачниктер (дачник) уақытша тұрғындар болып табылады. Кейбір ауылдар толығымен дача қоныстарына айналды, ал кейбір ескі дача қоныстары көбінесе тұрақты тұрғын үйлерге ұқсайды. Ауылда дача сатып алудың артықшылықтары әдетте төмен баға, үлкен жер ауданы және үйлер арасындағы үлкен арақашықтық болып табылады. Кемшіліктеріне нашар сапалы коммуналдық қызметтер, нашар қауіпсіздік және әдетте қалаға қашықтық жатады.

Швеция

Ландскронада, Цитадель аймағында Швецияның алғашқы жеке бақшалары 1860 жылдары жалға берілді, содан кейін 1895 жылы Мальмёде және 1904 жылы Стокгольмде де жалға берілді. Жергілікті билік Анна Линдхагеннан шабыттанды, ол әлеуметтік-демократиялық лидер және қоғамның жоғарғы топтарынан шыққан әйел еді. Ол Копенгагендегі жеке бақшаларды көрді және олардан қатты ләззат алды. Ол осы тақырыптағы алғашқы кітабында, жеке бақшалардың пайдалылығына арналған кітабында былай деп жазды: "Отбасы үшін жер учаскесі – барлық отбасы мүшелері бірлесіп жұмыс істеп, демалатын байланыс құралы. Үйдегі тарлықтан шаршаған әке, ашық ауада отбасын күтіп, қуанышқа бөленеді және кішкентай жердің өмірге ерекше қызығушылық сыйлағаны үшін жауапкершілік сезінеді." Анна Линдхагеннің 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Швейцариядан Ресейге қайтып келе жатқан Ленинмен Стокгольм арқылы өтегенде кездескені айтылады. Ол оны Барнангендегі жеке бақшаларға шақырып, олардың барлық артықшылықтарын көрсетті. Бірақ ол оның құрметін жеңе алмады. Ленин мұндай іс-әрекетке мүлдем жауап бермеді. Топырақ қазу – таптық күресте саяси жалқаулыққа дайындалу еді. Жұмысшылар бағбандарын өсірумен айналыспауы керек, олар өздерін пролетарлық революцияға арнауы керек. Швецияның бос уақыт бағбандарының федерациясы 1921 жылы құрылды және бүгінде 26 000-нан астам жеке және бос уақыт бақшаларын ұсынады. Мүшелер бүкіл Швеция бойынша 275-ке жуық жергілікті қоғамдарға біріккен. Жер әдетте жергілікті биліктен жалға алынады.

Түркия

Түркияда белгілі болғандай, жер телімдері немесе хобби бақшалары (түрікше: hobi bahçeleri) 2000 жылдардан кейін қатты танымал болды. Хобби бақшасы – көкөніс пен жеміс-жидек өсіруге арналған жер учаскесі. Соңғы жылдары кең танымал болған хобби бақшалары қала тұрғындарына табиғи ортаны ұсынады. Көбінесе муниципалитеттер дайындап, жылдық жалдау ақысы арқылы пайдалануға берілген хобби бақшаларын көптеген адамдар көкөніс-жеміс өсіру және табиғатпен байланыста болу үшін пайдаланады. Хобби бақшасының мөлшері мен топырағының түрі аймаққа қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Сондай-ақ, хобби бақшаларын үлестік акциялар арқылы сатуға болады. Бұған қоса, бөлінген жер учаскелерінде хобби бақшасы нақты жерде дәл осылай көрсетілуі керек.

Ұлыбритания

1732 жылы Англиядағы Бирмингем қаласын бейнелейтін гравюрада қаланың төңірегінде жеке бау-бақшалар (allotments) орналасқан, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған. Тағы бір ескі бау-бақша учаскесі – Уилтширдегі Ұлы Сомерфорд ауылындағы Ұлы Сомерфорд тегін бақтары. Бұл 1809 жылы корольге Стивен Деменбрейдің (корольдің капелланы) жазған хатынан кейін құрылды. Ол корольден өзінің шіркеу округінің кедейлері үшін алты акр жерді мәңгілікке қалдыруын сұрады. Осы Жерді бөлу актілері мен 1876 жылғы Жертелім актісінен кейін кедейлердің жеке шаруашылыққа пайдаланатын жері күрт азайды. Жерге деген қажеттілікті қанағаттандыру үшін бау-бақша учаскелері туралы заң қабылданды. Заң алғаш рет 1908 жылғы Шағын шаруашылықтар және бау-бақшалар туралы заңда толыққанды жазылды, содан кейін 1922 жылғы Бау-бақшалар туралы заңмен және кейіннен 1950 жылғы Бау-бақшалар туралы заңға дейін өзгертілді. Заңға сәйкес, жергілікті билік органдары жерді «жеткілікті түрде қамтамасыз етуге» міндетті, әдетте бұл үлкен бау-бақша учаскесі болып табылады, одан кейін оны жеке тұрғындарға арзан бағамен бөліп беруге болады. Бау-бақша учаскелерінің көлемі көбінесе шаршы таяқшамен өлшенеді, бірақ таяқшаны қолдану 1965 жылдан бері сауда мақсатында заңсыз. Жалға төлеу мөлшері адамның «ақылға қонымды төлей алатын» сомасына тең (1950 ж.); 1997 жылы он шаршы таяқша көлеміндегі учаске үшін жалға төлеудің орташа бағасы жылына 22 фунт стерлинг болды. 2012 жылдың ақпан айында Ұлыбританияның алғашқы «жасыл» бақылаудағы кеңесі Брайтон мен Хоув стандартты 250 м² учаске үшін жалға алу ақысын жылына 110 фунтқа дейін көтеру ниетін білдіргенде, көптеген адамдар бұл олардың сайланған экологиялық бағдарламасына қайшы келеді деп ойлады. Әрбір учаскенің көлемі 40 шаршы таяқшадан аспауы керек, яғни оны иесі мен оның отбасы тұтыну үшін жеміс-жидек немесе көкөніс (1922) немесе гүл өндіру үшін пайдалануы тиіс. Учаскелердің нақты көлемі мен сапасы анықталмаған. Кеңес сұранысты қанағаттандыру үшін жеткілікті бау-бақша учаскелерін ұсынуға міндетті. 1997 жылы бау-бақшалардан түскен жалпы табыс 2,61 миллион фунт стерлинг, ал шығындар 8,44 миллион фунт стерлинг болды. Бау-бақша учаскелерінің жалпы саны уақыт өте келе айтарлықтай өзгерді. 19 ғасырдың басында кедейлердің көп бөлігін бау-бақшалармен қамтамасыз етілді. 1873 жылы 244 268 учаске болған, ал 1918 жылы шамамен 1 500 000 учаске болды. 1920 және 1930 жылдары саны азайды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1,400,000-ға дейін өсті, содан кейін 1948 жылы 1,117,000-ға жуық учаске сақталды. Бұл көрсеткіш содан бері төмендеп келеді, 1960 жылдардың соңында 600 000-ға дейін, ал 2009 жылы 300 000-ға дейін азайды. 1969 жылғы Торп комиссиясы төмендеуді зерттеді және себептерін қол жетімді жердің азаюы, өмір сүру деңгейінің жоғарылауы және басқа демалыс түрлерінің дамуы деп атады. 1970 жылдардағы танымал британдық телешоу «Жақсы өмір» қалалық жерде «толыққанды өзін-өзі қамтамасыз етуге» ұмтылған жұбайлардың мақсатына жету үшін бау-бақша учаскесін пайдаланды. 1970 жылдардан бастап «жасыл» мәселелерге қызығушылықтың артуы бау-бақшаға қызығушылықты жаңартты, ал Ұлттық бау-бақша және демалыс бағбандары қоғамы (NSALG) және Шотландиядағы Шотландия бау-бақша және бақтар қоғамы (SAGS) бау-бақша пайдаланушыларының мүддесін қорғауды жалғастырды. Алайда, төмендеу қарқыны тек баяулады, 1970 жылы 530 000 учаскеден 1977 жылы 497 000-ға дейін азайды, бірақ күту тізімі үлкен болды. 1980 жылы қызығушылықтың өсуі тоқтады, ал 1997 жылы учаскелер саны 265 мыңға дейін азайды, күту тізімі 13 000, ал бос учаскелер 44 000 болды. 2008 жылы The Guardian газеті 330 000 адам бау-бақша учаскесіне ие екенін, ал 100 000 адам күту тізімінде тұрғанын хабарлады. 2006 жылы Лондон Ассамблеясы тапсырған баяндамада сұраныс барлық уақытта рекордтық деңгейде болғанымен, жоғары тығыздықтағы құрылыс салдарынан бау-бақша учаскелерінің көлемі одан әрі азайғаны анықталды. Бұл мәселе The Guardian газетінің 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына арналған жобаның Хакни Уиктегі ғасырлық ескі Манор Гардн бау-бақшаларының болашағына тигізетін әсеріне қарсы қоғамдық науқан туралы жазған кезде одан әрі жарияланды. 2008 жылдың наурыз айында NSALG хатшысы Джефф Стоукс кеңестер бау-бақша учаскелерін ұсыну бойынша міндеттемелерін орындамай отыр деп мәлімдеді. «Олар сұраныс төмен болған кезде жерді сатты. Бұл жағдай жалғаса береді, өйткені құрылысшылар қазір әлдеқайда кішігірім бақшалары бар үйлер салып жатыр». Бау-бақша учаскелеріне бөлінген жердің азаюына қарсы, қалалардың азық-түлік қауіпсіздігі және климаттық өзгерістер мәселелерін шешу үшін өзін-өзі қамтамасыз етуді арттыру қажеттігіне көзқарас күшейіп келеді. Бау-бақша учаскелерін кеңейтуге ұмтылыс – азық-түлік бағасының өсуіне, азық-түлік тасымалдау шығындарын азайтуға және дамысқан елдердегі өнеркәсіптен кейінгі қалалардағы жердің артық қамтамасыз етілуіне жауап ретінде де қарастырылады. Бұл тақырыптардың кейбіреулері Тист өзені жағасындағы Мидлсбро қаласындағы қалалық ауыл шаруашылығы жобасында көтерілді. Бау-бақша учаскелерінің гендерлік тарихы зерттеу нысаны болды, нәтижелерінде әйелдерге дәретханалар мен санитариялық жағдайлардың жетіспеуі кедергі келтіретіні, тіпті кейбіреулері учаскелерінде түсік тастағаны анықталды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та құрылған көптеген "қоғамдық бақтар" Екінші дүниежүзілік соғыста "жеңіс бақтары" ретінде басталды, кейіннен қоғамдық бақтарға айналды. Бұл бақтардағы учаскелер көбінесе қала тарапынан жалға беріледі, бастапқыда өте шағын учаскелерден басталады. Қоршаған орта қозғалысы қоғамдық бағдарламаға қызығушылықты арттырды.