Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Фикция жанры, оның ішінде ғылыми фантастика, қорқыныш және фэнтези.
Genre of fiction including science fiction, horror and fantasy
Спекулятивтік фикция – реализмнен немесе күнделікті шындықты қатаң түрде бейнелеуден ауытқып, фантастикалық, мистикалық, футуристикалық немесе басқа да қиял әлемдерін ұсынатын фикцияның кең ауқымды жанры. Бұл жанр ғылыми фантастика, фэнтези, қорқыныш, слипстрим, сиқырлы реализм, супергерой фикциясы, балама тарих, утопия және дистопия, ертегілер, стимпанк, киберпанк, ерекше фикция, сондай-ақ апокалиптикалық және пост-апокалиптикалық фикцияны қамтиды, бірақ олармен шектелмейді. Бұл термин әдебиет, кино, теледидар, театр, бейне ойындар, радио және олардың гибридтері үшін қолданылады. "S F", "SF" немесе "sf" деп белгіленеді. Дегенмен, соңғы үш аббревиатура мағынасыз, себебі олар бұрыннан ғылыми фантастиканы (осы әдебиет саласындағы) білдіру үшін қолданылып келген. Кейбір сыншылар мен жазушылар ғылыми фантастиканың шектеулі екенін есептейді – әңгіменің ғылыми принциптерге сәйкес болу қажеттігі. Олардың пікірінше, "спекулятивтік фикция" "жанрлық фикциядан" гөрі кеңейтілген, ашық және қиялдағы фикция түрін, сондай-ақ "фэнтези", "детектив", "қорқыныш" және "ғылыми фантастика" категорияларын жақсы анықтайды. Харлан Эллисон ғылыми фантастика жазушысы ретінде қалыптаспау үшін осы терминді қолданды. Эллисон, әдебиет пен модернизм бағытын қолдайтын жазушылардың белсенді жақтаушысы, жанрлық шектеулерден шығып, спекулятивтік фикцияның шекараларын кеңейтті. "Болжамдық фикция" термині кейде кейіпкерлер мен оқиғалар ішкі логикалық тұжырымға негіделген, бірақ міндетті түрде нақты бір жанрмен шектелмейтін фикцияны белгілейтін қосалқы категория ретінде қолданылады.
Speculative fiction is an umbrella genre of fiction that encompasses all the subgenres that depart from realism, or strictly imitating everyday reality, instead presenting fantastical, supernatural, futuristic, or other imaginative realms. This catch all genre includes, but is not limited to, science fiction, fantasy, horror, slipstream, magical realism, superhero fiction, alternate history, utopia and dystopia, fairy tales, steampunk, cyberpunk, weird fiction, and some apocalyptic and post apocalyptic fiction. The term has been used for works of literature, film, television, drama, video games, radio, and their hybrids. "S F", "SF", or "sf". The last three abbreviations, however, are ambiguous as they have long been used to refer to science fiction (which lies within this general range of literature). The term has been used by some critics and writers dissatisfied with what they consider to be a limitation of science fiction: the need for the story to hold to scientific principles. They argue that "speculative fiction" better defines an expanded, open, imaginative type of fiction than does "genre fiction", and the categories of "fantasy", "mystery", "horror" and "science fiction". Harlan Ellison used the term to avoid being pigeonholed as a science fiction writer. Ellison, a fervent proponent of writers embracing more literary and modernist directions, broke out of genre conventions to push the boundaries of speculative fiction. The term "suppositional fiction" is sometimes used as a sub category designating fiction in which characters and stories are constrained by an internally consistent world, but not necessarily one defined by any particular genre.
Тарих
Спекулятивті көркем әдебиет – ежелгі туындылардан бастап, 21 ғасырдың парадигманы өзгертетін және нео-дәстүрлі туындыларына дейін қамтиды. Спекулятивті көркем әдебиеттің ерекшеліктері авторлардың ниеттері немесе олар бейнелейтін оқиғалардың әлеуметтік контексі қазір белгілі болған ескі туындыларда танылды. Мысалы, Еврипид (б.з.д. 480 – б.з.д. 406 ж.) жазған «Медея» пьесасындағы басты кейіпкер Медеяның өз балаларын өлтіргенін болжағандығы афиналық көрермендерді ренжіткені айтылады, оның орнына оны Корф қаласынан кеткен соң басқалар өлтірген болуы мүмкін еді. Сонымен қатар, Еврипидтің «Ипполит» пьесасы, Сүйіспеншілік құдайы Афродитаның өзі баяндауымен, замандастарына ұнамаған болуы мүмкін, өйткені оның Федра бейнесі тым құмарлық деп саналды. Тарихнамада қазір «спекулятивті көркем әдебиет» деп аталатын нәрсе бұрын «тарихи ойлап табу», «тарихи көркем әдебиет» және басқа да ұқсас атаулармен белгіленген. Бұл терминдер Уильям Шекспирдің туындыларын әдеби сын тұрғысынан қарастырғанда кеңінен талқыланған, мысалы, ол «Жазғы түнгі арман» пьесасында Афина герцогы Тесейді, амазонка патшайымы Гипполитаны, ағылшын феясы Пакті және рим құдайы Купидонды қиялға толы Меровингтер германиялық билеушісі Оберонның әлемінде уақыт пен кеңістікке орналастырған. Мифографияда спекулятивті көркем әдебиет тұжырымдамасы «мифопоэз» немесе мифопоэя деп аталады. Бұл тәжірибе көркем туындылар үшін аңыздар мен мифологияны шығармашылық тұрғысынан жобалау және жасауды қамтиды. Терминнің анықтамасы оны Дж.Р.Р. Толкин қолдануынан бастау алады, оның «Сақиналардың иесі» романы осы процестің айқын мысалы болып табылады. Мифопоэяда жиі кездесетін тақырыптар, мысалы, табиғаттан тыс күштер, балама тарих және сексуалдық мәселелер, қазіргі спекулятивті көркем әдебиет жанрында жасалған туындыларда да зерттеледі. Гипотетикалық тарих, түсіндіру немесе тарихи шындыққа сай келмейтін әңгімелерді жасау мағынасындағы спекулятивті көркем әдебиеттің тууы Геродот Халикарнасскийге (б.з.д. 5 ғасыр) дейін, оның «Тарихтар» еңбегіне және Сима Цянға (б.з.д. 145 немесе 135 – б.з.д. 86), «Шицзи» еңбегінің авторына дейін қарайды, олар бұл тәжірибені жүзеге асырған және өңдеген. Бұл мысалдар көптеген туындылар, қазір мақсатты немесе мақсатсыз спекулятивті көркем әдебиет деп есептелсе де, жанр терминінің пайда болуына дейін көп бұрын жазылғанын көрсетеді; оның тұжырымдамасы, ең кең мағынасында, әлемді түсінудегі адам психологиясының саналы және санасыз аспектілерін қамтиды және оған қиял, өнертапқыштық және көркемдік көріністер арқылы жауап береді. Мұндай көріністер өзара әсер ету, әлеуметтік және мәдени қозғалыстар, ғылыми зерттеулер мен жетістіктер және ғылым философиясы арқылы қоғамның дамуына үлес қосуы мүмкін. 20 ғасырдың ортасынан бері өнер мен әдебиетте ағылшын тілінде қолданылатын «спекулятивті көркем әдебиет» термині Роберт А. Хайнлайнға жиі қарыздар болып саналады, ол бұл терминді алғаш рет 1947 жылдың 8 ақпанында «The Saturday Evening Post» журналындағы редакциялық мақаласында қолданды. Мақалада Хайнлайн «Спекулятивті көркем әдебиетті» «ғылыми фантастиканың» синонимі ретінде пайдаланды; кейінірек ол терминнің қолданысына фантастика кірмейтінін нақты айтты. Алайда, Хайнлайн бұл терминді өзі ойлап тапқан болса да, бұрынғы сілтемелер бар: 1889 жылы «Lippincott's Monthly Magazine» журналында Эдвард Белламидің «Артқа қарай: 2000–1887» және басқа да туындыларына сілтеме жасап, термин қолданылған; ал 1900 жылдың мамыр айында шыққан «The Bookman» журналында Джон Ури Ллойдтың «Етидорпа, Жердің соңы» романы «ақылға қонымды көркем әдебиетке қызығушылық танытқан адамдар арасында үлкен пікірталас тудырды» деп жазылған. Бұл терминнің бір түрі – «спекулятивті әдебиет». «Спекулятивті көркем әдебиет» терминін дәстүрлі немесе қалыптасқан ғылыми фантастикаға наразылықты білдіру мағынасында пайдалану 1960 жылдары және 1970 жылдардың басында Джудит Меррил, сондай-ақ басқа жазушылар мен редакторлар «Жаңа толқын» қозғалысымен байланысты танымал болды. Алайда, бұл терминнің қолданылуы 1970 жылдардың ортасында тоқтатылды. 2000 жылдары термин жанрлар жиынтығы үшін ыңғайлы ұжымдық термин ретінде кеңінен қолданыла бастады. Алайда, кейбір жазушылар, мысалы, Маргарет Этвуд, ол «Қызметшінің ертегісі» романын жазған, оны феминистік спекулятивті көркем әдебиет деп есептейді, «ақылға қонымды көркем әдебиетті» «Марс жоқ» типіндегі ғылыми фантастика ретінде, «әрине, болуы мүмкін нәрселер туралы» деп ерекшелендіруді жалғастыруда. Спекулятивті көркем әдебиет сондай-ақ әртүрлі жанрларды біріктіретін жанрлық термин ретінде қолданылады, мысалы, «ғылыми фантастика, қорқыныш, фантастика [және] детектив». Интернет-спекулятивті фантастика базасы әртүрлі поджанрлардың кең тізімін қамтиды. Баспагерлердің статистикасына сәйкес, ағылшын тіліндегі спекулятивті көркем әдебиетті жазатын ер адамдар әйелдерден шамамен екі есе көп, олар кәсіби жарияланымға ұмтылады. Алайда, проценттер жанрлар бойынша айтарлықтай өзгереді, қалалық фантастика, паранормальдық романтика және жасөсперім әдебиеті салаларында әйелдер ер адамдардан көп. Спекулятивті көркем әдебиет туралы эсселер жариялайтын академиялық журналдарға «Extrapolation» және «Foundation» кіреді.
Speculative fiction as a category ranges from ancient works to paradigm changing and neotraditional works of the 21st century. Characteristics of speculative fiction have been recognized in older works whose authors' intentions, or in the social contexts of the stories they portray, are now known. For example, the ancient Greek dramatist, Euripides, (c. 480 – c. 406 BCE) whose play Medea seems to have offended Athenian audiences when he speculated that the titular shamaness Medea killed her own children, as opposed to their being killed by other Corinthians after her departure. Additionally, Euripides' play, Hippolytus, narratively introduced by Aphrodite, Goddess of Love in person, is suspected to have displeased his contemporary audiences, as his portrayal of Phaedra was seen as too lusty. In historiography, what is now called "speculative fiction" has previously been termed "historical invention", "historical fiction", and other similar names. These terms have been extensively noted in literary criticism of the works of William Shakespeare, such as when he co locates Athenian Duke Theseus, Amazonian Queen Hippolyta, English fairy Puck, and Roman god Cupid across time and space in the Fairyland of the fictional Merovingian Germanic sovereign Oberon, in A Midsummer Night's Dream. In mythography the concept of speculative fiction has been termed "mythopoesis", or mythopoeia. This practice involves the creative design and generation of lore and mythology for works of fiction. The term's definition comes from its use by J. R. R. Tolkien, whose novel, The Lord of the Rings, demonstrates a clear application of this process. Themes common in mythopoeia, such as the supernatural, alternate history and sexuality, continue to be explored in works produced within the modern speculative fiction genre. The creation of speculative fiction in its general sense of hypothetical history, explanation, or ahistorical storytelling, has also been attributed to authors in ostensibly non fiction modes since as early as Herodotus of Halicarnassus (fl. 5th century BCE), for his Histories, and was already both practiced and edited out by early encyclopedic writers like Sima Qian (c. 145 or 135 BCE–86 BCE), author of Shiji. These examples highlight the caveat that many works, now regarded as intentional or unintentional speculative fiction, long predated the coining of the genre term; its concept, in its broadest sense, captures both a conscious and unconscious aspect of human psychology in making sense of the world, and responds to it by creating imaginative, inventive, and artistic expressions. Such expressions can contribute to practical societal progress through interpersonal influences, social and cultural movements, scientific research and advances, and the philosophy of science. In its English language usage in arts and literature since the mid 20th century, "speculative fiction" as a genre term has often been attributed to Robert A. Heinlein, who first used the term in an editorial in The Saturday Evening Post, 8 February 1947. In the article, Heinlein used "Speculative Fiction" as a synonym for "science fiction"; in a later piece, he explicitly stated that his use of the term did not include fantasy. However, though Heinlein may have come up with the term on his own, there are earlier citations: a piece in Lippincott's Monthly Magazine in 1889 used the term in reference to Edward Bellamy's Looking Backward: 2000–1887 and other works; and one in the May 1900 issue of The Bookman said that John Uri Lloyd's Etidorhpa, The End of the Earth had "created a great deal of discussion among people interested in speculative fiction". A variation on this term is "speculative literature". The use of "speculative fiction" in the sense of expressing dissatisfaction with traditional or establishment science fiction was popularized in the 1960s and early 1970s by Judith Merril, as well as other writers and editors in connection with the New Wave movement. However, this use of the term fell into disuse around the mid 1970s. In the 2000s, the term came into wider use as a convenient collective term for a set of genres. However, some writers, such as Margaret Atwood, who wrote The Handmaid's Tale, which is a feminist piece of speculative fiction, continue to distinguish "speculative fiction" specifically as a "no Martians" type of science fiction, "about things that really could happen." Speculative fiction is also used as a genre term that combines different ones into a single narrative or fictional world such as "science fiction, horror, fantasy [and] mystery". The Internet Speculative Fiction Database contains a broad list of different subtypes. According to publisher statistics, men outnumber women about two to one among English language speculative fiction writers aiming for professional publication. However, the percentages vary considerably by genre, with women outnumbering men in the fields of urban fantasy, paranormal romance and young adult fiction. Academic journals which publish essays on speculative fiction include Extrapolation and Foundation.