Кіріспе

Солтүстік Американың Колумбияға дейінгі мәдени аймағы Оазисамерика - Солтүстік Америкадағы жергілікті халықтардың мәдени аймағы. Олардың байланыс алдындағы мәдениеттері негізінен аграрлық болды, ал көршілес тайпалар оңтүстікке қарай Аридоамерикада. Бұл аймақ Солтүстік-Батыс Мексика мен Оңтүстік-Батыс АҚШ-тың кейбір бөліктеріне еніп, Аризона мен Нью-Мексиконың көп бөлігін; Юта мен Колорадоның оңтүстік бөліктерін; Сонора мен Чиуауаның солтүстік бөліктерін қамтиды. Кейбір тарихи кезеңдерде оған Калифорния мен Техастың бөліктері де кірген болуы мүмкін. Бұл терминді алғаш рет мексикалық неміс антропологы Пол Кирхофф ұсынды, ол сонымен қатар Мезоамерика мен Аридоамериканы жасаған, және кейбір ғалымдар, негізінен мексикалық антропологтар, Колумбтан бұрынғы Оңтүстік-Батыс Солтүстік Американы айқындайтын кең мәдени аймақ үшін қолданады. Ол қазіргі Ютадан бастап оңтүстік Чиуауаға дейін, Калифорния шығанағының жағалауынан шығысқа қарай Рио Браво өзені аңғарына дейін созылады. Оның атауы оның Месоамериканың ұқсас аймақтарымен және негізінен көшпелі Аридоамерикамен қарым-қатынасындағы позициясынан шыққан. Құрғақ жер болғанына қарамастан, Оазисамерикада өзендер сияқты бірнеше су айдындары бар: Яки, Рио-Гранде, Колорадо, Кончос және Гила өзендері. Бұл өзендердің болуы (әлі күнге дейін шөл далаға айналған кейбір көлдер), шығыс Аридоамерикаға қарағанда әлдеқайда жұмсақ климатпен бірігіп, Месоамерикадан әкелінген ауыл шаруашылығы техникасының дамуына мүмкіндік берді.

Мәдениетті дамыту

Мезоамериканың мәдени супераймағының пайда болуы туралы әңгіме Мезоамерика мен Аридоамериканың мәдени бөлінуінен кейін 2000 жыл өткен соң орын алады. Кейбір Аридоамерикандық қауымдастықтар аңшы-жинақшы экономикасын толықтыру үшін егін егістігін жүргізді. Бұл қауымдастықтар, оның ішінде Шөл дәстүрінің мүшелері, кейінірек шын мәнінде ауыл шаруашылығына айналып, Оазисамериканы құрады. Бұл аймақта бұршақ б.з.д. 3500 жылдан бастап, б.з.д. Мезоамерикада жүгері шаруашылығының ең көне дәлелі бұған дейін пайда болған, бұл жүгері шаруашылығы Оазисамерикаға оңтүстіктен енгенін көрсетеді. Бұл минералға деген сұраныс екі мәдени аймақ арасындағы сауда қатынастарын орнатуда үлкен рөл атқарған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Моголлон мәдениетінің бөлігі болып табылатын Пакиме қаласында Мезоамерика дініне байланысты рәсімдер орындалған және Мексиканың оңтүстік-шығысындағы ормандардан мұқият тасымалданған арактардың көптеген қаңқалары бар.

Мәдениет аймақтары

Оазисамерикамен қамтылған аймақ бірнеше ірі мәдени топтардың өсуіне ықпал етті: Ancestral Pueblo халқы, Хохокам, Моголлон, Патайя және Фримонт. Бұл аймақтағы кіші мәдениеттерге Синагуа жатады.

Бұрынғы Пуэбло халқы

Бұрынғы Пуэбло мәдениеттері қазіргі уақытта Төрт бұрышы деп аталатын аймақта өркендеді. Аумақты емен ормандары алып жатыр, ежелгі халықтар өз қажеттіліктері үшін пайдалануды үйренді, өйткені басқа өсімдіктер арасында азық-түлік жинау тек жылдың жартысына ғана жетеді, тек қарашадан сәуірге дейін жетіспейді. Бұрынғы Пуэбло қоғамы Оазисамерикада кездесетін ең күрделілердің бірі болып табылады және олар қазіргі Пуэбло халқының (оның ішінде Зуньи мен Хопи) ата-бабалары деп есептеледі. (Осы мәдениеттерді сипаттау үшін "анасази" термині де қолданылады. Бұл сөз "душман ата-бабалары" деген мағынаны білдіреді. Ата-бабалар Пуэблосы Америка Құрама Штаттарында ең көп зерттелген байланыс алдындағы мәдениет болып саналады. Археологиялық зерттеулер б.з.б. бірінші ғасырдан бұрын басталған және Пуэбло индеецтері испан тажының қолына түскен 1540 жылға дейін созылған мәдени дамудың тізбесін анықтады. Бұл ұзақ кезең Саусақ жасаушы I, II және III кезеңдерін қамтиды, содан кейін Пуэбло I, II, III және IV кезеңдері. Саусақтар II кезеңінде ата-бабалар Пуэблосы үңгірлер мен жартасты баспаналарда тұрып, Саусақтар III дәуірінде (б.з.д. 500750) олар дөңгелек пішінде төрт мекенге дейін жер асты қалаларын салды. Пуэбло дәуірі керамиканың дамуымен басталады. Бұл керамиканың ең көрнекті ерекшелігі - ақ немесе қызыл түсті, қара түсті дизайны бар бөлшектердің басымдығы. Пуэбло I кезеңінде (б.з.д. 750-900 жж.) ата-бабаларымыздан қалған пуэблолар алғашқы суару жүйесін жасады, ал олардың бұрынғы жер асты мекендері баяу-ақ қабырғадан салынған үйлермен алмастырылды. Пуэбло II (9001150) сәулет өнерінің ұлы туындыларын, соның ішінде көп отбасылы, көп қабатты тұрғын үйлерді салумен анықталады. Пьюбло III (11501350) келесі кезеңінде Пьюбло IV дәуіріне дейін жалғасатын үлкен аймақтық байланыс желілерінің құрылысы және ата-бабалар Пьюблосының ауыл шаруашылығының ең үлкен кеңеюі болды. IV Пуэблода (1350-1600) бұрынғы қоғамның көп бөлігі байланыс желілерімен бірге ыдырап кетті. Қазіргі Пуэбло V дәуірі испандықтармен байланыс орнатудан және Рио-Гранде аңғарындағы қазіргі жерлерінде немесе оның маңында қоныстанған адамдардан басталды. Бұрынғы Пуэблоның құлдырауының себептері әлі күнге дейін құпия болып қала береді. Бұл құбылыс 1276 жылдан 1299 жылға дейін аймақта болған ұзаққа созылған құрғақшылықпен байланысты деп есептеледі. Еуропалықтар Pueblo ата-бабалар аймағына келгенде, онда Pueblo үндістері өмір сүрді, бұл топ біріктірілген этникалық топқа ие емес. Зунидің туыстары жоқ еді; Хопилер Уто ацтек тілінде сөйледі; Тевалар мен Тивалар таноао болды; Зия, Акома, Кочити және Кева кересан болды; ал оңтүстік-батысқа салыстырмалы түрде жақында кірген Навахолар атабаскандар болды. Пуэблолықтардың діні өсімдік тәрізді құдайларға және жердің құнарлылығына табынуға негізделген. Олар адамзаттың жаратылуы кезінде сипапудан (Жер ортасынан) жер бетіне качина деп аталатын табиғаттан тыс жаратылыстар келген деп сенді. Пуэбло қоғамдарындағы ғибадат киваларда жиналатын барлық еркек топтарымен құпия ұйымдастырылды. Бұл құпия қоғамдардың мүшелері өздерін качиналардың өкілдері деп есептеді.

Хохокам

Хохокамдар Аризона мен Сонора жерлері сияқты шөлді басып алды. Хохокам аумағы екі үлкен өзенмен шектеледі, Сонора шөлінің жүрегін сипаттайтын тұзды өзен (Аризона) және Гила өзендері. Айналасындағы экожүйеде жоғары температура мен аз жауын-шашынның салдарынан ауыл шаруашылығы мен адам өміріне көптеген қиындықтар туғызды. Осы факторларға байланысты Хохокамдар тұз және Гила өзендеріне арналған су қоймалары мен арналарының күрделі желілері бар суландыру жүйелерін салуға мәжбүр болды. Бұл бірнеше метр тереңдікке және 10 км ұзындыққа жетуі мүмкін. Осы каналдардың арқасында Хохокам халқы жылына екі астық жинап алатын. Хохокам мәдениетінің негізгі қоныстары Снейктаун, Каса-Гранде, Қызыл тау және Пуэбло-де-лос-Мюерто болды, олардың барлығы қазіргі Аризонада орналасқан. Хохокамдар бірнеше жүз адамнан тұратын шағын қауымдастықтарда өмір сүрді. Олардың өмір салты олардың Саусақтар жасаушының III кезеңіндегі Бұрынғы Пуэбломен өте ұқсас болды: жартылай жер асты, бірақ кең ішкі бөлмелермен. Басқа бірнеше артефактілер Хохокамға тән, оның ішінде питая ашытқысымен өндірілген қышқылдармен ойып жасалған шоколад оғаштары (Ұлы Калифорния мен Сонораның жағалау аймақтарынан әкелінген); балталар, шұңқырлар және басқа да тас аспаптар. Археологтар Хохокам мәдениетінің шығу тегі мен этникалық ерекшелігін таластырады. Кейбіреулер мәдениеттің эндогендік (сыртқы әсерсіз) дамығанын, б.з.д. Басқалары бұл мәдениетті Мезоамерикадан көшіп келгендердің өнімі деп санайды. Осы ойды қорғауда, қолдаушылар Хохокам керамикасының б.з.д. 300 жылы пайда болғанын (сонымен қатар Снейктаунның құрылған уақыты) және осы уақытқа дейін керамиканың тәуелсіз өңірлік дамуының белгілері болмағандығын айтады. Осыған ұқсас, басқа да бірнеше технологиялық жетістіктер, мысалы, каналдар мен кремация сияқты белгілі бір мәдени құбылыстар батыс Мезоамерикада пайда болған сияқты. Хохокам мәдениетінің дамуы төрт кезеңге бөлінеді: Пионерлік (300 BC AD 550), Колониялық (550 900), Отырғыштық (900 1100) және Классикалық (1100 1450). Пионерлік кезең канал құрылысымен басталды. Колониялық кезеңде Мезоамерикамен байланыстар нығайды. Бұған мыс шағараларының қоңыраулары, пирит айналары және футбол алаңдарының құрылысы дәлел бола алады. Мезоамерикамен қарым-қатынастар және мұндай сауда тауарларының болуы отарлы кезең кезінде Хохокамның әміршіліктерге ұйымдастырылғанын көрсетеді. Келесі кезеңде Мезоамерикамен қарым-қатынас төмендейді, ал Хохокам Каса Гранде сияқты көп қабатты ғимараттарды салуға бет бұрады. Еуропалықтар Аризона және Сонора шөлдеріне жеткен кезде, олар Пимерия Альта деп атаған аймаққа, Хохокамның қалалық орталықтары, мүмкін, денсаулық пен экологиялық апаттарға байланысты, жергілікті әлеуметтік жүйеге тиген. Бұл аймақта Тохоно О'Одхам халқы тұрады және олар Уто ацтек тілінде сөйлейді. Бұл қауымның экономикасы жинауға және тау беткейлеріндегі ауыл шаруашылығына негізделген. Олар жартылай көшпелі халық болған, себебі олар өздерінің үйі деп атаған таулардың етегінде азық-түлік ресурстарының жетіспеушілігін өтеуге көшіп-қонуға мәжбүр болған.

Моголон

Моголлон - Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысындағы Аризона мен Нью-Мексикоға дейін Сиерра-Мадре-Окседенталь тауларының етегінен басталған Мезоамериканың мәдени аймағы. Кейбір ғалымдар бұл аймақта екі кең мәдени дәстүрді ажыратады: Моголлонның өзі және одан алынған Пакиме мәдениеті. Қандай болған күнде де, бұл аймақты мекендеген халықтар қарағайлы орман, тік таулар мен шатқалдардың көрінісімен ерекшеленген жерлерге жақсы бейімделген. Солтүстікке қарай орналасқан Хохокам және Анцестраль Пуэбло көршілеріне қарағанда, моголлондар әдетте өлгендерін жерлейді. Бұл мәдениеттің қабірлерінде көбінесе керамикалық өнер мен жартылай асыл тастар болған. Моголлон қабірлері осындай байлықты паш еткендіктен, оларды археологиялық қара базарда олжаларын сатуға тырысқан қабір тонаушылар жиі тонап кететін. Мүмкін, Моголлон керамикасының ең әсерлі дәстүрі Нью-Мексикодағы Мимбрес өзенінің аңғарында табылған. Бұл аймақта керамика өнімі 8-12 ғасырлар аралығында дамыған. Ол ақ түсті бұйымдармен ерекшеленді, олар оларды жасаған қоғамда күнделікті өмірдің стильді бейнелерімен безендірілген. Бұл геометриялық үлгілер басым болған мәдени аймақта ерекше тәсіл болды. Хохокам және ата-бабалар Пуэблосының тағы бір айырмашылығы ретінде Моголлон мәдениетінің дамуы үшін кеңінен қабылданған хронология жоқ. Ғалымдар Альфредо Лопес Остин және Леонардо Лопес Лужан аймақтың тарихи талдауы үшін Пол Мартин ұсынған хронологияны алды. Ол өз кезегінде Моголлон тарихын екі жалпы кезеңге бөлді; "Елгі" кезең 500 жылдан бастап 1000 жылға дейін, ал "Кесек" кезең 11-ші ғасырда басталып, 16-шы ғасырға дейін созылады. Бірінші кезең аздаған баяу мәдени дамуды көрсетті. Технологиялық өзгерістер өте біртіндеп жүргізілді, ал әлеуметтік қатынастар мен ұйымдық үлгілер 1500 жыл бойы тұрақты болды. Ерте дәуірде моголлондықтар өздерін аңшы көршілерінің шабуылынан қорғайтын жартасты мекендерде өмір сүрген. Бұрынғы Пуэбло халқы сияқты, Моголлон да жартылай жер астындағы кивасы бар қоныстарда өмір сүрді. XI ғасырда Моголлон аймағындағы халық саны бұрынғы ғасырларға қарағанда әлдеқайда тез көбейді. Осы кезеңде Моголон, мүмкін, Месоамерикамен сауда қатынастарынан пайдаланған, бұл ауыл шаруашылығының дамуына және қоғамның қабаттануына ықпал еткен. Бұл уақытта ата-бабаларымыздың ықпалы да өскен болуы мүмкін, өйткені Моголлон солтүстік көршілері сияқты қабырғадан салынған ғимараттар салуды бастады. Моголлон мәдениетінің өркендеу кезеңі 14 - 15 ғасырларға созылды. Бұл кезеңде мәдениеттің негізгі орталықтары халық саны, көлемі және күші жағынан өсті. Пакиме, Чихуауа штатында, олардың ішіндегі ең үлкені болған шығар. Бұл қала Сиерра-Мадренің шығыс беткейіндегі үңгірлерге жету қиын болған жерлерге салынған касаса алкантиладо деп аталатын көптеген археологиялық ескерткіштерді қамтитын таулы аймақты алып тұрды. Пакиме Мезоамериканың жүрегімен сауда-саттық жасады, оған түркіза мен цинабар сияқты қымбат минералдар ұсынды. Сонымен қатар, Калифорния шығанағының жағалауындағы кейбір өнімдердің, әсіресе, Нассариус молюскаларының қабықтарының саудасын бақылады. Пакиме мезоамерикалық қоғамдардан үлкен әсер алды, бұл туралы мезоамерикалық доп ойынына арналған ареналар мен мезоамерикалық ара сияқты жануарлардың қалдықтары дәлелдейді.

Фримонт

Фримонт аймағы қазіргі Юта штатының үлкен бөлігін қамтыды. Бұл Асылу Пуэбло мәдени аймағының солтүстігінде орналасқан. Оның мәдени дамуы Оазисамериканың бір бөлігі ретінде 5-14 ғасырлар аралығында орын алды. Ғалымдар Фримонт мәдениеті ежелгі Пуэбло мәдениетінен шыққан деп санайды. Теориялық тұрғыдан алғанда, Фримонт қауымдастықтары солтүстікке қарай көшіп, өздерімен бірге Әжелер Пуэблосының әдет-ғұрыптарын, әлеуметтік ұйымдық құрылымдарын және технологиясын әкелген болар еді. Бұл гипотеза Юта штатында Меса-Вердеде табылған керамикаға өте ұқсас керамиканың болуын анықтайды. Фримонт мәдениетінің құлдырауы 10 ғасырдың екінші жартысында басталып, 14 ғасырда аяқталды. Олар солтүстік-батысқа, Ютаға көшіп барды. Испандықтар келген кезде бұл аймақты Уто ацтек тобының шошондары мекендеген.

Патайя

Патайя аймағы Оазисамериканың батыс бөлігін алып жатыр. Ол қазіргі Калифорния мен Аризона штаттарын, Мексикадағы Баха-Калифорния мен Сонора штаттарын қамтиды. Патайялықтар шеткі мәдениет болды, олардың мәдени дамуына олардың шығыстағы көршілері Хохокам ықпал еткен болуы мүмкін. Олар мезоамерикалықтардың ойын-сауығын, кремация әдістерін және керамика жасау әдістерін үйренген болар. Патайя мәдениеті 14 ғасырда жойыла бастады. Испандықтар бұл аймаққа келген кезде Колорадо өзені аңғары тек өзен тұрғындары - Юмандар мекендеген.