Кіріспе

Американдық джаз трубашысы (1911–1989)

Дэвид Рой Элдридж (30 қаңтар 1911 – 26 ақпан 1989), "Little Jazz" деген лақап атымен белгілі болған американдық джаз трубашысы. Оның гармонияны шебер пайдалануы, соның ішінде тритонды алмастырулар, джаз трубасының жаңашыл Луи Армстронгтың басым стилінен ерекшеленетін виртуоздық сололары және Диззи Гиллеспиге тигізген күшті әсері оны свинг дәуірінің ең ықпалды музыканттарының бірі және бибоптың алға басушысы ретінде танытады.

Ерте өмір

Элдридж 1911 жылғы 30 қаңтарда Пенсильвания штатының Питтсбург қаласының солтүстік жағында Александр, вагондық жүк тасушы, және Бланш, музыканы құлақпен қайта орындау қабілетіне ие дарынды пианисттің отбасында дүниеге келді, Элдридж осы қабілетін анасынан мұра еткенін айтқан. Элдридж бес жасында фортепианода ойнай бастады; тіпті осы жасында да ол мәнді блюз ноталарын орындай алатынын мәлімдеді. Жас Элдридж ағасы Джо Элдриджге (1908 жылы Питтсбургтің солтүстік жағында, Пенсильванияда туған, 5 наурыз 1952 жылы қайтыс болған Джозеф Элдридж) үлгі ететін, әсіресе Джоның скрипка, альт-саксофон және кларнеттегі әртүрлі музыкалық дағдыларына қызығушылық танытар еді. Рой алты жасында барабан ойнауға кірісіп, сабақ алып, жергілікті жерлерде өнер көрсетті. Джо ағасының Ройдің жергілікті шіркеу оркестрінде ойнаған кернейге деген табиғи қабілетін байқап, Ройді клапанды труба ойнауға көндіруге тырысты. Рой ағасының оркестрінде барабаншы болғанда, Джо оны труба ойнауға итермеледі, бірақ Рой бастапқыда аспапты жақсы меңгеруге көп күш жұмсаған жоқ. Анасының қайтысымен және әкесінің қайта үйленуімен, Рой он бір жасқа келгенде, бірнеше сағат бөлмесіне жабылып, аспаптың жоғарғы регистрін жетілдіре отырып, қатаң жаттығулар жасауға кірісті. Рой кішкентай кезінен бастап нотадан оқуда шеберлік таныта алмады, бұл оның музыкалық біліміндегі кемшілік болатын және оның мансабының басында көптеген қиындықтарға себеп болды, бірақ ол әуендерді құлақпен өте тиімді қайталай білді.

Алғашқы мансабы және саяхаттау топтары

Элдридж өзінің алғашқы жылдары көптеген топтарда жетекшілік етіп, ойнады, Американың орталық батысында кеңінен саяхаттады. Ол саксофонистер Бенни Картер мен Кольман Хокинстің ықпалына түсті, Хокинстің 1926 жылғы "The Stampede" (Флетчер Хендерсон оркестрінің) солоын үйренуді мақсат етіп, соның арқасында теңдес керней стилін қалыптастырды. Элдридж тоғызыншы сыныпта мектептен қуылғаннан кейін үйден кетіп, он алты жасында саяхаттап жүретін шоуға қосылды; алайда, шоу көп ұзамай таратылды, ол Янгстаунда қалды. Кейін "Greater Sheesley Carnival" оны шақырып алды, бірақ Мэриленд штатының Камберленд қаласында оны қатты мазалаған нәсілшілдікке куә болғаннан кейін Питтсбургке қайтып келді. Біраз уақыттан соң Элдридж "Rock Dinah" саяхаттап жүретін шоуда шағын топты басқарды, оның сол жердегі өнері свинг дәуірінің оркестр жетекшісі Граф Бэзиді жас Рой Элдриджді "өмірімде естіген ең ұлы трубашы" деп еске алуға итерді. Элдридж 17 жасқа толғанға дейін осындай саяхаттап жүретін топтармен ойнай берді, содан кейін Питтсбургке оралды. 20 жасында Элдридж Питтсбургте "Рой Эллиотт және оның Palais Royal Orchestra" деп аталатын топты жетекшілік етті, агент Элдридждің атын қасақана өзгертіп, "оны көбірек сәнді деп ойлады". Рой бұл қызметтен Флетчер Хендерсонның, Нью-Йорк қаласының танымал оркестр жетекшісінің інісі Хорас Хендерсонның оркестріне қатысу үшін сынақ беруге кетті және Хорас Хендерсон басқаратын, көбінесе "The Fletcher Henderson Stompers" деп аталатын ансамбльге қосылды. Содан кейін Элдридж бірнеше аймақтық топтармен ойнады, Спид Уэббтің тобына қосылғанға дейін қысқа уақыт Детройтте болды. Олар кинода белгілі бір деңгейде танымал болғаннан кейін Орталық Батыс бойынша гастрольдік сапарға шықты. Уэббтің тобының көптеген мүшелері жетекшісінің ықыласының жетіспеуіне наразы болып, Элдриджді жетекші етіп тағайындап, дерлік бірдей топ құру үшін кетіп қалды. Алайда, бұл ансамбль ұзаққа солмады, Элдридж көп ұзамай Милуокиге көшіп, трубашы Клэдис "Jabbo" Смитпен атақты жарысқа қатысты, кейіннен олар жақын дос болды.

Нью-Йорк пен Чикаго

1930 жылдың қарашасында Элдридж Нью-Йоркке көшіп келді, 1930 жылдардың басында әртүрлі топтарда ойнады, оның ішінде Сесил Скотт, Элмер Сноуден, Чарли Джонсон және Тедди Хиллмен бірге Гарлемдегі би тобында өнер көрсетті. Осы кезеңде Эллингтонның саксофонисі Отто Хардвик Элдридждің «Little Jazz» деген лақап атын берді, ол Элдридждің күшті ойнауы мен бойының кішкентай болуына таңырқады. Осы уақытта Элдридж өзінің атынан жазбалар жасап, радио хабарларын беріп тұрды. 1935 жылы Тедди Хиллмен бірге ол өзінің алғашқы сололарын жазды, олар бірден үлкен танымаллыққа ие болды. 1935 жылдың қазанында Элдридж Флетчер Хендерсонның оркестріне қосылды, онда ол жетекші трубашы болды және кейде ән айтты. Оның әуендік қуаты сол кездегі джаздың ерекше белгісі болды. «Отыздың ортасынан бастап ол Луи Армстронгты қазіргі заманғы «хот» трубашының үлгісі ретінде басып озды» делінеді. 1936 жылдың күзінде Элдридж Чикагоға көшіп, үлкен ағасы Джо Элдриджбен бірге саксофонда ойнап, аранжировкалар жасау үшін октет құрды. Ансамбль әр түн сайын эфирге шығып, «After You've Gone» және «Wabash Stomp» сияқты кеңейтілген сололарын қамтитын жазбалар жасады. Осы лауазымды қабылдау арқылы Элдридж ақ түсті биг-бендтің тұрақты мүшесі болған алғашқы қара музыканттардың бірі болды. Элдридж Крупаның биг-бэндының бағытын «шмальцтан» джазға өзгертуде маңызды рөл атқарды. Топтың Джимми Дорсидің «Green Eyes» әніне жасаған кавері, бұрын толығымен оркестрлік туынды болған, Элдридждің ойнауы арқасында джазға айналдырылды; сыншы Дейв Олифант Элдридждің күйді «жоғары деңгейге көтергенін» атап өтті. Элдридж және О’Дэй «Let Me Off Uptown» және «Knock Me a Kiss» сияқты бірқатар жазбаларда өнер көрсетті. Джаз тарихшысы Гунтер Шуллер Элдридждің «Rockin’ Chair» солосын «күшті және кейде қозғаушы орындау» деп сипаттады, бірақ ол «ашылу және жабылу каденцияларын» мақұлдамады, соңғысы опералық каденция дәстүрінің ең қарапайым үлгісін қайталап көрсеткендігі үшін кешірілмейтін нәрсе деп санады. Сыншы және автор Дейв Олифант Элдридждің «Rockin’ Chair» әніндегі ерекше тембрін «эмоционалды және динамикалық тұрғыдан оның ойнау қарқынын күшейтетін, шулы, дірілдегіш тембр» деп сипаттап, «оның аздап ауыртпалық туғызу, алаңдату және түсініксіз стрессті білдіру мақсаты да болған» деп жазады.

Саяхаттау, фриланс және шағын топтардағы жұмыс

Крупаның тобынан кеткеннен кейін, Элдридж 1943 жылы Арти Шоудың тобына қосылғанға дейін Нью-Йоркте жеке жұмыс істеді. Шоудың тобында ойнағанда кездескен нәсілдік жағдайларға байланысты, ол 1945 жылдың қазан айында үлкен топ құру үшін кетіп қалды.

Элдридж 1950 жылы Бенни Гудменмен гастрольде болғанда Парижге, Францияға көшіп барды, ал 1951 жылы Нью-Йоркке қайтып келіп, Birdland джаз клубында топ жетекшісі болды. Ол 1952 жылдан 1960 жылдардың басына дейін Кольман Хокинс, Элла Фицджеральд және Эрл Хайнс сияқты шағын топтарда өнер көрсетті, сондай-ақ осы кезде Гранц үшін жазуларын бастады. Элдридж 1963 жылдың соңынан 1965 жылдың наурызына дейін Элла Фицджеральдпен, ал 1966 жылдың шілдесінен қыркүйегіне дейін Каунт Бэйсимен гастрольде болды, содан кейін жеке жұмыс істеуге және фестивальдерде өнер көрсетуге қайтып келді. Осының нәтижесінде "Newport Jazz Rebels" альбомы жарық көрді.

Растық кедергілер

Арти Шоу мен Джин Крупаның тобындағы жетекші солист ретінде Элдридж сол кездегі ерекшеліктердің бірі болды, себебі 1930 жылдары қара музыканттарға ақ музыканттардың тобымен халық алдында өнер көрсетуге рұқсат берілмеген.

Өмірінің соңғы жылдары

1969 жылдан бастап Элдридж бірнеше жыл бойы Манхэттеннің Батыс 54-ші көшесіндегі Джимми Райанның джаз клубында үй тобының жетекшісі болды. 1970 жылдардың соңында жазушы Майкл Зирполо Элдриджді Райанның клубында көргеннен кейін былай деді: «Оның әлі де сол өткір, жоғары ноталарды ойнай алатынына таң қалдым, және ол жиі орындады. Бірақ оның денсаулығы үшін уайымдадым, себебі оның маңдайындағы тамырлар қорқынышты түрде ісіп шығатын». Райан клубының жетекшісі ретінде Элдридж әртүрлі ойын-қалжыңдарымен, соның ішінде «әуесқойлар кеші» сессияларымен белгілі болды. Ол онда тәжірибесіз музыканттарды сахнаға шақырып, өзінің тобын басқаруға шақыратын, көбінесе комедиялық эффект үшін және өзіне демалыс беру үшін. 1971 жылы Элдридж DownBeat журналының Джаз даңқы залына енгізілді. Элдридж Куинс облысындағы Либерти даңғылында орналасқан, Ван Вайк тас жолы бойындағы «Джаз ұлылары» ескерткішінің бір бөлігі болып табылады, ол Куинсті 1940 және 50-жылдардағы джаздың отаны ретінде еске салады. Оның үйі Куинс облысының Холлис қаласында орналасқан. 1980 жылы жүрек талмасынан кейін Элдридж труба ойнауды тоқтатты. Бірақ көптеген трубашылардан айырмашылығы, жас Элдридж өзінің шабытын көбінесе басқа трубашылардан емес, саксофонистерден алды. Рой өзінің жеке стилін Коулмен Хокинс пен Бенни Картердің жазбаларымен бірге ойнау арқылы дамытты, кейіннен осы музыканттарды тыңдағаннан кейін: «Мен трубамды саксофон сияқты ойнауға шешім қабылдадым» деді. Осы музыканттарға еліктеу Рой үшін пайдалы болды, ол өзінің алғашқы жұмыстарының бірін 1926 жылы Флетчер Хендерсонның «Stampede» шығармасын Коулмен Хокинстің солосын еліктеп орындау арқылы алды. Элдридж сонымен қатар ақ корнетист Лоринг «Red» Николс пен Теодор «Cuban» Беннетттің стильдерін зерттегенін айтады, олардың стилі де саксофонның ықпалында болды. Элдридж өзінің сөзіне сүйенсек, алғашқы жылдары трубашы Луи Армстронгтың музыкасына көп әсерленбеген, бірақ 1932 жылы Армстронгтың стилін жан-жақты зерттеді. Осы музыканттардың ішінде сыншы Гэри Гиддинс Элдриджді «эмоционалды жағынан ең тартымды, жан-жақты, күшті және әсерлі музыкант» деп атады. Элдридж ойнауының күштілігі үшін де мақтан тұтады; Элла Фицджеральд бірде: «Оның бір нотасында басқалардың бүкіл әнге сыймайтын жан бар» деді. Элдридж өзінің стильінің осы виртуоздық элементтерін, әсіресе жасөспірім кезіндегі қатаң жаттығулармен байланыстырады: «Мен күн сайын сегіз, тоғыз сағат жаттығуға жұмсайтынмын». Сыншы Дж. Брэдфорд Робинсон оның ойнау стилін «гармонияны терең түсіну, бұрын-соңды болмаған шеберлік, әсіресе жоғары регистрде, және толық, сәл асыра ойналған тембр, ол жоғары шиеленіс кезінде шырылдайтын» деп сипаттайды.

Музыкалық әсер

Элдридждің ойнау жылдамдығы және аспаптың жоғарғы регистрін жан-жақты дамытуы Диззи Гиллеспиге зор әсер етті, ол Чарли Паркермен бірге бибопты қалыптастырды. Элдридждің альт-саксофонист және кларнетші Скоупс Керримен жасаған шағын топтық жазбаларынан, мысалы, "Heckler's Hop" атты туындысында, Элдридждің жоғары регистрді қолдануы ерекше атап өтілді және Диззиге айқын әсер етті. 1940 жылдардың басында Диззи Нью-Йорктегі Минтон ойын үйінде Элдриджбен көптеген джем-сессияларға және "труба шайқастарына" қатысты. Диззи Элдридж туралы: "Ол біздің буынның Мессиясы еді" деді. Элдридж алғаш рет Диззиді 1939 жылы дирижер Лайонел Хэмптонның "Hot Mallets" әнін жазғанда естіп, кейін: "Мен осы труба солоын естіп, бұл менікі деп ойладым. Бірақ ол Диззи екенін білдім" деп еске алды. "Bebop" сияқты бибоп стандарттарын мұқият тыңдағанда, Элдриджтің осы джаз жанрына қаншалықты әсер еткенін көруге болады. Элдридж Диззидің боп соло стиліне риза болмағанын айтып, бірде Харлемдегі Heat Wave клубында Диззибен джем-сессиядан кейін бибоп трубашысы Говард МакГиге: "Мен оны ұнатып отырған жоқпын, мен оны шынымен түсінбеймін" деді. Көптеген адамдар оны Луи Армстронг пен Диззи Гиллеспи арасындағы байланыс деп есептегенмен, Элдридж әрқашан: "Мен Армстронг пен бірдеңе арасындағы байланыс болуға еңбек еткен емеспін" деп мәлімдеді. Рой Элдриджтің ықпалына түскен басқа да маңызды музыканттардың ішінде Боб Кросби оркестрінің Шорти Шеррокы, сондай-ақ бибоптың негізін қалаушылар Говард МакГи және Фэтс Наварро бар.

Тұлға

Элдриджді оны танығандар бәсекеге құштар деп есептейтін, пианист Чак Фолдс: "1970-жылдары Ройден бәсекеге қабілеттісін көзге елестете алмаймын. Ройден гөрі шаршататын адамды ешқашан кездестірген емеспін." Элдридж өзінің бәсекеге құштарлығын толық мойындап, "Мен тек кез келген адамды озып кетпекке тырыстым, және оларды өз жолыммен озып кетпекке тырыстым" деді. Джаз трубашысы Джона Джонс Элдридждің "қайда болса да барып, кез келгенге қарсы ойнауға" дайындығы тіпті өзінің құрмет тұтқан Рекс Стюартпен сайысқа түсуіне әкелгенін айтады. Рой, әсіресе, нәсілшіл деп ойлағандарға қарсы тұруға бейім болды. Көптеген адамдар Ройдің саксофонист Билли Боуэннің айтуынша, үнемі тыныштық таппайтынын атап өтті: "Рой жас кезінде де бірнеше минуттан артық отыра алмайтын, ол әрқашан алаңдап жүретін." Элдриджтің кейде сахнада қорқып қалатыны да айтылады. Кларинетші Джо Мураньидің сөзіне қарағанда, Рой өмірінің соңына қарай тез ашуланатын мінезге ие болды. Мураний Элдриджбен Райанда жұмыс істеді және Элдридждің ашуын "Бесінші дәрежедегі Везувий тауы" деп сипаттады.