Кіріспе
18561857 Ұлыбритания мен Иран арасындағы соғыс Англо-парсы соғысы немесе Англо-Иран соғысы (جنگ ایران و انگلستان) 1856 жылдың 1 қарашасынан 1857 жылдың 4 сәуіріне дейін созылып, Қажар әулеті билеген Ұлыбритания мен Иран арасында болды. Соғыстың нәтижесінде британдықтар Иранның Герат қаласына өз құқығын қоюға қарсы шықты. Соғыс басталған кезде Герат Каджар әулеті тұсында Иранның бір бөлігі болғанмен, ол өзін тәуелсіз деп жариялады және өзін Үндістандағы ағылшындардың қорғауына алды және қазіргі Ауғанстан мемлекетінің алдыңғы адамы Кабул әмірлігімен одақтасты. Британдық науқан генерал-майор сэр Джеймс Оутрамның басшылығымен екі театрда: Персияның оңтүстік жағалауында Бушердің маңында және Месопотамияның оңтүстігінде сәтті жүргізілді. Соғыстың нәтижесінде парсылар Гераттан кетіп, қалаға деген талаптарын тапсыру туралы жаңа келісімге қол қойды.
The Anglo Persian War or the Anglo Iranian War (جنگ ایران و انگلستان) lasted between 1 November 1856 and 4 April 1857, and was fought between the United Kingdom and Iran, which was ruled by the Qajar dynasty. The war had the British oppose an attempt by Iran to press its claim on the city of Herat. Though Herat had been part of Iran under the Qajar dynasty when the war broke out, it had declared itself independent under its own rebellious emir and placed itself under the protection of the British in India and in alliance with the Emirate of Kabul, the predecessor of the modern state of Afghanistan. The British campaign was successfully conducted under the leadership of Major General Sir James Outram in two theatres: on the southern coast of Persia near Bushehr and in southern Mesopotamia. The war resulted in the Persians withdrawing from Herat and signing a new treaty to surrender its claims on the city and the British withdrawing from southern Iran.
Шығу тегі
Ұлы ойын, яғни ағылшын-орыс арасындағы Орталық Азиядағы ықпал үшін бәсеке жағдайында ағылшындар Ауғанстанның тәуелсіз ел болып қалуын және Орыс елінің Үндістанға қарай экспансиясына қарсы буферлік мемлекет ретінде достық қарым-қатынас орнатуын қалады. Олар Персияның Ауғанстанға ықпалын кеңейтуге қарсы болды, өйткені Персия Ресейдің ықпалына ие болды. Персияның Орталық Азияға ықпалы Ұлы Иранның құрылуына себеп болды; британдықтар бұл ықпал туралы білсе де, ешқашан Персияға шабуыл жасаған жоқ. Персия империясы 12 провинцияны басқаратын. Ол 1856 жылы жаңаша әрекет жасап, 25 қазанда Гератты алуды жүзеге асырды. Осыған жауап ретінде Үндістандағы британдық генерал-губернатор Лондонның бұйрығына сай 1 қарашада соғыс жариялады. Герат туралы даудан бөлек және оған дейін британдық елші Тегерандағы миссияның хатшысы болып тағайындауға үміттенген Мирза Хашем Ханға қатысты оқиға болды. Парсылықтар қарсылық білдіріп, британдық елшінің шаһтың басты әйеліне апалы-сіңлілі болып, оның әйелімен дұрыс емес қарым-қатынаста болғаны туралы аңыз тарағаннан кейін дау-дамай тудырды. Парсылар әйелді тұтқындаған кезде дау одан әрі күшейді; Британдық елші оны босатудан бас тартқан кезде қарым-қатынасты үзді. Шынында да, британдық күштердің алғашқы жұмылдырылуы оқиғаға жауап ретінде басталды, бірақ егер Герат мәселесі туындамаса, британдықтардың Парсы шығанағындағы бір немесе екі аралды басып алудан тыс кетпеуі мүмкін еді.
Боразжанды басып алу
Сағат 13:00-ден сәл бұрын ағылшын әскері парсы гарнизонының ведеттері мен барлау топтарын көрді. Британдық полктер өздерінің позицияларына көшкен кезде парсы әскері Боразжаннан кері шегінуді және онда тікелей қарсыласудан аулақ болуды шешті. Генерал Тегеранның 35 қарулы 12 режімнен тұратын тұрақты жаяу әскерін күшейтуді жоспарлап отырғанын, ал провинциялық губернаторлар жергілікті тайпалар арасынан 4000 ретсіз жаяу әскерді шақыруға дайындалып жатқанын атап өтті. Оутрамның 1857 жылғы 14 ақпандағы Үндістан генерал-губернаторына жазған хатындағы шұғылдық сезімі, Иран күткеннен үлкен әскерді жинаса, Бушердің ықтимал жоғалуы туралы уайымдауынан көрініс тапты. Тахмасп Мирза Мохамед оль Доуле англо-парсы соғысы кезінде Фарс провинциясының генерал-губернаторы (Наваб Вала) болды. Тахмасп Мирзаның бұйрығымен бригаданың 1-ші араб полкі. Казерун қаласында орналасқан генерал (Сартип) Реза Коли Хан Араб Шожа ол Молктың басқа аймақтық полкіне қосылуға тиіс еді. Соғыс кезінде Тахмасп Мирза Реза Қолы ханға Инанлу мен Бахарлу полктарын басқаруды берді. 14 джұмада л-улада Реза Қолы хан Персия лагерінен 1-ші араб полкі мен 2 далалық қарудан тұратын 400 адамнан тұратын контингентпен провинцияны қорғауға қосымша рацион мен керек-жарақ жинау үшін кетті. Реза Қолы ханға 1 - Қашқайы полкінен 300 адам бір артиллерия ұшағымен қосылды. Парсы атты әскері ағылшын кернейлерін тартып, британдықтардың арасында қорқыныш пен шатасу туғызуды мақсат еткен. Ағылшын офицерлері бір кездері Каджар әскерінде жұмыс істегендіктен, парсы әскері британдықтар қолданған бірнеше стандартты кернейлік шақыруларды жақсы білген. Қашқаи ат әскерінің кернейшілері "Отты тоқтату" және "Солға қарай еңкейу" бұйрықтарын шығарды, бұл жоғарғы жерлерге әсер етпеді, бірақ 20-шы тума қол әскері өздерінің күштері оларға оқ атып жатыр деп ойлап, атысты тоқтатты. Персиялық жеңіл атқыштар бір рет атып, кейін сол бағытта атыс тоқтатты. Парсы ат әскері 78-ші жоталықтарға қарсы соғысты. Британдық әскер персиялық артиллерияның ауыр 5 пулеметінен дөңгелек оқ атып, ұзын формация қабылдады. Персиялық артиллерия қашықтықты өте дәл есептегенмен, ұзаққа созылған бомбалаудан зардап шеккендер аз болды. Алайда, бір оқ 64-ші полкке едәуір залал келтірді және лейтенант Гринтридің аяғын алып, капитан Макклерді ауыр жарақаттады. Бұл ұрыста Оутрамның аты құлап, оның үстінен айналып, генералды тұзақтың барлық уақытында әрекетке қабілетсіз етті. Оның штабының бастығы, полковник Лугард британдық күштерге басшылықты қолға алып, оқиғаны тыныш жасырып, келесі таңға дейін Оутрамның жағдайы туралы басқалардың біразын білгенін қамтамасыз етті.
Хошаб шайқасы
Парсы қаруы таң атқанша британдықтардың позицияларын атуды жалғастырды. Персия әскері ағылшын лагеріне жақын жерде жиналып, шайқасқа дайындалды. Раванжи парсы әскерінің жалпы саны 7000 деп атаса, Сандес парсы әскерінің саны 8000 деп атап көрсетті, олар 6000 жаяу және 2000 атты сарбаздан құралған. 8 ақпан күні таңертең Шожа оль Молк басқарған парсы әскері Қушабтың қабырғалы ауылына қарай қарай оң жақ қанатымен қатар тұрды. Парсы әскерінің сол жақ қанаты дөңгелек бекініс мұнарасымен қорғалған. Шоджа-ол-Молк парсы жаяу әскерінің ортасына екі биік үйінді орнатуды бұйырған. Ол персиялық қарулардың басым бөлігін ортаға орналастырды және оң жақ алдыңғы және бүйірін қаптаған терең нуллалар болды. Қашқайы атты әскерін сол аймақта тұратын Қашқайы халқының тұқым қуалайтын басшысы Сохраб хан басқарды. Таңертеңгі тұман көтерілгенде екі жақ та бір-бірінің позицияларын оқпен атып тастай бастады. Британдық бригадалар әр түрлі позицияларға маневр жасай бастады, олар орналасу кезінде жоғары көтерілді. Британдық армия екі сапты құрды, бірінші сапта 78-ші жоталықтар мен оң жақтағы үнді сапкерлері контингенті болды, қалғандары 26-шы полк жергілікті жаяу әскері, 2-ші еуропалық жеңіл жаяу әскері және 4-ші атқыштар полкі. Екінші сапта оң жақта Ұлыбританияның 64-ші полкі, сол жақта 20-шы полк және Белоуч батальоны тұрды. Реза Қолы хан Араб Инанлу, Бахарлу және 1-ші Араб полкіне қолбасшылық етті. Парсы әскері негізінен Қажар әскерінің қамқорлығынан тыс тұрақты емес жаяу әскерге қарағанда, реформаланған Незам полкіне негізделген сарбаздарға сүйенді. Осылайша, Шожа ол Молк Боразжанды қорғауға Тангестан батырларын (Далиран е Тангестан) шақыруды қарастырудан бас тартты. Британдықтар алға жылжуда, Хант пен Таунсенд таулықтар мен 26-шы тума қол әскерінің арасында аз құрбандықтарға тап болғанын айтады, бірақ перстердің бомбалауына қарсы бірінші бригаданың бірінші дивизиясы нашаррақ болды. Бірінші дивизияның екінші бригадасы да 2 -ші Еуропа жеңіл жаяу әскерінің қатарында өлгендердің санымен бірдей зардап шеккенін атап өткен жөн. Британдық артиллерия, парсы бомбалауының деңгейін төмендеткен, жақын араға жеткеннен кейін атысты қайтадан бастады. Сохраб хан персиялық сол жақ флангтағы Кашкай атты әскерімен алға қарай жүгірді, оларды 3-ші атқыштар полкінің эскадрильясы мен Тэпптің тұрақты емес жасағы жартылай жолықтырды. Британдық жаяу әскерлері Персия әскерімен бетпе-бет келуге асықты. Британдық ат әскері оң жақтан алға жылжуда, 3-ші Бомбей жеңіл ат әскері мен Пуна атты полк персиялық желілердің сол жақ қанатында Незам жаяу әскер полкіне шабуыл жасады. Мушкеттер мен оқ атудың астында 1-ші Қашқайы полкі бас сабында тізе бүгіп, 3-ші кавалерияның шабуылдарын ұстап тұрды. Персия жаяу әскері шабуылға шыққан британдық атты әскерге атқылап атқан. Жақындасқанда парсы полкінің байрақты көсемі атып өлтірілді, ал байрақты 3-ші кавалерия алды. "Құдайдың қолы баршадан жоғары" (يد الله فوق عداهم) деген сөз тіркесі бар туынды, қазір Пуна ат полкінің туындысының үстінде жатыр. Ағылшын бұқаралық ақпарат құралдары бұл оқиғаны соғыстың ең ерлік оқиғасы ретінде пайдаланды. Екі Виктория крестімен командирдің көмекшісі лейтенант Артур Томас Мур бірінші болып алаңға кіргені үшін және капитан Джон Грант Малколмсон марапатталды. 1-ші Кашкайдың алаңына шабуыл жасағаннан кейін Мурдың аты атып, оның үстінде жатқан атты шынайы өлтірді. Парсы сол жақ қанатының оң жағындағы жаяу әскерлер британдықтардың алдыңғы қатарларымен үлкен қақтығысқа түспегеніне қарамастан, тәртіпсіз қашып кетті. Ал Тауншенд пен Хант Персияның сол жақ флангін қорғаған Незам полктары тез арада тәртіппен зейнеткерлікке шыққандығын атап өтті. Парсы атты әскерлері ұрыс алаңында қалып, британдықтардың артқы жағына және жарақаттанғандарға қауіп төндірді. Алайда жаңа "Энфилд" мылтықтарының ұзын қашықтығы парсы атлы әскеріне кедергі келтірді, олар таңғы сағат 10:00-ден бұрын жолға шықты. Британдық деректе бір офицер мен 18 адам қаза тапқан, төрт офицер мен 60 адам жарақат алған. Алайда басқа деректерде 220 адам қаза тауып, 64 адам жарақат алған. Британдықтар парсылардың қаза тапқандарының саны шамамен 700 деп мәлімдеді және бұл шайқасты британдықтардың жеңісі деп санады. Таңғы сағат 10-ға қарай британдық армия шайқас алаңының оң жағына қарай топтасты. Тангестан партизандарының шабуылынан қорқып, британдық армия Шахкутахтан жолды алмауды шешті. Оутрам Шифке қарай жолға шығып, Бушерге қарай жағ...
Дипломатиялық
Константинополдегі парсы елшісі Фаррох Хан мен британдық елші Стратфорд де Редклифф арасындағы келіссөздер ақырында британдықтардың парсылардың өз премьер-министрін (Садр и Азамды) ауыстыру туралы талаптары бойынша бұзылды. Жауынгерлік оқиғалар туралы хабарлар келіссөздердің ресми түрде тоқтатылуына әкелді, бірақ көп ұзамай Парижде талқылаулар қайта басталды және екі тарап та 4 наурызда бейбіт келісімге қол қойды. Келісімде парсылықтар Гераттан кетуге, британдық елші қайтып оралған кезде кешірім сұрауға, сауда келісімін жасасуға және Парсы шығанағындағы құл саудасын тоқтатуға келісті. Британдықтар шахтың қарсыластарын елшілікке жасырмауға келісті және премьер-министрді ауыстыру талабын тастап, британдық одақтас Маскаттың имамына аумақтық жеңілдіктер талап етті. Парсылықтар Гераттан адалдықпен кері қайтты, бұл британдықтарға өз әскерлерін Үндістанға қайтаруға мүмкіндік берді, олар көп ұзамай Үндістан көтерілісіне қарсы шайқасқа қажет болды. 1863 жылы Дост Мохаммед хан Гератты қайтадан басып алғаннан кейін, ол тікелей ауғандықтардың бақылауына оралды.
Батырлық марапаттары
Үш Виктория кресті экспедиция кезінде капитан Джон Август Вудқа, капитан Джон Грант Малкольмсонға және лейтенант Артур Томас Мурға берілді.
Жауынгерлік марапаттар
Бұл жорықта барлығы төрт ұрыс марапаты берілді, атап айтқанда, "Персия", "Решайр" және "Кош Аб" 1858 жылы, ал "Бушир" 1861 жылы.