Кіріспе
Орталық Азиядағы гендерлік теңсіздікке қарсы кеңестік науқан Хьюжум (Lang ru Khudžum; هجوم, ) - Кеңес Одағының Коммунистік партиясы Орталық Азияның одақтық республикаларындағы гендерлік теңсіздіктің барлық көріністерін жою үшін жүргізген кең ауқымды науқан. Сталиндік дәуірден бастап, бұл әсіресе мұсылмандар арасында таралған, мысалы, әйелдердің қоғамнан оқшаулануы және әйелдердің бетін бүркеу сияқты тәжірибелерді мақсат етті. Бұл науқанның басты мақсаты мұсылман әйелдерінің бетін бүркеп, жамылғысын өртеп жіберу болғанмен, оны жою ғана емес. Партия өзінің жіктестік санасында әйелдерді азат ету туралы хабарын қайтадан баса назарға ала бастады. Орталық Азияның әлеуметтік нормаларын жойып, әйелдерді азаттыққа шақыру арқылы Кеңес Одағы социализмнің құрылысына жол ашатынына сенді. Бұл науқанның мақсаты мұсылман қоғамдарының әйелдерінің өмірін тез арада өзгертіп, олардың қоғамдық өмірге, ресми жұмысқа, білім алуға және ақыр соңында Коммунистік партияға мүшелікке белсенді қатысуына мүмкіндік беру болды. Ол бастапқыда патриархалды қоғамдағы әйелдерге теңдік беретін заңдарды жүзеге асыру үшін сауаттылық бағдарламаларын құру және әйелдерді жұмыс күшінде тарту арқылы жасалды. Бұл науқан 1927 жылы 8 наурызда Халықаралық әйелдер күні басталды. Бұл Орталық Азия тұрғындарының шексіз діни еркіндігін басымдыққа ие болған большевиктер кезінде қолданылған бұрынғы саясаттың өзгеруі болды. Оны кию исламдық саяси қарсылық актына айналды, сонымен қатар этникалық ұлтшылдықты қолдау белгісі болды.
Hujum (Lang ru Khudžum ; هجوم, ) refers to a broad campaign undertaken by the Communist Party of the Soviet Union to remove all manifestations of gender inequality within the Union Republics of Central Asia. Beginning in the Stalinist era, it particularly targeted prevalent practices among Muslims, such as female seclusion from society and female veiling practices. While it was often symbolized by the burning of the veils that Muslim women wore, the removal of veiling practices was not the campaign's sole goal. The Party began re emphasizing their message of women's liberation within class consciousness. By abolishing Central Asian societal norms and heralding in women's liberation, the Soviets believed they could clear the way for the construction of socialism. The campaign's purpose was to rapidly change the lives of women in Muslim societies so that they would be able to actively participate in public life, formal employment, education, and ultimately membership in the Communist Party. It was originally conceived to enforce laws that gave equality to women in patriarchal societies by creating literacy programs and bringing women into the workforce. The campaign was initiated on International Women's Day; 8 March 1927. It was a change from the earlier policies that were in place under the Bolsheviks, who prioritized unrestricted religious freedom for Central Asians. wearing it became an act of pro Islamic political defiance as well as a sign of support for ethnic nationalism.
Кеңес одағынан бұрынғы дәстүрлер
Орталық Азияда бетін бүркеудің таптық, этникалық және діни қатынастармен тығыз байланысы болды. Кеңес өкіметіне дейін көшпелі қазақ, қырғыз және түрікмен әйелдері жашмақ - ауызды ғана жауып тұратын жамылғыны қолданған. Яшмақ ақсақалдардың қатысуымен жасалатын және Жерорта теңізі мен Батыс Азияның әдет-ғұрыптарына негізделген (намусты қараңыз). Ресейден көшіп келген татарлар ашылды. Олар мұсылман болса да, XVI ғасырдан бері Ресейдің билігі астында болды және көптеген жағынан орта және жоғарғы таптың адамдары болды. Тек қана өзбектер, тәжіктер мен Кавказ халқының қатаң парда ұстауы, оны Тамерлан мен монғолдар бастаған деп есептеледі. Тіпті, бұл халықтың арасында да, жамылғы әлеуметтік тап пен орналасуына байланысты болды. Қалалық әйелдер Чачван (бет жамылғысы) және параня (дене жамылғысы) жамылғысымен жамылған, бірақ жамылғының құны кедей әйелдердің оны пайдалануына кедергі келтірді. Өзбектер ауылдарда ер адамдардың алдында аузын жауып тұратын ұзын шапан киетін.
Дәстүрлі мәдениет
Кеңес одағына дейінгі Орталық Азия мәдениеті мен діні әйелдердің оқшаулануын көтермеледі. Мәдени әдет-ғұрыптар орамалдарды шешуге қатаң тыйым салады, өйткені бұл некеге дейінгі немесе неке адалдығын бұзуға әкеледі деп ойлады, бұл Орталық Азияның отбасы құрметіне деген көзқарасына үлкен қауіп төндіреді. Көптеген муллалар бүкіл денеге орамал жапқанды исламдық деп санайды және оны өзгертудің кез келген әрекетіне қатты наразылық білдірді. Әйелдердің үйде оқшаулануы да осындай себептермен көтермеленді, бірақ үйде оқшаулану әлдеқайда қысымшылық болды. Әйелдер мен ерлер бөлмелері бөлек болды, ал әйелдерге туысы жоқ ер адамдардың қатысуымен рұқсат етілмеді. Бай отбасылардың әйелдері ең оқшауланған, өйткені отбасы көптеген бөлмелерді салып, қызметшілерді жалдауға мүмкіндік алды, бұл үйден шығудың қажеті жоқ. Дәстүрлі орныққан қоғам отбасы намысын қорғаудың жолы ретінде, діни тұрғыдан қажеттілік ретінде және ерлердің әйелдерден жоғары екенін растаудың жолы ретінде оқшаулануды көтермеледі.
Жадидтар
Дәстүрлі дәстүрлерге қарсы шығып, жадидтар, әйелдердің білім алуына қолдау көрсеткен Орталық Азияның элитасы, Кеңес дәуірінің ашылуына ықпал етті. Жадидтар негізінен өзбектердің жоғарғы қатарларынан, ең көп кездесетін және ең көп таралған кластан шыққан. Шапанды тыйым салуға қызығушылық танытқандар өте аз болды. Алайда, Джадидтік ұлтшылдық әйелдерге білім беруді алға тартты, өйткені білімді әйелдер ғана күшті балаларды тәрбиелей алады деп сенді. Жадидтің туыстары жақсы білім алып, содан кейін совет дәуіріндегі феминизмнің өзегін құрады. Алайда, қозғалыстың элиталық сипаты білім беру бастамасын жоғарғы тапқа ғана шектеді. Жадидтердің қол жеткізген мүмкіндіктері шектеулі және мақсаттары қарапайым болғанымен, муллалар жадидтерді қатты сынға алды. Муллалар білім берудің орамалдан арылуға және содан кейінгі азғындыққа әкелетіндігіне сенді, бұл пікірді жадид еместер бөлісті. Жадидтар кеңестік дәуірде әйелдердің құқықтарын қорғауға негіз қалады, бірақ өздерінің шеңберінен тыс жерде аз қол жеткізді.
Патшалық билігі
1860-шы жылдардан бастап, патшалық империяның Орталық Азияны жаулап алуы, жамылғы киетіндердің санын көбейтіп, жамылғының мәртебесін көтерді. Ресей Орталық Азияны "Түркістан" деп аталатын бірлік ретінде басқарды, бірақ кейбір аймақтар ішкі билікті сақтады. Патша үкіметі, шапанды сынға алғанмен, бейбіт, қаржылай табысты империяны құру үшін ресейліктер мен Орталық Азия тұрғындарына арналған бөлек заңдарды сақтады. Ресей аймақтарында жезөкшелікке рұқсат беретін жеке заңдар болды, бұл Орталық Азия әйелдерінің ар-намысын сақтаудың сенімді жолы ретінде парда киюді ынталандыруға мүмкіндік берді. Ресейдің жаулап алуы байлық әкелді, содан кейін хажға көбірек қатысуға мүмкіндік болды. Хажға қатысу діни рәсімдердің артуына және пәрмен арқылы діни адалдықтың қоғамдық көріністеріне әкелді. Сонымен патшалық бақылау ең алдымен орамалдың қолданылуын көбейтуге қызмет етті. Ресейдің бақылауы Орта Азияның татарлардың көшіп келуіне ықпал ету арқылы олардың пардаға деген көзқарасын өзгертті. Орыс билігі татарларды ғасырлар бойы билеп-төстегендіктен, олар еуропалық әдет-ғұрыптарды, соның ішінде бет жамылғысын кимеуді де үйренді. Түркі тілді мұсылмандар ретінде олардың Орталық Азияның өмірімен ерекше байланысы болды. Ислам мен батыстың осы синтезіне тап болған Орталық Азия әйелдері, егер тікелей шабуыл жасамаса, онда жамылғыны жапқанға күмән келтіре бастады. Орта Азияның татар иммиграциясына бейімделген ресейліктер орта азиялық әдет-ғұрыпқа қайшы келетін идеялардың таралуына мүмкіндік берді.
Кеңестер Худжумға дейінгі саясаты
Коммунистік революция гендерлік қатынасты қайта анықтауға уәде бергенімен, 1924 жылға дейін Кеңес өкіметі Орталық Азиядағы әйелдердің мәртебесін өзгертуге аз ғана қол жеткізді. 1918 жылдан 1922 жылға дейін Кеңес әскерлері қайта тірілген хандықтар, басмач көтерілісшілері және патша әскерлеріне қарсы шайқасты. Осы уақыт аралығында патшалық Түркістан Түркістан Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы (ТАССР) болып қайта аталды. Бастапқы орталық бақылау өте әлсіз болғандықтан, коммунистік тудың астында әрекет ететін Джадидтер әкімшілік және басқарушы тапты қамтамасыз етті. Джадидтер көп әйел алу, шариғат және қалыңдықтың бағасы туралы заң шығарды, бірақ бұл ережелерді орындамады. Veiling-ке жауап берілмеген. Мәскеу бұл мәселені баса назарға алмады; Мәскеу мәдени нормаларды өзгертуге қарағанда, соғыстан зардап шеккен Орталық Азияны қайта жаңғыртуға көбірек қызығушылық танытты. Бұрынғы кеңестік саясатта түрікмендер мен өзбектер арасында этникалық айырмашылықты көрсету үшін парда киюге шақырылған. Бұл дәуірде муллалар әйелдердің құқықтары бойынша бірте-бірте бөлініп кетті. Көптеген адамдар КСРО-ның либералды шешімдерін айыптауды жалғастырды, ал басқалары әйелдердің құқықтарын өзекті болу үшін қажет деп тапты. Кеңестер әйелдердің құқықтарына идеологиялық тұрғыдан қызығушылық танытса да, жергілікті тұрақсыздық батыл саясатты немесе оны жүзеге асыруды болдырмады. 1924 жылы орамалға қарсы шектеулі науқан басталды. Кеңестер ұлтшылдық саясатына сәйкес ТАССР бес республикаға бөлінді: Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Қырғызстан және Тәжікстан. Кеңестер бұл уақытты жадидтерді үкіметтен шығару үшін де пайдаланды, оларды өлтіру немесе жер аударылу арқылы. Кеңес өкіметі әйелдерге арналған "Женотдел" деп аталатын жамылғыға қарсы бөлімнің құрылуын қолдады. Кейбір әйелдер бұл мәселеге қатыспаған, өйткені олардың жақын қауымы орамалдың ашылуына қарсы болды. Сондықтан оның жұмысшылары әдетте Джадид білімді әйелдер немесе жесірлер болды. Әйелдер бөлімі арқылы жұмыс істейтін мемлекеттік саясат, мемлекеттік бастамаларға қарағанда жеке бастама арқылы жамылғыны ашуға шақырды. Активист авторлар жазған әңгімелер әйелдерді орамалдан бас тартуға шақырды және орамалдан бас тарту шешімінің әйелдерді моральдық жағынан төмендетпегенін атап өтті. Бұл әңгімелер жесірлер мен кедей әйелдерді мақсат етті, өйткені олар орамалдан бас тарту арқылы ең аз жоғалтады. Бөлімнің бар күш-жігеріне қарамастан, әйелдер орамалдан бас тартады. Кейбір әйелдер Ресейге сапар кезінде бетін бүркемеден алып тастаса, көбісі Орталық Азияға оралғаннан кейін оралды. Дегенмен, чачвон мен паранжи ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтарға назар аудару арқылы әйелдердің құқықтарын қолдады. Чачвон мен паранжимен салыстырғанда көшпелі әйелдердің яшмағы салыстырмалы түрде аз жамылғы киетін және тек ақсақалдардың қатысуымен ғана киілетін. Кеңес билігі мұны әйелдердің бостандығының дәлелі ретінде қабылдады және көшпелілердің гендерлік нормаларын мақтады. Алайда көшпелі мәдениетте әйелдердің құқықтары әлі де шектелген. Әйелдерге ажырасу құқығы берілмеді, мұрагерлік құқықтар аз болды және ер адамдардың шешімдеріне көбінесе еркек билік етті. Әйелдер бөлімі жасмақты әйелдер құқығын қорғау үшін шақыру ретінде пайдалануға тырысқанда, оның символдық қызығушылығы чачвонға қарағанда өзгеріске кедергі келтірді. Жадидтан кейінгі, яғни коммунистік үкімет әйелдердің белсенділігін көтермеледі, бірақ түптеп келгенде, отырықшы немесе көшпелі қоғамдастықтарда кеңінен өзгерістер енгізуге жеткілікті күшті болмады.
Кеңестердің мотивациясы
Бұл "бұрынғыдай білім алып, идеологияны қабылдап, бүкіл Совет мемлекетінің бір бөлігіне айналған, бірлікте тұратын кеңестік халық құру" деген мақсаттың бір бөлігі еді. Мемлекет әйелдердің құқықтарын қорғады, сондықтан олар әйелдерді патриархалды бақылауға мемлекет бақылауын алмастыра алды. Женодельде көбінесе орыс және басқа славян аймақтарынан келген әйелдер болды, мұндай науқанды Орталық Азиядағы мұсылман әйелдер қабылдап, қабылдап алады деп сенді. Жасырын орамалдың жұрт алдында тасталуы (жекемен-жеке эмансипация актісі) әйелдердің саяси санасының жоғарылауына және олардың мәдени көзқарасының толық өзгеруіне сәйкес келеді деп күтілді (немесе катализатор).
Акцияның басталуы
1927 жылы Ташкент қаласы әйелдерді азаттыққа тарту науқанының орталығы болды. Бұл науқанның мақсаты - мұсылман әйелдерінің туысы жоқ еркектердің алдында киетін паренжілерді тез арада жою. Бұл науқанның басты салмағы Жеңотделдің славян әйелдерінің иығына тиді, олар науқанды алты айда аяқтауды қалаған (оларға өздерінің табыстарын 1927 жылы қазанда болшевиктер төңкерісінің он жылдығына орай тойлауға мүмкіндік берді). Худжум науқаны Өзбекстанда Халықаралық әйелдер күніне (8 наурыз, 1927) ресми түрде басталды.
Өзбекстандағы хужумның механикасы
Жоспарланған нысананы (яғни паранжиді) жою үшін Женодел жұмысшылары өз уақыттарын әйелдердің азаттық үшін сөйлейтін отты баяндамалар мен шабыттандыратын әңгімелер болатын үлкен масштабтағы қоғамдық демонстрацияларды ұйымдастыруға арнады. Егер бәрі жоспар бойынша болса, өзбек әйелдері жаппай паранжилерін тастап кетеді. Әдетте әйелдерді трансформациялау үшін күш-жігерлер көптеген өңірлерде ұжымдықтандырудан кейін немесе тіпті бірге жоспарланған. Ұжымдық басқаруды хужуммен біріктіру арқылы кеңестер өзбектердің күнделікті өмірін оңай бақылап, араласа алады деген ой болды. Алғашқы кезеңдерде хужум жалпыға бірдей қолданылған жоқ. Оның орнына, кампанияға тек Коммунистік партия мүшелері мен олардың жақын туыстары ғана қатысуы керек еді. Бұл акцияның осы бөлігі осы отбасыларда өзгерістерді көрсеткеннен кейін ғана, кәсіподақ мүшелері, фабрика жұмысшылары және мектеп мұғалімдері сияқты коммунистер еместерге таратылатын болды.
Акцияның ерекшеліктері
"К наступлению! "Көңілділік! "Шабуылға!" дегенді білдіреді. "Хужам" атты науқанның ұраны болды. Женодель бұл шабуылды әйелдерді азаттыққа жеткізетін қосымша мекемелермен толықтырды, оның ішінде әйелдер клубтарын құру, әйелдер дүкендерін толтыру және әйелдер арасындағы сауатсыздықпен күрес. Жергілікті халыққа үстемдік ету үшін Кеңес өкіметі тікелей физикалық күш пен мәжбүрлеуді, сонымен қатар заңдар мен құқықтық нормаларды жергілікті халықты бақылау және жамылғыны ашу үшін қолданды. Әйелдердің көпшілігі партияның күш қолдану әдістеріне бой алдырғандықтан, бетін бүркемеден алып тастады. Әйелдердің көпшілігі пардасын шешпеді, оларға тікелей үкімет өкілі немесе күйеулері (үкіметтің қысымымен) бұйырды.
Өзбектер реакциясы
Жалпы, худжум өзбек халқының төзімділігі мен қарсылығына тап болды. Партиядан тыс өзбектер жаңа заңдарды елемеді немесе оларды әртүрлі жолдармен бұзды. Олар әлсіздердің қаруын пайдаланды: наразылық, сөйлеу, қоғамдық жиналыстар, үкіметке қарсы петициялар немесе заңдарды орындаудан бас тарту. Кейбіреулер бұл науқанды қуана қарсы алды, бірақ бұл қолдаушылар жиі қатал қорлауларға, зорлық-зомбылықпен қорқытуға және өмірлерін әсіресе қиынға соқтыратын басқа да қысымға ұшырады. Осылайша, "худжум" науқанына жанашырлық танытқан көптеген өзбек ерлер мен әйелдер бейтараптық сақтап, науқандан мүлдем бас тартты. Батылдық танытып, орамалдарды ашу науқанына қатысқандар дәстүрді және мұсылман заңдарын (шариғат) қорғамағандары үшін жиі қорланды, шабуылға ұшырады, тіпті өлтірілді. Өзбек дінбасылары өзбек еркектерін бетін жаппай жүретін әйелдерге шабуыл жасауға шақырды. Кеңестер әйелдердің орамал киюіне және оқшаулануына шабуыл жасады, бұл партия белсенділерін ислам дінбасыларымен тікелей қарама-қайшылыққа ұшыратты, олар бұл науқасқа қатты қарсы болды, кейбіреулері тіпті орамалсыз әйелдерге қауіп төндіріп, шабуыл жасауды жақтады. Ұзбектер арасында орамал киюдің кең таралуы арқылы орамалға жасалған әрбір шабуыл одан әрі қарсылық білдіруді ғана ынталандырады. Бұл науқанда әйелдердің оқшаулануы мен паранжи киюі сияқты мұсылман мәдени дәстүрлері шабуылға ұшырағанмен, олар әлі де өзбек мәдениеті мен қоғамында терең тамыр жайған хужумнан пайда болды. Өзбек коммунистері ең алдымен өзбек мұсылман мәдениеті мен қоғамына адал болды. Хужумның негізгі проблемасы әйелдердің Кеңес мемлекеті мен өз қоғамы арасында тұтқындалып, өз шешімдерін қабылдауға мүмкіндігі аз болғаны еді. Өзбекстанда еркектер басымдықты қоғам ретінде өмір сүрген, ерлер әйелдерінің кеңестер жиналыстары мен демонстрацияларына баруына жол бермеу үшін көп күш жұмсаған. Көптеген әйелдер махаллалары туралы жұртшылықтың пікірінен қорыққандықтан, пардасын жауып алмауды шешті. Махалланың үкімі қатал болуы мүмкін. Өзбекстанда орта жол жоқ. Егер әйелдер мемлекеттік қысымға қарсы тұрса, олар әлеуметтік қысымға мойынсұнады немесе керісінше. Әйелдер көбінесе күйеулерінің жағына шығып, күйеулерінің нұсқауларын орындайтын. Әйелдерді қорқытып, пардамен жауып тастаудың тиімді әдісі кісі өлтіру болып шықты. Сонымен қатар, әйелдерге әлеуметтік иерархиядағы өздерінің орнын еске түсіруге көмектесті. Бұл кісі өлтірулер өздігінен болған емес, жергілікті қоғамдастық әйелдердің іс-әрекетіне мемлекетінен гөрі көбірек билік жүргізетінін көрсету үшін жасалған алдын ала жоспарланған шабуылдар. Ашылған әйелдерді өлтірудің атақты қылмыстары арасында Нухон Юлдашева мен Турсуной Саидазимованың қылмыстары бар. Азербайжанның шиит мұсылмандық Совет Социалистік Республикасында да бұл науқан жүргізілді. Әзірбайжандағы бұл науқанға "Әли Байрамов клубы" әйелдер ұйымының қолдау көрсетілді. Әзірбайжанда бұл науқан 1960 жылы Бакуде орнатылған "Азаттық әйел" мүсінімен атап өтіледі.
Нәтижелері
Жасырын шапанды заңсыз ету туралы қызу пікірталас жүрді, бірақ ақырында оны тастап кетті. Жергілікті халық қолдау көрсетпесе, кеңес заңдары алға бара алмайды деп саналды. Алайда, орамалмен байланысты кісі өлтірудің көбеюімен 1928 және 1929 жылдары әйелдердің жеке қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жаңа заңдар енгізілді. Бұл заңдар әйелдерге шұлық тартуды "контрреволюциялық" және "террорлық іс-әрекеттер" (өлім жазасына лайық) деп санайды. Жеке үйде әйелдердің рөлі аз өзгерді, алайда олардың қоғамдық саладағы рөлі мен материалдық жағдайы қатты өзгерді, себебі хужум. Хужумның әлеуметтік және мәдени реформаларға жан-жақты көзқарасы әйелдерді азаттыққа жеткізді, қоғамдағы оқшаулықты бұзып, қоғамның жаңа және белсенді мүшелерін жасады. Әйелдердің қабілеттері туралы түсініктер өзгерді, бірақ гендерлік идеалдар мен рөлдерге қарсы тұруда аз жетістік жасалды. Худжум алғаш рет пайда болғаннан кейін онжылдықтар өткен соң, паранджи ақырында толығымен жойылып кетті, ал жетілген әйелдер паранджидің орнына бастарын жабу үшін үлкен, бос шарфтар киді. Кеңес бастамаларының нәтижесінде 1950 жылдары Өзбекстанда сауаттылық деңгейі 70-тен 75 пайызға дейін жетті. 1930 жылдары әйелдер үшін жұмыспен қамту жылдам өсті. Әйелдер колхоздың егістігінде жұмыс істеді. 1950 жылдардың аяғында колхозда әйелдердің саны еркектерден көп болды. Өзбекстанда жаңғырудың әсері айқын болды: білім беру өзбек өңірлерінің көпшілігіне қолжетімді болды, сауаттылық артты, денсаулық сақтау өте жақсарды.