Кіріспе

Алтун Ха /ɑː//l//'//t//uː//n// //h//ɑː/ – Белиздегі ежелгі майя қаласының қираған орындары. Белиз қаласының шамамен солтүстігінде және Кариб теңізінің батысында орналасқан. Бұл нысанның ауданы шамамен 8 шаршы километрді құрайды. Ежелгі құрылыстардың қираған тастары заманауи Рокстоун Понд шаруашылық ауылын салу үшін қайта пайдаланылды, бірақ бұл ежелгі орын 1963 жылға дейін археологтардың назарына ілікпеді. Ескі Солтүстік тас жолы Алтун Ханы Белиздің Солтүстік тас жолымен байланыстырады, және бұл орын туристерге қолжетімді. Алтун Ханың ең үлкен ғибадатхана пирамидасы – «Масондық құрбандық алтарьдарының ғибадатханасы» биіктігі 16 метрді құрайды. Осы құрылыстың суреті Белиздің жетекші сыра бренді «Беликиннің» логотипі болып табылады.

Этимология

Белиз археология институтының мәліметінше, бұл орынның атауы "Rockstone Water" деп аударылады және бұл жақын орналасқан Rockstone Pond ауылының атауының юкатек майя тіліндегі шамамен келтірілісі. Юкатек майя тілінде haltun – тас су жинағы немесе цистерна, ал ha – су деген сөз. Бұл орынға қатысты ежелгі эмблемалық глиф анықталды, бірақ оның дыбысталуы қазірге дейін белгісіз.

Археологиялық зерттеулер мен қайта ашу

1961 жылы У. Р. Буллард Корольдік Онтарио мұражайының басшылығымен Бейкинг Пот және Сан-Эстеван жерлерінде қазба жұмыстарын жүргізді. Қазба жұмыстары өткізілмегенмен, бұл орын бастапқыда «Rockstone Pond» деп аталды. 1963 жылы жергілікті ауыл тұрғындары тас карьерінде жұмыс істеу кезінде үлкен, әсем өрнектелген нефрит алқа табылды. Археологияның қазіргі комиссары Гамильтон Андерсон Дэвид М. Пендергастқа хабарласып, 1963 жылы барлау сапары ұйымдастырылды. 1964 жылдан бастап Корольдік Онтарио мұражайының докторы Дэвид Пендергаст басқаратын археологиялық команда осы орынды кең ауқымды қазу және қалпына келтіру жұмыстарын 1970 жылға дейін жүргізді. Барлығы 40 ай қазба жұмыстары жүргізілді, сондай-ақ 1971 жылы керамика және зертханалық талдаулардың далалық маусымы өтті.

Орнату

Алтун-Ха Белиздің орталық солтүстік жағалау жазығында, құрғақ тропикалық аймақта орналасқан. Колумбияға дейінгі кезеңде бұл аймақ өте батпақты болған, көрінетін су көздері өте сирек кездесетін. Қазіргі таңда, көрінетін жалғыз табиғи су көзі – карталанған аумақтың солтүстік шегінен тысқарыдағы арна. Аймақта пайдаланылған су көздері – негізгі су қоймасы Гордон тоғаны және орталықта орналасқан Агуада лагері болған. Бұл жерде екі чультун болған болуы мүмкін, бірақ олардың шығу тегі қазіргі уақытта қолданылып жатқандықтан белгісіз. Кейінгі преклассикалық кезеңде халық саны артып, ірі қоғамдық құрылыстар салынды. Олардың алғашқысы – 200 жылы салынған F8 құрылымы. Бұл құрылым преклассикалық кезеңнің соңында салынғанмен, археологиялық деректердің көп бөлігі ерте классикалық кезеңге жатады. Бұл құрылымда кішкентай сатылардан тұратын, екі бөліктен құралған баспалдақ бар, оның баспалдақ бойындағы кеңеюлері жаңаруларға арналған болуы мүмкін. F8 үш кезеңде дамыды.

Ерте классикалық

Ерте классикалық кезеңдегі ең маңызды табыстардың бірі F8 құрылысынан, атап айтқанда F8/1 қабірінен алынған. Қабір құрылыс салынғаннан кейін шамамен елу жыл өткен соң осы жерге орналастырылған. Оның ішінде нефрит және қабықтан жасалған әшекей, нефрит құлаққаптар, екі қабық дискі, бір жұп інжу, бес керамикалық ыдыс және 59 Спондилус қабығының клапандары болған. Әшекейдегі бибілік бұрандалар Оңтүстік Мезоамерикамен байланысты. Керамиканың көп бөлігі Альтун-Хадағы басқа жерлеулерде қалыптасқан үлгіні көрсетеді. Дегенмен, жерлеу орнынан жоғарыдағы шатырдың үлкен мексикалық орталығы – Теотиуаканмен байланысы бар екені анықталды. Жерлеуге 8000-нан астам шерт сынықтары және 163 ресми шерт құралы қойылған. Ырымдық сыйлыққа нефрит бұрандалар, Спондилус қабықтары, пума мен иттің тістері, тақта тас жалақтары және түрлі-түрлі қабық бұйымдары кірген. Алайда, Теотиуаканмен нақты байланыс 248 Пачука жасыл обсидиан бұйымдары мен 23 керамикалық құмыра, табақтар мен ыдыстар арқылы көрінеді. Обсидиан Микаотли немесе Ерте Тламимилольпа кезеңіне жатады, бұл символ Теотиуаканда әлі де маңызды және үстем болғанын көрсетеді. Бұл сыйлық Теотиуакан үшін маңызды болуы мүмкін, себебі жерлеудегі билеушінің Орталық Мексикамен немесе Альтун-Ха қауымдастығының Теотиуаканмен байланысы болған. Сонымен қатар, аралық аймақта Мезоамериканың екінші жағымен байланыс және сауда жасағаны туралы дәлелдер де бар. Орталық рәсімдік аймақтағы сыйлықта безендірілмеген қақпақты әктас ыдыс, жадеит бұйымдары, екі інжу, кристалды гематит жалақтары, Спондилус қабықтарынан жасалған әшекейлер және ягуар тырнағын бейнелейтін алтын-мыс қорытпасынан жасалған тумбага әшекейі болған. Бұл сыйлық шамамен 500 жылға дейін жасалған. Дәстүр бойынша, классикалық кезеңде майялардың алтынға ие болғаны туралы ойланбаған, алтын тек постклассикалық кезеңмен байланыстырылған. Бұл, ішінара, көптеген адамдар алтынның майя аймағында табиғи түрде кездеспейді деп сенгендіктен болған, бірақ соңғы зерттеулер Батыс Белиздің таулы аймағындағы өзендерде алтын табылатынын көрсетті. Майялардың металлургияны қолданбауының себебі техниканың жетіспеушілігі болуы мүмкін, себебі майя идеологиясында сары түс – қурап бара жатқан өсімдіктер мен егін нашарлығын білдіреді. Бұл артефакт Панаманың орталығындағы Кокле артефактілерімен бірдей. Кокле 500 жылға дейін металл өңдеудің жеткілікті деңгейіне ие болған және Панамадан тыс сауда қатынастарында маңызды рөл атқарған. Бұл жаңалықтар бұрынғы ойларға қарағанда сауда желілерінің әлдеқайда ертерек құрылғанын көрсетеді.

Кейінгі классикалық

Жалпы алғанда, Алтун-Хадағы соңғы классикалық кезеңдегі элиталық жерлеулер көп мөлшерде жадемен сипатталады. Қазба жұмыстарынан 800-ден астам жаде бұйымдары табылды. Олардың 60-тан астамы өрнектелген. Соңғы классикалық кезеңнің басында Алтун-Ха майялардың төмендігіндегі ең қызықты жерлеу орындарының бірі саналады. B 4 құрылымында көптеген жаде артефакттары бар қабірлер орналасқан, оның ішінде алтыншы құрылыс кезеңінде жиырма глифтен тұратын үлкен жаде тақташасы бар. 1968 жылғы далалық маусымда, "B 4 құрылысы" (сонымен қатар, Құрылыс Алтарь ғибадатханасы деп аталады) құрылымындағы көптеген қабірлерді қазып зерттегеннен кейін, құрылыстың жетінші кезеңі "Күн құдайының қабірі" деп аталған ең әсем қабірді ашты.

Күн құдайының қабірі

Күн құдайының қабірі B 4 құрылымында орналасқан, оны сондай-ақ Қабырға Алтарлар ғибадатханасы деп те атайды. B 4 құрылымы B тобында, ол Алтун Ханың орталық аумағының бөлігі және биіктігі 16 метр. Бұл қабір орналасқан VII кезең шамамен 600–650 жылдар аралығында, яғни Соңғы Классикалық кезеңнің басында дауланған. Бұл қабір B 4 құрылымындағы жетінші және ең ертегісі болғандықтан, қазба жұмыстарын жүргізушілер бұл қабірді B 4/7 деп атады. B 4/7 қабірінде көптеген құрбандықтармен бірге ересек ер адамның қаңқасы табылды. Дене арқасымен толық созылып жатыр, бас сүйегі оңтүстік-оңтүстік-батысқа қараған. Адамның бойы 170–171 см болған, табылған сүйек материалдары бас сүйегінің фрагменті, жақ сүйегі, ұзын сүйектер, бес тіс, екі омыртқа, бес білезік сүйегі, тізеқап сүйектері және түрлі метакарпаль, метатарсаль және фалангалардан тұрады. Жоңғар құдайы – майя билігінің ерте символы және көбінесе бас немесе осы жағдайда нефриттен жасалған бас түрінде бейнеленеді. Бұл қабірмен байланысты көптеген артефактілердің болуы мұнда жерленген ер адамның зор маңызға ие болғанын көрсетеді. Бұл адамды бейнелеу үшін "Жоңғар құдайы" тұжырымы жақсырақ сәйкес келеді, сонымен қатар бұл B 4 құрылымында салынған алғашқы қабір болуымен де байланысты.

Терминал классикалық

700 жылға қарай Орталық аудандағы өзгерістер азайып, B алаңында тек B4 және B6 құрылыстары тұрақты түрде өзгертілді, ал A алаңында кең ауқымды өзгерістер жалғасты. 850 жылға қарай B5 және A8 құрылыстары толығымен тасталып кетті. 800 жылдан бастап, E аймағын қоспағанда, учаске бірте-бірте тастала бастады, ол 700 мен 800 жылдар аралығында ең жоғары пайдалану және қоныстану деңгейіне жетті. D2 құрылымы учаскенің Орталық ауданының шетінде орналасқан және Соңғы Терминалдық Классика кезеңіне жатады. Аталған құрылымнан пачука жасыл обсидианнан жасалған сапталған екі жақты пышақ табылды, ол учаске тасталып кеткеннен кейін жасалған құрбандық ретінде қалдырылған. Оның пішіні, мөлшері және өндіріс сипаттамалары F8 үлгісіне өте ұқсас. Бұл артефактқа қатысты екі мүмкін түсінік бар: пышақ Теотиуакан құлдырағаннан соң көп уақыт өткенде жасалған болуы мүмкін, немесе бұрынғы кезеңнен қайта қолданылған болуы мүмкін.

Классикалықтан кейінгі

Постклассикалық кезеңде А1 және А5 құрылыстары тек қана мәйіттерді жерлеу үшін қолданылды. Он бірінші ғасырдың басында Алтун-Ха орны толығымен тасталып кетті. Бірақ, 1225 жылдан кейінгі Кейінгі Постклассикалық кезеңде Алтун-Хада қайтадан шектеулі қоныстану болды, бұл шамамен он бесінші ғасырға дейін жалғасты. Ламанаймен байланысты Постклассикалық рәсімдік ыдыстар B4 үстінен қазылып алынды.

Алтун-хадағы қоймалар

Алтун-Хада кэштер екі категорияға бөлінеді. Ең ірі категориясы – қоғамдық ритуалдарға арналған, қауымдық тұрғыдан салынған құрылыстар, екіншісі – көбінесе бір отбасыға бағытталған тұрғын үй құрылыстарында кездеседі. Қауымдық құрылыстарда кэштің орналасуын анықтайтын басты фактор – негізгі ось. Бұл ось құдайлармен байланыс жасаудың басты арнасы болған. Басқа қоғамдық және тұрмыстық жағдайларда, негізгі осьтен алшақ орналасқан құрбандықтар бар, бұл қағида бойынша терістеуге негізделген. Алтун-Хадағы соңғы протоклассикалық кэштерді дөңгелек платформа арқылы анықтауға болады. Б.з.д. 450–300 жылдары жаде заттары құрбандықтарда маңызды рөл атқара бастады. Классикалық кезеңдегі кэш жасау практикасы Алтун-Хада құрылымдық өзгерістермен байланысты, бір реттік, әртүрлі құрбандықтардан тұрды. Осы кезеңдегі кэштер жоғары дәрежедегі ритуалдық құндылыққа ие болды және осы орынның мәртебесін күшті түрде көрсетті.