Кіріспе

Эстонияның торпилла түрі - Эстонияның дәстүрлі торпилласы.

Эстон халық музыкасындағы орны

Эстонияда қашан қазық ойнатылғаны белгісіз. Бұл аспап бүкіл Эстонияға танымал болды. Бағбандық дәстүр ең ұзаққа дейін Батыс және Солтүстік Эстонияда сақталған, онда халық музыкасы ескірген ерекшеліктерін ұзақ уақыт сақтаған. Кейіннен, скрипка халық музыкасын басып алған кезде, оған арнап көп қазық әуендері жазылды. Көп жағдайда қазық би музыкасын орындау үшін пайдаланылды; басқа аспаптар бұл мақсатқа тек қазық болмаған кезде ғана қызмет етті. Кейбір көне салтанатты билер, мысалы, дөңгелек би (Voortants) және құйрық биі (Sabatants) бағананың басында жүретін қапшықты ойнаушымен бірге орындалды. XVII ғасырда салтанатты музыканың репертуарында маңызды орын алғандығы сол кездегі әдеби дереккөздерден көрінеді. Мысалы, күйші тойларда белгілі бір рәсімдерге қатысып, ән салғанда, оның қатысуы өте маңызды деп саналатын. Той-томалақ кезінде арнайы күйлер, шерулер немесе атпен жүру әуендері орындалатын. Бақсы би мен қоғамдық жиындарында өте маңызды орын алады. Ол Мартинмас және Рождествода музыканттарға ілесіп жүреді. Жақсы музыкантсыз ешқандай паб жұмыс істей алмайды. Тарихтағы ең танымал музыканттардың бірі деп Юхан Маакерді (1845-1930) санаған. Ол кезде Эстонияның қазысы деп аталатын. Тағы бір елеулі ойыншы оның немере інісі Александр Маакер (1890-1968). Александр қайтыс болғаннан кейін Эстонияда тек бір ғана қапыр ойнағыш қалды: Олев Румет, ол 1970-ші жылдары 25 жаңа ойнағышқа жаттықтыру арқылы Эстонияда қапыр ойнатушы болды. Қазіргі уақытта торғайда ойнау Тарту университетінің дәстүрлі музыка факультетінің және бүкіл елдегі бірқатар музыка мектептерінің оқу бағдарламасының бір бөлігі болып табылады.

Құрылыс

Эстондық торбының қалтасы, қалтаны үрлеуге арналған ауыз түтігі (ауыспалы түтігі), әуендік түтігі (жырлау) және 1 немесе 2, сирек кездесетін 3 ұшқыш бар.

Қап

Қап ("tuulekott", "magu", "lõõts", "kott" және т.б.) Эстонияның батыс және солтүстік бөліктерінде және аралдарда әдетте сұр тұнбаның асқазанынан жасалатын. Ең қымбат бағаланғандары - үлкен ескі теңіз тұмсықтары. Теңіз құнының құрсағынан жасалған қапқа құрғақшылық та, ылғал да әсер етпеді. Хию аралының бір қапыршысы, егер оның қапыршасы (тюленің қарыннан жасалған) ылғалға айналса, ол молырақ естілетінін айтқан, өйткені тюлен - теңіз жануарлары. Қаптар бұқаның, сиырдың, бұқаның немесе иттің асқазанынан да жасалатын, бірақ кейде олар ит, мысық, ешкі немесе теңіз құсының терісінен (жүнін сыртқа қарай) немесе тіпті Лысь терісінен тігілетін. Сақта белгілі бір ырым-жырымдар байқалды. Мысалы, Оңтүстік Эстонияда асылғанда ит неғұрлым көп айқайласа, соғұрлым жақсы шығады деп ойлағандар.

Түсіру түтігі

Су құбыры ("пухумиспалк", "напут", "наба", "пухнапп", "напп") ағаштан жасалған.

Әнші

Әнші ("sõrmiline", "putk", "esimik" және т.б.) Ол қарағай, қарағай, күл немесе сирек кездесетін, құмырадан жасалған. Оның 5 - 6 тесігі бар. Ол бір тұтқынды, көбінесе конус тәрізді емес, параллельді болып жасалатын. Кейде созылатын аспаптың төменгі жағында 1 - 2 тесігі бар, сонда оның табанына көлбеу бұрғыланған, сонда созылатын биіктікті бақылау үшін созылатын сабандар немесе бұтақтар болады. Әнші өлеңді овал тәрізді ағаштан жасалған ("кибу", "клоба", "торупак", "кесилизе пакк") қоршауға орналастырды. Ал, әншілердің бір бөлігі қамыс ("пиук", "киль", "руг", "рааг", "виль") бар.

Ұшқыштарсыз ұшу аппараты

Дрондар ("пасситору", "пас", "кай", "тори", "пилюля", "пулька", "торо") пішіні мен диаметрі әр түрлі ағаш құбырлардан жасалды. Құбырлардың саны олардың ұзындығын анықтайды. Егер бір ғана болса, ол өте ұзын, егер екеуі болса, екеуі де қысқа. Кейбір сирек жағдайларда 3 ұшқышпен бірге қазылар табылған. Дрон 2 3 жеке буындардан тұрады. Төменгі жағында ағаш қоңырау бар. Дронды баптау үшін буындарды шығаруға болады. Дронды овал немесе дөңгелек формадағы қоршауға орналастырады.

Репертуар

Кейде олар өте ұзақ (3 немесе одан да көп жолдармен) болуы мүмкін болса да, олар құрылымы бойынша қарапайым болып қалады. Бақсыға арналған музыка ескі эстондықтардың руналық әндерімен көп ұқсастығы бар. Кейбір күйлері, аспаптың өзі сияқты, шетелден шыққан. Олардың көбі Швециядан келген деп есептеледі. Шведтердің әсері билік әндерінің мәтіндерімен анықталады, ал билер де Швециядан шыққан сияқты. Игорь Тонтурист мәтіндерінің ағылшын тіліндегі аудармасынан (Кустас Тивас).