Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эстонияның торпилла түрі - Эстонияның дәстүрлі торпилласы.
Type of bagpipe from Estonia
The torupill is a traditional bagpipe from Estonia.
Эстон халық музыкасындағы орны
Эстонияда қашан қазық ойнатылғаны белгісіз. Бұл аспап бүкіл Эстонияға танымал болды. Бағбандық дәстүр ең ұзаққа дейін Батыс және Солтүстік Эстонияда сақталған, онда халық музыкасы ескірген ерекшеліктерін ұзақ уақыт сақтаған. Кейіннен, скрипка халық музыкасын басып алған кезде, оған арнап көп қазық әуендері жазылды. Көп жағдайда қазық би музыкасын орындау үшін пайдаланылды; басқа аспаптар бұл мақсатқа тек қазық болмаған кезде ғана қызмет етті. Кейбір көне салтанатты билер, мысалы, дөңгелек би (Voortants) және құйрық биі (Sabatants) бағананың басында жүретін қапшықты ойнаушымен бірге орындалды. XVII ғасырда салтанатты музыканың репертуарында маңызды орын алғандығы сол кездегі әдеби дереккөздерден көрінеді. Мысалы, күйші тойларда белгілі бір рәсімдерге қатысып, ән салғанда, оның қатысуы өте маңызды деп саналатын. Той-томалақ кезінде арнайы күйлер, шерулер немесе атпен жүру әуендері орындалатын. Бақсы би мен қоғамдық жиындарында өте маңызды орын алады. Ол Мартинмас және Рождествода музыканттарға ілесіп жүреді. Жақсы музыкантсыз ешқандай паб жұмыс істей алмайды. Тарихтағы ең танымал музыканттардың бірі деп Юхан Маакерді (1845-1930) санаған. Ол кезде Эстонияның қазысы деп аталатын. Тағы бір елеулі ойыншы оның немере інісі Александр Маакер (1890-1968). Александр қайтыс болғаннан кейін Эстонияда тек бір ғана қапыр ойнағыш қалды: Олев Румет, ол 1970-ші жылдары 25 жаңа ойнағышқа жаттықтыру арқылы Эстонияда қапыр ойнатушы болды. Қазіргі уақытта торғайда ойнау Тарту университетінің дәстүрлі музыка факультетінің және бүкіл елдегі бірқатар музыка мектептерінің оқу бағдарламасының бір бөлігі болып табылады.
It is not clear when the bagpipe became established in Estonia. The instrument was known throughout Estonia. The bagpipe tradition was longest preserved in West and North Estonia where folk music retained archaic characteristics for a longer time. Later when the fiddle was taking over folk music a lot of bagpipe tunes were transcribed for it. Very often the bagpipe was used for playing dance music; other instruments served this purpose only in the absence of the bagpipe. Some old ceremonial dances, such as the Round Dance (Voortants) and the Tail Dance (Sabatants) were performed together with a bagpiper who walked at the head of the column. Ceremonial music took an important place in the bagpipers' repertoires in the 17th century, as seen from the literary sources of that time. For instance, the presence of a bagpiper was considered essential during weddings, where he had to take part in certain ceremonies. There were special tunes, marches or riding melodies that were performed in the wedding procession, etc. The bagpiper was an indispensable participant in dances and social gatherings. He accompanied minstrels during Martinmas and Christmas. No pub could manage without a good musician. One of the most popular players in history has been considered Juhan Maaker (1845–1930) at the time called the king of bagpipe players in Estonia. Another notable player include his nephew Aleksander Maaker (1890–1968). After Aleksander's death there was only one surviving bagpipe player alive in Estonia: Olev Roomet who became the bagpipe revivalist in Estonia by training 25 new players in the 1970s. In modern times bagpipe playing is a part of the curriculum at University of Tartu Viljandi Culture Academy's Traditional Music faculty and in a number of regular music schools around the country.
Құрылыс
Эстондық торбының қалтасы, қалтаны үрлеуге арналған ауыз түтігі (ауыспалы түтігі), әуендік түтігі (жырлау) және 1 немесе 2, сирек кездесетін 3 ұшқыш бар.
The Estonian bagpipe has a bag, a mouth pipe (blow pipe) for inflating the bag, a melody pipe (chanter) and 1 or 2, rarely 3, drones.
Қап
Қап ("tuulekott", "magu", "lõõts", "kott" және т.б.) Эстонияның батыс және солтүстік бөліктерінде және аралдарда әдетте сұр тұнбаның асқазанынан жасалатын. Ең қымбат бағаланғандары - үлкен ескі теңіз тұмсықтары. Теңіз құнының құрсағынан жасалған қапқа құрғақшылық та, ылғал да әсер етпеді. Хию аралының бір қапыршысы, егер оның қапыршасы (тюленің қарыннан жасалған) ылғалға айналса, ол молырақ естілетінін айтқан, өйткені тюлен - теңіз жануарлары. Қаптар бұқаның, сиырдың, бұқаның немесе иттің асқазанынан да жасалатын, бірақ кейде олар ит, мысық, ешкі немесе теңіз құсының терісінен (жүнін сыртқа қарай) немесе тіпті Лысь терісінен тігілетін. Сақта белгілі бір ырым-жырымдар байқалды. Мысалы, Оңтүстік Эстонияда асылғанда ит неғұрлым көп айқайласа, соғұрлым жақсы шығады деп ойлағандар.
The bag ("tuulekott", "magu", "lõõts", "kott", etc.) was usually made of the stomach of a grey seal in the western and northern parts of Estonia and on the islands. Most valued were the stomachs of large old seals. The bag that was made of a seal's stomach, was not spoilt either by aridity or by humidity. A bagpiper of the Hiiu island is known to have said that if his bagpipe (made of a seal's stomach) became wet, it sounded richer because the seal is a sea animal. The bags were also made of the stomach of an ox, cow, elk or dog, but sometimes they were sewn of the skin of a dog, cat, goat or seal (with the fur outward) or even of the skin of a Lynx. In bag making certain superstitions were observed. In South Estonia, for example, some thought that the more a dog howled when being hanged, the better the sound of the bagpipe later.
Түсіру түтігі
Су құбыры ("пухумиспалк", "напут", "наба", "пухнапп", "напп") ағаштан жасалған.
The blow pipe ("puhumispulk", "naput", "naba", "puhknapp", "napp") was made of wood.
Әнші
Әнші ("sõrmiline", "putk", "esimik" және т.б.) Ол қарағай, қарағай, күл немесе сирек кездесетін, құмырадан жасалған. Оның 5 - 6 тесігі бар. Ол бір тұтқынды, көбінесе конус тәрізді емес, параллельді болып жасалатын. Кейде созылатын аспаптың төменгі жағында 1 - 2 тесігі бар, сонда оның табанына көлбеу бұрғыланған, сонда созылатын биіктікті бақылау үшін созылатын сабандар немесе бұтақтар болады. Әнші өлеңді овал тәрізді ағаштан жасалған ("кибу", "клоба", "торупак", "кесилизе пакк") қоршауға орналастырды. Ал, әншілердің бір бөлігі қамыс ("пиук", "киль", "руг", "рааг", "виль") бар.
The chanter ("sõrmiline", "putk", "esimik", etc.) was made of juniper, pine, ash or, more seldom, of a tube of cane. It had 5–6 holes. The chanter was single reeded, generally with a parallel rather than conical bore. The bottom end of the chanter sometimes had 1 – 2 holes in the side bored obliquely into the pipe, so that some straws or twigs could be put in to control the pitch. The chanter was placed in an oval wooden stock ("kibu", "kloba", "torupakk", "käsilise pakk"). The stock end of the chanter contained a reed ("piuk", "keel", "roog", "raag", "vile").
Ұшқыштарсыз ұшу аппараты
Дрондар ("пасситору", "пас", "кай", "тори", "пилюля", "пулька", "торо") пішіні мен диаметрі әр түрлі ағаш құбырлардан жасалды. Құбырлардың саны олардың ұзындығын анықтайды. Егер бір ғана болса, ол өте ұзын, егер екеуі болса, екеуі де қысқа. Кейбір сирек жағдайларда 3 ұшқышпен бірге қазылар табылған. Дрон 2 3 жеке буындардан тұрады. Төменгі жағында ағаш қоңырау бар. Дронды баптау үшін буындарды шығаруға болады. Дронды овал немесе дөңгелек формадағы қоршауға орналастырады.
The drones ("passitoru", "pass", "kai", "tori", "pill", "pulk", "toro") were made of wooden pipes, different in shape and diameter. The number of pipes determined their length. If there is only one, it is quite long, if two, they are both shorter. In some rare cases bagpipes with 3 drones could be found. The drone consists of 2 – 3 separate joints. In the lower end there is a wooden bell. The joints can be pulled out in order to tune the drone. The drone is placed in an oval or round stock.
Репертуар
Кейде олар өте ұзақ (3 немесе одан да көп жолдармен) болуы мүмкін болса да, олар құрылымы бойынша қарапайым болып қалады. Бақсыға арналған музыка ескі эстондықтардың руналық әндерімен көп ұқсастығы бар. Кейбір күйлері, аспаптың өзі сияқты, шетелден шыққан. Олардың көбі Швециядан келген деп есептеледі. Шведтердің әсері билік әндерінің мәтіндерімен анықталады, ал билер де Швециядан шыққан сияқты. Игорь Тонтурист мәтіндерінің ағылшын тіліндегі аудармасынан (Кустас Тивас).
Although they can be quite long sometimes (with 3 passages or more), they remain simple in their structure. The music for the bagpipe has much in common with the melodies of old Estonian so called runic songs. A number of tunes, like the instrument itself, are of foreign origin. Supposedly they chiefly derive from Sweden. The Swedish influence is suggested by the texts of dance songs for the bagpipe, and the dances themselves also seem to come from Sweden. From the English translation (by Kustas Tiivas ) of Igor Tõnurist's texts.