Кіріспе
Солтүстік-Шығыс Англиядан үрленетін қамыс сырнайлар – Нортумбрия қамыс сырнайлары (Нортумбрия сырнайлары деп те аталады) – бұл Солтүстік-Шығыс Англиядан үрленетін қамыс сырнайлар, олар 250 жылдан астам уақыт бойы жергілікті музыкалық мәдениеттің маңызды бөлігі болды. Нортумберленд герцогының отбасында 250 жылдан бері ресми сырнайшы болып келеді. Нортумбрия сырнайшылар қоғамы 1928 жылы аспапты және оның музыкасын ойнауға ынталандыру мақсатымен құрылды. Өткен ғасырда кейде ойнаушылардың саны азайып, дәстүр жойылып қалуы мүмкін деген қорқыныш болғанмен, қазіргі уақытта көптеген ойнаушылар мен аспап жасаушылар бар, ал қоғам осы қайта жаңғыруда маңызды рөл атқарды. Соңғы кезде Гейтсхед қаласының мэрі мен Ньюкасл қаласының лорд-мэрі Нортумбрияның ресми сырнайшыларын тағайындау дәстүрін қалыптастырды. Оксфорд университетінің Питт-Риверс мұражайындағы қамыс сырнайлар туралы зерттемесінде органолог Энтони Бейнс былай деп жазды: «Бұл қамыс сырнайлар – әуен мен дыбыс үйлесімін сақтайтын, дәстүрлі музыканы ең жоғары деңгейде жетілдіретін ең мәдениетті қамыс сырнайлардың бірі». Аспап бір сырнайдан (әдетте кілттерімен) және әдетте төрт дыбыс шығару құралдан тұрады. Цилиндр тәрізді сырнайдың саңылауларында металл кілттер орналасқан, көбінесе жеті, бірақ екі октавадан астам диапазондағы сырнайлар да жасалуы мүмкін, оларға он жеті немесе одан да көп кілттер қажет, олардың барлығы оң қолдың бас бармағымен немесе сол қолдың кішкентай саусағымен ойнатылады. Екі октавалық диапазонды алу үшін үрлеу қолданылмайды, сондықтан кілттердің болуы және сырнайдың ұзындығы қажет. Нортумбрия қамыс сырнайларының толық жабық ұшы және ерекше тығыз саусақ қою стилі (әрбір нота тек бір саусақты көтерумен немесе бір кілтті ашумен ойналады) дәстүрлі Нортумбрия сырнайының стаккато стиліне әкеледі. Саңылаулардың өте тар болуына байланысты (әдетте сырнай үшін шамамен 4,3 миллиметр), дыбысы басқа қамыс сырнайларға қарағанда әлдеқайда тыныш. Нортумбрия қамыс сырнайларының құрылысы туралы Уильям Альфред Кокс пен Джим Ф. Брайанның егжей-тегжейлі еңбегі 1967 жылы Нортумбрия сырнайшылар қоғамынан жарық көрді; ол сол кезден бастап сырнай жасауды қайта жаңғыртуға үлкен әсер етті. Алайда, қазір бұл кітап басылымнан түсірілді. Майк Нельсонның басқа бір сипаттамасы қазір қолжетімді. Нельсонның жобаларына «Мектеп сырнайлары» кіреді, бұл Нортумберлендтегі мектептерде қолдануға арналған пластикалық бөліктері бар G жиынтығы. Бұл екі еңбек мақсаттары бойынша ерекшеленеді, өйткені Кокс пен Брайанның еңбегі Роберт Ридтің сипаттамаларына негізделген, ал Нельсон өзінің дизайнының сипаттамасын ұсынады.
The Northumbrian smallpipes (also known as the Northumbrian pipes) are bellows blown bagpipes from Northeastern England, where they have been an important factor in the local musical culture for more than 250 years. The family of the Duke of Northumberland have had an official piper for over 250 years. The Northumbrian Pipers' Society was founded in 1928, to encourage the playing of the instrument and its music; Although there were so few players at times during the last century that some feared the tradition would die out, there are many players and makers of the instrument nowadays, and the Society has played a large role in this revival. In more recent times the Mayor of Gateshead and the Lord Mayor of Newcastle have both established a tradition of appointing official Northumbrian pipers. In a survey of the bagpipes in the Pitt Rivers Museum, Oxford University, the organologist Anthony Baines wrote: "It is perhaps the most civilized of the bagpipes, making no attempt to go further than the traditional bagpipe music of melody over drone, but refining this music to the last degree." The instrument consists of one chanter (generally with keys) and usually four drones. The cylindrically bored chanter has a number of metal keys, most commonly seven, but chanters with a range of over two octaves can be made which require seventeen or more keys, all played with either the right hand thumb or left little finger. There is no overblowing employed to get this two octave range, so the keys are therefore necessary, together with the length of the chanter, for obtaining the two octaves. The Northumbrian smallpipes' chanter having a completely closed end, combined with the unusually tight fingering style (each note is played by lifting only one finger or opening one key) means that traditional Northumbrian piping is staccato in style. Because the bores are so narrow, (typically about 4.3 millimetres for the chanter), the sound is far quieter than most other bagpipes. A detailed account of the construction of Northumbrian smallpipes written by William Alfred Cocks and Jim F. Bryan
was published in 1967 by the Northumbrian Pipers' Society; it was very influential in promoting a revival of pipemaking from that time. This is now out of print, however. Another description, by Mike Nelson, is currently available. Nelson's designs also include the "School Pipes", G sets with plastic components, made to be used in schools in Northumberland. These two accounts differ rather in their objectives, as Cocks and Bryan was based on descriptions of existing sets, notably by Robert Reid, Nelson being a description of his own design.
Ерте дамуы
Мұндай аспаптардың Ұлыбританиядағы ең ерте кездескен сипаттамасы шамамен 1695 жылғы Талбот қолжазбасында кездеседі. Осы ерте деректе айтылған шырқақтардың бірі – үш дронды «Шотландиялық шырқақ», оның кілті жоқ әншісі G-ден g-ге дейінгі бір октавалық диапазонды қамтиды, әрбір нота қазіргі заманғы аспаптағыдай бір тесікті ашу арқылы дыбысталады. Бұл жабық ұшталған әнші болған сияқты, себебі ең төменгі нота ең төменгі саусақ тесігін ашу арқылы естіледі – барлық тесіктер жабық тұрғанда қоңырау нотасы болмаған; сонымен қатар, Талбот әншінің ішкі диаметрін көрсетпеген, оның өлшенуі қиын болғандығын білдіреді. Үш дрон әншінің ең төменгі нотасы G-мен, одан төмен D-мен және октава төмен G-мен үйлесімде болды. Мұндай аспаптар ауыздан үрленген неміс үш дронды шырқақтарынан шыққан деген болжам бар. Бұл аспаптар 18 ғасырдың басында Нортумберлендте кеңінен таралған сияқты; Уильям Диксонның қолжазбасындағы көптеген пьесалар осындай қарапайым жиынтықтарға сәйкес келеді, ал Альнуик сарайындағы Джозеф Тернбуллдың суреті, Нортумберленд герцогинясының шырқақшысы, оны осындай жиынтықпен көрсетеді. Томас Даблдей 1857 жылы Нортумберленд герцогына «Нортумберлендтің ежелгі музыкасы» туралы ашық хат жариялағанда, былай деп жазды: «Нортумберленд шырқағы «жабық саусақтау» деп аталатын әдіс арқылы ойнатылады, ол үшін ол арналған. Бұл тоқтату әдісі бір уақытта бір саусақты ғана көтеруге мүмкіндік береді. Осылайша, бұл аспап бір октавамен шектеледі; және бұл (неғұрлым аз болса да) оған шынайы сәйкес келетін барлық пьесалардың оның көмегімен орындалуына мүмкіндік береді; оның үстіне, оның тоналы, айқын, сыңғырлаған, інжулі және жарқын дыбысы аспапқа оның сыртқы түрі ешқандай уәде бермейтін күштілік сыйлайды, және оның әнші немесе мелодиялық құбырының кішігірім өлшемі ескерілгенде, бұл шынымен таң қалдырады». Бұл әлі де кілтсіз аспаптың, оның репертуарының және дұрыс ойнау стилінің дұрыс сипаттамасы болып табылады.
Ұшқыштар
Нортумбриялық сырнайлар жиынтығында әдетте төрт ұшқыш болады, олар бірдей корпуста қатар орналастырылған. Олардың үшеуі тоникаға, доминантаға және октава тоникасына келтіріледі, ал төртіншісі жабық болады. Бұл ұшқыштар, сырнай сияқты, тар цилиндр тәрізді саңылауға ие. Бірақ сырнайдан айырмашылығы, ұшқыштардың тілі бір қабатты болады; олар бір құбыстан кесіледі немесе металл корпустағы құбыстың жолағынан жасалады. Қазіргі сырнай жасаушылар металл корпуста пластик (Ричард Эванс) және көміртекті (Майк Нельсон) тілдермен тәжірибе жасап жатыр. Дыбысты нақты реттеу үшін келтіру слайдерлерімен қатар, әрбір ұшқышта әдетте бір немесе екі "мұң тесігі" болады, олар оның биіктігін бір-екі тонға көтеруге мүмкіндік береді, соның арқасында сырнайшы әртүрлі музыкалық тондарда ойнай алады, бірақ көбінесе ұшқыш гармониясының тоникалық, доминантты және октава тоникалық комбинациясын қолданады. 19 ғасырдан бері бес немесе тіпті алты ұшқыштан тұратын жиынтықтар жасалған (қайта келтіруді жеңілдету үшін), бірақ олар сирек кездеседі және көбінесе арнайы тапсырыс бойынша жасалады. Әдетте бір уақытта тек үш ұшқыш дыбысталады, мысалы, G, D және g, егер әннің тоникасы G болса. Кейбір жиынтықтарда бас бармағымен басқарылатын ұшқыш қосқыштары болады, бұл ойнауды тоқтатпай, тоналдықты өзгертуге мүмкіндік береді. Сирек болса да, басқа да келтірулер қолданылған, мысалы, Том Клауг C мажордағы әндер үшін G, c, g немесе D мажордағы кейбір әндер үшін D, A, d, a ұсынған.
Репертуар
Нортумберлендтен немесе Британ аралдарының басқа жерлерінен табылған ең ерте қазық әуендері 1730 жылдардағы Уильям Диксонның қолжазбасында сақталған. Олардың кейбіреулерін шекаралық қазықтарда немесе ашық қазықта, қазіргі шотланд қазықтары сияқты ойнауға болады, бірақ әуендердің шамамен жартысы бір октавалық диапазонға ие және кілті жоқ, қарапайым Нортумберленд қазығының әншісінде жақсы дыбысталады. Бұл әуендердің көбі – әртүрлі ырғақтардағы би әуендерінің кеңейтілген вариациялары: рилдер, джигтер, күрделі үш өлшемді әуендер (қазір слип-джигтер деп аталады) және үш өлшемді хорнпайптар. 19 ғасырдың басында Нортумберленд қазығына арналған алғашқы жинақ жарық көрді – Джон Пикоктың «Сүйікті жинағы». Пикок – «Ньюкасл күзетшілерінің» (музыкалық күзетшілер) соңғы өкілі және, мүмкін, кілтті әншіде ойнаған алғашқы қазықшы. Жинақта қарапайым би әуендері мен кеңейтілген вариациялар жиынтығы бар. «Cut and Dry Dolly» сияқты вариациялар жиынтығы бір октавалық кілті жоқ әншіге арналған, бірақ би әуендері көбінесе скрипка әуендерінің бейімделуі болып табылады, олардың көпшілігі шотландтық, мысалы, «Money Musk». Пикоктың шәкірті, гравер Томас Бевик ұлы Роберт Бевик пипетундардың бес қолжазбасын қалдырды. 1832 және 1843 жылдар аралығында жазылған олар кілтті әншілердің кең таралған алғашқы кезеңдерінен шыққан және қазіргі аспаптың даму кезеңіндегі қазықшының репертуарының ерте суретін береді. Бұл кезеңмен шамамен бірдей уақытта Лайонел Уиншиптің 1833 жылғы қолжазбасы пайда болды, ол FARNE-де факсимиль түрінде қолжетімді; онда Пикоктың әуендерінің көшірмелерімен қатар шотланд, ирланд және зал биі әуендері бар. Бұл екі дереккөз де Е минорындағы әуендерді қамтиды, бұл күшке дейін d-шарп кілті қолжетімді болғанын көрсетеді. 1882 жылы жарық көрген «Нортумберленд жырлары» Солтүстік-Шығыс халық әндері мен қазық музыкасының тарихи қоймасы ретінде қызмет етуді мақсат етті, ол Дарем қаласынан Шотландия шекарасының солтүстігіне дейінгі аумақты қамтиды. Кітап екі бөлімге бөлінген: бірінші бөлімде жергілікті, қазір тарихи әндердің сөздері (кейбір музыкамен бірге) ұсынылса, екінші бөлімде өте аз сөздері бар көптеген Нортумберленд қазық әуендерінің музыкасы берілген. «Жырлар» көптеген бұрынғы дереккөздерге сүйене отырып жазылған, оның ішінде Джозеф Ритсонның «Епископтық гүлдестесі» және «Нортумберленд гүлдестесі», Джон Беллдің «Солтүстік бардтарының ұйқастары» және Джозеф Краухолл II-нің «Нортумберленд қазығы үшін әуендері» кіретін. Кілті бар әншілер кең таралған сайын, скрипка музыкасын қазықта ойнауға бейімдеу оңайырақ болды және скрипкашы Джеймс Хилл сияқты жалпы уақыт хорнпайптары репертуардың маңызды бөлігіне айналды. «Жоғары деңгей» – солардың бірі. Би әуендерінің көпшілігі, әсіресе өз аспаптарына арналған, скрипка әуендеріне ұқсас стильде қазықшылармен жазылған. Мысалы, Томас Тоддтың 19 ғасырдың соңында жазылған «Барингтон хорнпайпы» осыған дәлел. Басқа дәстүрлер мен аспаптардан алынған материалдарды қабылдау 20 ғасырдың басында да жалғасты, мысалы, Билли Пигг және Джек Армстронг (Нортумберленд герцогының қазықшысы) шотланд және ирланд қазықтары мен скрипка репертуарынан көптеген әуендерді қазыққа бейімдеді, сондай-ақ аспап үшін әр түрлі стильдегі әуендер жазды. Көптеген қазықшылар қазір негізінен би әуендерін және кейбір баяу әуендерді орындайтын болса да, кеңейтілген вариациялар жиынтығы репертуардың маңызды бөлігі болып қалуда. Том Клаудың қолжазбаларында олардың көптеген нұсқалары бар, олардың кейбіреулері Пикоктың жинағындағы нұсқаларымен сәйкес келеді. Клауф басқа да вариациялар жиынтығын құрастырды, мысалы, кілтті әншінің кеңейтілген диапазонын пайдаланатын «Nae Guid Luck Aboot the Hoose» әуені.
Кішкентай торға арналған қазіргі заманғы оркестрлік шығармалар
Алғашқыда ағылшын концертинасының виртуоз орындаушысы ретінде танымал болған Алистер Андерсон, сонымен қатар Нортумбриялық кішкентай сырнайларды (smallpipes) ойнайды және осы аспаптар үшін көптеген пьесалар жазды. Оның аспаптар тобына арналған шығармалары кішкентай сырнайлар репертуарымен дәстүрлі түрде байланысты болғаннан гөрі, кең ауқымды гармонияларды зерттеді. Ол джаз тромбонисі Энни Уайтхед сияқты музыканттармен ынтымақтастықта жұмыс істеді, сондай-ақ Линдсейдің струнный квартетімен орындаған "Shivering Stone" сюитасын жазды. Кэтрин Тикель (жастығында Андерсонның шәкірті болған) кішкентай сырнайларға арналған көптеген виртуоздық пьесалар жазды және одан да кең ауқымды ынтымақтастықтарды зерттеді; "The Chieftains" және "The Boys of the Lough" тобынан басқа, ол "Penguin Café Orchestra", перкуссияшы Эвелин Гленни, джаз саксофонисі Энди Шеппард және Стингпен жұмыс істеді, сондай-ақ Сэр Питер Максвелл Дэвис жазған заманауи классикалық шығармасы "Kettletoft Inn" оған арналған. 2008 жылы ол Лондон симфониялық оркестрі, "Muzsikas" және "Folkestra" үшін BBC Promenade концерттеріне арналған сюита жазды. Соңғы кезде Тикель пианист Джоанна Макгрегор және "Nash Ensemble" тобымен жұмыс істеді, Говард Скемптон, Питер Максвелл Дэвис және Майкл Финниссидің дәстүрлі Нортумбрия әуендеріне негізделген жаңа композицияларды орындады.
Ойын стилі
Ойынның дәстүрлі стилі – әр нотаны сәл стаккатомен орындау. Әр нота бір саусақты көтеріп немесе бір пернеге басып ойнатылады. Мақсаты – әр нотаны мүмкіндігінше толық дыбыстату, бірақ келесі нотадан бөліп ойнау. Кез келген екі нотаның арасында домбыра жабылады, сондықтан қысқа ғана үнсіздік болады, ал нотаның басында және соңында естілетін уақытша "жарылыс" дыбысы шығады. Әуенді безендіру үшін, әдетте әуен нотасының алдында қысқа грациялық ноталар ойнатылады. Кейбір домбырашылар осы ноталарды стаккато емес, ашық саусақпен ойнауға рұқсат етеді, ал Билли Пигг осылайша керемет экспрессивті әсерлерге қол жеткізді – "Балалардың жылағанын естігендей болуы керек". Бірақ 'choyting' (Шотландия домбырасының әдісімен күрделі ашық саусақты шырқау) көбінесе жақтырылмайды, ал Том Клоу ашық саусақты әшекейлеуден мүлдем аулақ болды, оны 'қателік' деп есептеді. Крис Ормстон мен Адриан Скофилд сияқты бірнеше домбырашы өте жақын саусақпен ойнайды; тіпті Кэтрин Тикель сияқты ашық саусақты экспрессия үшін қолданатындардың арасында да, жақын саусақпен ойнау техникасы – олардың ойнауының негізі болып табылады.