Кіріспе
Тархунташа (dIM ta aš ša "Тархунт қаласы"; Иероглифтік лувия: (Құдай) ТОНИТРУС hu ta sá) - оңтүстік орталық Анатолиядағы қола дәуірі қаласы (қазіргі Түркия) қазіргі заманғы құжаттарда аталған. Оның орналасқан жері белгісіз. Кейіннен ол өз алдына аймақтық державаға айналды. Қаланың бақылауындағы патшалық сол атпен белгілі және оның шамамен шекарасы мәтіндерден белгілі.
Орналасқан жері
2019 жылы Конья жазығындағы Чумра маңындағы Түркмен Карахоюктың бұрын аз зерттелген жері Микель Масса, Джеймс Осборн және Кристоф Баххабер тарапынан Тарунтассаның орны ретінде зерттелді. Бұрын ұсынылған жерлерге Киликиядағы Конья, Сиркели Хёюк, Кайсеридің маңы және Килисе Тепе (бұрын Maltepe деп аталатын) кіреді. Қызылдағ Хартапустың Тарунтассаның билеушісі болуы мүмкін деген ойға негізделген. Тағы бір ұсынылған орын - Мейданчик қамалының орнында және Тарунтасса - Хулая өзенінің жерінің басқа атауы.
Жаңа хеттік астана
Б.з.д. 13 ғасырдың басында Муватали II хетт астанасын Хаттусадан Тархунтассаға көшірді. Бұл шешімнің себептері әлі күнге дейін белгісіз. Муаталли II-нің өлімінен кейінгі ресми жазбаларда ол астананы белгі нәтижесінде ауыстырғаны айтылған. Жалпы, археологтар бұл әрекетті Сирия аймағына жақын болу үшін, Кадеш қаласында Рамзес II-мен шайқасқа дайындалу үшін әскери стратегия ретінде түсіндіреді. Алайда, Итамар Сингер, оның орнына, Муаталли II-нің астананы діни реформаның бір бөлігі ретінде көшіріп, өзінің жеке құдайы Пихассассиді, найзағай құдайы, хетт діни салтанатында әлдеқайда күшті орынға көтеруге тырысты. Үшінші түсінік - бұл уақыт аралығында Тархунтасса Хетт империясын және одан тыс жерлерді байланыстыратын құрлық және теңіз жолдары желісінде орталық орналасқан, бұл оны бүкіл аумақта сауда мен байланысты басқару үшін идеалды астанаға айналдырды. Мұуатали II-нің ұлы Мурсили III кейіннен астананы Хаттусаға көшірді. Хаттусили III Мурсилиді биліктен құлатып, жаңа патша Муватталлидің ұлы Курунтаны Тархунтассаның патшасы етіп тағайындады. Келісімде тағайындалған патшаға көбінесе Ульми Тессуп деп аталады; нәтижесінде, кейбір ғалымдар Ульми Тессуп пен Курунта Тархунтассаның екі түрлі билеушісі деп санайды.
Тархунтасаның Құрунтасы
Тудалия IV қолаға жазылған келісімде Курунтаны патша ретінде қайта бекітті. Осы кезде Курунта өзінің әскерін Пархамен соғысқа бастап барады. Бұл келісім Тархунтассаға қатысты бұрынғы келісімдерден айырмашылығы, Хеттілердің Мира мен Сеха өзенінің жағалауындағы патшаларының қол астындағы патшаларына куәлік етуді талап етеді. Бұл Тархуттассаның мәртебесі енді бүкіл батыс Анатолия үшін маңызды болғандығын білдіреді. Кейіннен Құрунта Ұлы патша атағын иеленуге ұмтылды. Бұл талап Хаттидің бүкіл аймағына қатысты ма, жоқ па, Хаттусадағы сот оны даулап (келісімшартты көміп тастады).
Хетт империясының құлдырауы
Хетт империясының соңы жақындаған кезде, Суппиллюма II-ші Иероглифтік лувия жазуында Хаттидің Тархунтасса қаласына шабуыл жасап, оны тонағанын жазған. Б.з.д. 13 ғасырдың аяғындағы басқа да иероглифтік лувия жазуларында Тархунтассаны билеген үлкен патша Мурсилидің (III) ұлы Хартапу аталады. Суппиллюма II-нің жорығы Хартапуға қарсы бағытталған болуы мүмкін.
Түрікмен-Карахөюк
Бұл жер Халколит дәуірінің соңында қоныстанған болса да, соңғы қола дәуірінде (шамамен б.з.д. Ол кезде оның аумағы 120 гектардан асады, бұл оны Батыс және Орталық Анатолиядағы ең үлкен алаңға айналдырды. 2019 жылы Конья аймақтық археологиялық зерттеу жобасы деп аталатын аймақтық археологиялық зерттеу барысында Чикаго шығыс институты археологтары суландыру орнында монументалды Лувия иероглифтері жазуын тапты. Зерттеулер бұл тас бастапқыда үйінді басында тұрған, бірақ заңсыз қазба кезінде жылжытылған екендігін көрсетті. Жазбада Харапу есімді билеушінің Мусканы жеңгені туралы егжей-тегжейлі баяндалған, бұл эпиграфтар Фригия деп болжайды, бірақ ол әлі де шешілмеген. text="LINE 1 Ұлы патша Картапу, Батыр, Мурсилийдің ұлы. 2 - жол: Картапу Мусканы жаулап алған кезде, жау елге кірді. Ауа-райының құдайы және барлық құдайлар 13 (душман) патшаны Ұлы патша Хартапудың қолына тапсырды. Ол (яғни Хартапу) бір жыл ішінде 13 патшаны, олардың қалқандары мен малдарын, 10 қамал-қалқаларын, үлкен орфостастарын, тас-қабырғаларын басып алды. 3 - СӨЗІНДЕ Азари Тивата (немесе аз мүмкін Ап ((а) ри Тивата)), жазушы, ою-өрнек жасаған [бұл]". Себебі, бұрыннан белгілі бір жазуда Мурсилидің Хартапу ұлы туралы айтылған, бұл Мурсили III деп айтылған. Кейбір зерттеушілер Тюркмен Карахоюктың Тарунташа екенін болжады. Қазбашылар жазудың б.з.б. 8 ғасырға жататындығын анықтады, бұл Тарунташамен байланысты болуы үшін тым жақында болды және бұл пікірді ұстануды жалғастырды, бірақ бұл сайттың Орта қола дәуіріндегі Тарунташа екендігін жоққа шығармайды. Қызылдағ жерінде, оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 13 шақырым жерде, тағы бір жазу бар (онда табылған 4 ұқсас жазудың бірі) Хартапуның жартасқаны. Қазіргі уақытта Kızıldağ жазуларының және Türkmen Karahöyük жазуының (сондай-ақ BURUNKAYA және Topada-дағы ұқсас жазулардың) салыстыруы, аудармасы және хронологиясы әлі күнге дейін шешілмеген. Әр түрлі байланысты жазулардың, соның ішінде Хартапу атаулары да, б.з.б. Түркімен Карахойюк жазуы кезінде үш жол бір уақытта жазылмаған деп есептеледі. Ғылыми консенсус бойынша, бұдан бұрын да, кейін де Хартапу болған.
and cattle (at their/and) 10 mighty fortresses (with their) great orthostats/stones/walls (within) a year. LINE 3 And Azari Tiwata (or less likely Ap(a)ri Tiwata), the scribe, car[ved (this)]." Because an already known inscription referred to a Hartapu son of Mursili which some suggested was Mursili III a known king of Tarḫuntašša some researchers speculated Türkmen Karahöyük was Tarḫuntašša. The excavators determined that the inscription dated to the 8th century BC, much too recent to be related to Tarḫuntašša and continue to stand by that view though not precluding the site being Tarḫuntašša in Middle Bronze times. At the site of Kızıldağ, about 13 kilometers to the south southeast, there is another inscription (one of 4 similar inscriptions found there) of a Hartapu on an outcrop. At this time the collation, the translation, and the chronology of both the Kızıldağ inscriptions and the Türkmen Karahöyük inscription (as well as similar inscriptions at BURUNKAYA and Topada) are still unsettled. Dating for the various related inscriptions, including the ones naming Hartapu, has been determined to be either 12th century BC or 8th century BC. In the case of the Türkmen Karahöyük inscription it is thought that not all three lines were inscribed at the same time. The scientific consensus is that there was an earlier Hartapu and a later one.