Ірі бизнестің ықпалындағы ауыл шаруашылығы

Кіріспе

Ірі бизнес мүддесімен дамытылған кең көлемді ауыл шаруашылығы. Корпоративтік шаруашылық – ірі компанияларға тиесілі немесе олардың күшті ықпалындағы шаруашылықтардағы кең көлемді ауыл шаруашылығын жүргізу тәжірибесі. Бұл шаруашылықтардың корпоративтік меншігін, ауыл шаруашылығы өнімдерін сатуды, сондай-ақ осы компаниялардың ауыл шаруашылығы біліміне, ғылыми зерттеулерге және мемлекеттік саясатқа қаржыландыру арқылы, сондай-ақ лоббилік әрекеттер арқылы ықпал ету рөлін қамтиды. Корпоративтік шаруашылықтың ауыл шаруашылығына тигізетін әсері мен анықтамасы кеңінен талқыланады, бірақ ауыл шаруашылығындағы ірі кәсіпорындарды "корпоративтік шаруашылықтар" деп сипаттайтын дереккөздер оларды көбінесе жағымсыз жағдайда бейнелейді. Корпорацияларға қарсы заңнама және халық санағы деректерін жинау да осы мәселеге қатысты. Бұл анықтамалар көбінесе шаруашылықтың табысына негізделген, белгілі бір шектің жоғарысындағы шаруашылықтарды корпоративтік шаруашылықтар деп қарастырады, сондай-ақ шаруашылықтың меншік құқығына, әсіресе меншік отбасылық байланыс арқылы берілмейтін шаруашылықтарға баса назар аударады.

Жалпы анықтамалар

Қоғамдық пікірде "корпоративтік шаруашылық" терминінің нақты берілген анықтамасы жоқ және оның қолданылуы әртүрлі. Дегенмен, осы терминнің қолданылуында жиі кездесетін бірнеше ерекшелік бар:

Ол көбінесе теріс мағынасы бар, жағымсыз сипатта қолданылады. Көбінесе бұл ірі масштабты фермалар, ауыл шаруашылығы технологияларын (әсіресе пестицидтер, тыңайтқыштар және гендік модификацияланған организмдер) сатумен айналысатын, маңызды экономикалық және саяси ықпалға ие немесе осылардың барлығын біріктіретін корпорацияларды білдіреді. Әдетте, ол отбасылық шаруашылықтар мен жаңа ауыл шаруашылығы бағыттарына, мысалы, тұрақты ауыл шаруашылығы және жергілікті тағам қозғалысына қарсы қолданылады.

Отбасылық шаруашылықтар

"Отбасылық шаруашылық" және "корпоративтік шаруашылық" көбінесе бір-біріне қарама-қарсы терминдер ретінде анықталады, олардың мүдделері әртүрлі болып келеді. Бұл, негізінен, отбасылық шаруашылықтар шағын, ал корпоративтік шаруашылықтар ірі масштабты операциялар деген кең таралған пікірден туындайды. Шағын шаруашылықтардың көпшілігі отбасылық меншікте екені рас, бірақ көптеген ірі шаруашылықтар да отбасылық бизнес болып табылады, тіпті АҚШ-тағы ең ірі шаруашылықтардың арасында да кездеседі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) мәліметінше, отбасылық шаруашылық – "ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, балық шаруашылығы, мал шаруашылығы және аквамәдениет өндірісін ұйымдастырудың бір түрі, оны отбасы басқарады және оның жұмысы көбінесе отбасы мүшелерінің, әйелдер мен еркектердің еңбегіне негізделген. Отбасы мен шаруашылық байланысты, бірге дамиды және экономикалық, экологиялық, көбелек, әлеуметтік және мәдени функцияларды біріктіреді."

Сонымен қатар, отбасылық шаруашылықтар үшін өз бизнесін корпорация ретінде тіркеуге үлкен экономикалық және құқықтық ынталы жағдайлар бар.

Келісімшарт бойынша шаруашылық жүргізу

Шаруашылық келісімшарттары – бұл фермер мен сатып алушы арасындағы фермердің қандай өнімді және қанша мөлшерде өсіретінін, әдетте өнімді міндетті түрде сатып алу немесе егін өсіруге қажетті материалдарды (мысалы, мал шаруашылығымен айналысатындар үшін жем) сатып алуға қаржылық көмек көрсету шартында белгіленетін келісімдер. Көп жағдайда, келісімшарттық шаруашылықтар отбасылық меншікте болады, ал сатып алушы – ірі корпорация. Бұл келісімшарттық фермерлерді «корпоративтік шаруашылықтардан» ажыратуды қиындатады, себебі олар отбасылық шаруашылықтар, бірақ корпоративтік ықпалы зор. Осы айқын емес айырмашылық корпоративтік шаруашылықты тыйым салған көптеген мемлекеттік заңдардағы олқылықты пайда болды, нәтижесінде корпорациялар жергілікті шаруашылық иелерімен келісімшарт жасасқан жағдайда осы штаттарда шаруашылық жүргізуге мүмкіндік алды.

Шаруашылық емес субъектілер

Көптеген адамдар корпоративтік шаруашылықтың анықтамасына ауыл шаруашылығымен байланысы жоқ ұйымдарды да қосуды қалайды. Жоғарыда айтылған шаруашылық мердігерлерінен өзге, бұл терминге жиі кіретін компаниялардың арасында Cargill, Monsanto және DuPont Pioneer сияқтылары бар. Бұл корпорациялардың өндірістік шаруашылықтары жоқ, яғни олар ауыл шаруашылығы өнімдерін көп мөлшерде өндірмейді. Дегенмен, олардың ауыл шаруашылығына қажетті жабдықтарды өндіру және сатудағы, сондай-ақ шаруашылық өнімдерін сатып алу және өңдеудегі рөлі оларды көбінесе корпоративтік шаруашылықтармен байланыстыруға себеп болады. Бұл техникалық тұрғыдан дұрыс болмаса да, мазмұны бойынша дұрыс деп есептеледі, себебі осы компанияларды "корпоративтік шаруашылық" терминіне қосу арқылы олардың ауыл шаруашылығына нақты ықпалын сипаттау қажет.

Корпоративтік шаруашылыққа қарсы дәлелдер

Отбасылық шаруашылықтар қоршаған ортаны қорғау сияқты дәстүрлерді сақтайды және пайда табуға ұмтылған компанияларға қарағанда болашақты көбірек ойлайды. Отбасылық фермерлер топырақ пен егін түрлері, жер бедері, ауа райы және нақты жергілікті аймақтарға тән басқа да ерекшеліктер туралы терең білімге ие болуы мүмкін, мұндай білім ұрпақтан ұрпаққа беріліп, корпоративтік менеджерлерге түсіну қиынға соғады.

Солтүстік Америка

Канадада шаруа қожалықтарының 17,4 пайызы отбасылық корпорацияларға, ал 2,4 пайызы отбасылық емес корпорацияларға тиесілі. Канадада (басқа бірнеше юрисдикциялардағыдай) жеке меншіктегі отбасылық шаруашылықты отбасылық корпорацияға айналдыру салық жоспарлауға пайдалы болуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда провинциялық және федералды салық ставкаларының айырмасы айтарлықтай. Сонымен қатар, шаруа отбасының шаруашылықтан тыс айтарлықтай табысы болған жағдайда, шаруашылықты корпорациялау жоғары жеке табыс салығынан қорғауға мүмкіндік береді. Тағы бір маңызды фактор – корпоративтік акционерлерді жауапкершіліктен қорғау. Отбасылық шаруашылықты корпорациялау мұрагерлік құралы ретінде де тиімді болуы мүмкін, себебі ол отбасылық шаруашылықты жұмыс істейтін күйде сақтап қалуға көмектеседі, ал мұрагерлер арасында шаруашылықты бөліп беру шаруашылықтың өмір сүруге жеткіліксіз кішкентай болып қалуына әкелуі мүмкін. 2012 жылғы АҚШ Ауыл шаруашылығы санағында АҚШ-тағы шаруашылықтардың 5,06 пайызы корпоративтік шаруашылықтар екені көрсетілген. Олардың ішінде отбасылық корпорациялар (4,51 пайыз) және отбасылық емес корпорациялар (0,55 пайыз) бар. Отбасылық шаруашылық корпорацияларының 98 пайызы 10 немесе одан аз акционері бар шағын корпорациялар. Отбасылық емес шаруашылық корпорацияларының 90 пайызы 10 немесе одан аз акционері бар шағын корпорациялар. АҚШ-тағы ауыл шаруашылығы жерлерінің 1,36 пайызы отбасылық емес корпоративтік шаруашылықтарға тиесілі. Отбасылық шаруашылықтар (оның ішінде отбасылық корпоративтік шаруашылықтар) АҚШ-тағы шаруашылықтардың 96,7 пайызын және ауыл шаруашылығы жерлерінің 89 пайызын құрайды. USDA жүргізген зерттеуге сәйкес, 2011 жылы отбасылық шаруашылықтар АҚШ-тың жалпы ауыл шаруашылығы табысының 85 пайызын құрады. АҚШ-тағы қалған ауыл шаруашылығы жерлері бірнеше басқа санаттарға жатады, соның ішінде меншік иесі шаруашылықты жүргізбейтін жеке меншік, отбасылық емес серіктестіктер, мүлік, трасттар, кооперативтер, ұжымдық шаруашылықтар, институционалдық, ғылыми-зерттеу, тәжірибелік және американдық үндістер резервацияларындағы шаруашылықтар. АҚШ-та отбасылық емес корпоративтік шаруашылықтың орташа көлемі 1078 акрды құрайды, бұл орташа отбасылық корпоративтік шаруашылықтан (1249 акр) және орташа серіктестік шаруашылықтан (1131 акр) кіші. 1982 жылы корпоративтік шаруашылыққа қарсы заңды қабылдауға қол жеткізе алмағаннан кейін Небраска штатының азаматтары бастама арқылы осыған ұқсас түзетуді өздерінің штаттық конституциясына енгізді. Оңтүстік Дакота штатының азаматтары да 1998 жылы өздерінің штаттық конституциясына өзгеріс енгізді. Бұл заңдардың нақты мәтіні корпорациялардың осы штаттардағы ауыл шаруашылығына қатысуына елеулі әсер етеді, соңғы мақсаты – отбасылық шаруашылықты қорғау және күштендіру.

In Canada, 17.4 percent of farms are owned by family corporations and 2.4 percent by non family corporations. In Canada (as in some other jurisdictions) conversion of a sole proprietorship family farm to a family corporation can have tax planning benefits, and in some cases, the difference in combined provincial and federal taxation rates is substantial. Also, for farm families with significant off farm income, incorporating the farm can provide some shelter from high personal income tax rates. Another important consideration can be some protection of the corporate shareholders from liability. Incorporating a family farm can also be useful as a succession tool, among other reasons because it can maintain a family farm as a viable operation where subdivision of the farm into smaller operations among heirs might result in farm sizes too small to be viable. The 2012 US Census of Agriculture indicates that 5.06 percent of US farms are corporate farms. These include family corporations (4.51 percent) and non family corporations (0.55 percent). Of the family farm corporations, 98 percent are small corporations, with 10 or fewer stockholders. Of the non family farm corporations, 90 percent are small corporations, with 10 or fewer stockholders. Non family corporate farms account for 1.36 percent of US farmland area. Family farms (including family corporate farms) account for 96.7 percent of US farms and 89 percent of US farmland area; a USDA study estimated that family farms accounted for 85 percent of US gross farm income in 2011. Other farmland in the US is accounted for by several other categories, including single proprietorships where the owner is not the farm operator, non family partnerships, estates, trusts, cooperatives, collectives, institutional, research, experimental and American Indian Reservation farms. In the US, the average size of a non family corporate farm is 1078 acres, i. e. smaller than the average family corporate farm (1249 acres) and smaller than the average partnership farm (1131 acres). In 1982, after failure to pass an anti–corporate farming law, the citizens of Nebraska enacted by initiative a similar amendment into their state constitution. The citizens of South Dakota similarly amended their state constitution in 1998. The precise wording of these laws has significant impact on how corporations can participate in agriculture in these states with the ultimate goal of protecting and empowering the family farm.

Еуропа

Еуропадағы отбасылық шаруашылықтар Еуроодақ ережелерімен күшті қорғалады, оның негізгі себебі – француз фермерлері және француздықтардың жерді балалар арасында бөліп мұраға алу салты, нәтижесінде көптеген өте шағын отбасылық шаруашылықтар құрылды. Ұлыбританияның Шығыс Англия сияқты аймақтарында кейбір агробизнес компаниялардың меншігі арқылы жүзеге асырылады, бірақ Ұлыбританияның көптеген ірі жер иеліктері әлі де дәстүрлі аристократтар сияқты бай отбасыларға тиесілі, бұл мұралық салық ережелерінің артықшылықтарымен ынталандырылған. КСРО және оның Шығыс блогындағы елдердегі шаруашылықтың көп бөлігі коллективтендірілді. 1989 жылғы төңкерістер және КСРО тарағаннан кейін ондаған жылдар бойы коллективтендіруден шығару және жер реформасы жүргізілді, бұл реформалар әр елде әртүрлі сипатта болды.

Пәкістан

Халық санының артуымен қатар, Пәкістан бұрынғы азық-түлік экспорттаушы елден азық-түлік импорттаушы елге айналып, Пәкістан экономикасына және азық-түлік қауіпсіздігіне салмақ түсірді. Оған жауап ретінде Пәкістан әскері корпоративтік шаруашылықты құруға бастама көтерді, бұл жоба "Жасыл Пәкістан" деп аталды, соның арқасында елдің өзінің және экспортқа қажетті негізгі азық-түлік өнімдерін күрт арттыруды көздеп отыр.

Африка

Кейбір африкалық елдерде корпоративтік шаруашылық кеңіне бастады, онда Zambeef (Замбия) сияқты акционерлік компаниялар MBA білімі бар мамандармен ірі бизнес ретінде басқарылуда. Бұл кейбір жағдайларда жер меншігіне қатысты пікір-таластарға әкеп соқты, әсіресе халықаралық, соның ішінде Қытай инвесторлары акцияларды сатып алғанда.

Таяу Шығыс

Кейбір мұнайға бай Таяу Шығыс елдері корпоративтік шаруашылықпен айналысады, оның ішінде шөлді жерлерді егін үшін кең көлемде суаруды жүзеге асырады, кейде мұны жартылай немесе толық мемлекеттік компаниялар арқылы істейді, әсіресе су ресурстарын басқару саласында.