Англо-саксон мәдениетіндегі "wyrd" – тағдыр немесе жазмыш ұғымы. "Weird" сөзінің түбірі, скандинав мифологиясындағы урðрмен байланысты. Тарихы мен мағынасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Англосаксондық жеке тағдыр немесе тағдыр ұғымы
Anglo Saxon concept of personal fate or destiny
Wyrd – англосаксондық мәдениетте тағдыр немесе жеке тағдырға шамамен сәйкес келетін ұғым. Бұл сөз қазіргі ағылшын тіліндегі "weird" сөзінің түбірі, оның мағынасы "құпиялы", "ерекше" немесе жай ғана "күтпеген" деген жалпы сипаттағы сөз ретінде өзгерген. Ежелгі норвеж тіліндегі wyrd-тің туыс сөзі – urðr, мағынасы ұқсас, бірақ сонымен қатар құдай ретінде бейнеленген: Urðr (ағылшынша ), скандинавия мифологиясындағы Норндардың бірі. Бұл сөз Норндар жиналатын құдықтың атында да кездеседі – Urðarbrunnr.
Wyrd is a concept in Anglo Saxon culture roughly corresponding to fate or personal destiny. The word is ancestral to Modern English weird, whose meaning has drifted towards an adjectival use with a more general sense of "supernatural" or "uncanny", or simply "unexpected". The cognate term to wyrd in Old Norse is urðr, with a similar meaning, but also personified as a deity: Urðr (anglicized as ), one of the Norns in Norse mythology. The word also appears in the name of the well where the Norns meet, Urðarbrunnr.
Этимология
Ежелгі ағылшын тіліндегі wyrd термині протогерман тіліндегі wurđíz терминінен туындаған. Wyrd сөзінің ескі саксон тілінде wurd, ескі жоғарғы неміс тілінде wurt, ескі скандинав тілінде urðr, голланд тілінде worden (болу) және неміс тілінде werden сөздермен туыс сөздері бар. Протогерман тілінде werþan сөзі «орындалу, болу, кездік» мағынасын білдіреді. Wyrd сөзінің сын есім ретінде қолданылуы 15 ғасырда қалыптасты, «тағдырды басқару күшіне ие» мағынасында, бастапқыда Weird Sisters, яғни классикалық Fates есімдерінде қолданылды. Елизавета дәуірінде олар классикалық түбірлерінен ажыратылып, ағылшын тілінде fays түрінде бейнеленді. Ақымақ әпкелер, ең әйгілісі Шекспирдің «Макбет» пьесасындағы Үш Қарлықыз. Мұны түсіндіру үшін пьесаның көптеген редакторлары «Weird Sisters» терминін ежелгі ағылшын сөзі wyrd немесе «тағдыр» сөзімен байланыстыратын түсіндірме қосады. Қазіргі ағылшын тіліндегі қолданыс шотланд тілінен дамыды, онда 14 ғасырдан бастап «weird» сөзі «тағдырдың жарлығымен алдын ала белгілеу» мағынасында етістік ретінде қолданылды. Бұл қолданыс 19 ғасырдың басында «әдеттен тыс, құпиялы» мағынасында сын есімге айналды, ол кейін қазіргі ағылшын тіліндегі «weird» сөзіне ұласты. Қазіргі заманғы «weird» орфографиясы алғаш рет 16 ғасырда шотланд және солтүстік ағылшын диалекттерінде пайда болды және 17 ғасырдан бастап стандартты әдеби ағылшын тілінде қолданыла бастады. Дұрыс түрі «wird» болуы керек еді, ерте заманғы ағылшын тіліндегі «werd» сөзінен. Солтүстік диалекттерде «werd» сөзінің «weird» сөзімен ауыстырылуын «түсіндіру қиын». «Қызық, ерекше» деген қазіргі заманғы ең көп таралған мағынасы алғаш рет 1815 жылы тіркелді, бастапқыда табиғаттан тыс немесе жамандықты білдіретін (әсіресе «weird and wonderful» тіркесінде) мағынасымен, бірақ 20 ғасырдың басында күнделікті жағдайларға жиі қолданыла бастады.
The Old English term wyrd derives from a Proto Germanic term wurđíz. Wyrd has cognates in Old Saxon wurd, Old High German wurt, Old Norse urðr, Dutch worden (to become), and German werden. and in Proto Germanic is werþan with a meaning 'to come to pass, to become, to be due'. Adjectival use of wyrd developed in the 15th century, in the sense 'having the power to control destiny', originally in the name of the Weird Sisters, i. e. the classical Fates, who in the Elizabethan period were detached from their classical background and given an English personification as fays. The weird sisters notably appear as the Three Witches in Shakespeare's Macbeth. To elucidate this, many editors of the play include a footnote associating the "Weird Sisters" with the Old English word wyrd or 'fate'. The modern English usage actually developed from Scots, in which beginning in the 14th century, to weird was used as a verb with the sense of 'to preordain by decree of fate'. This use then gave rise to the early nineteenth century adjective meaning 'unearthly', which then developed into modern English weird. The modern spelling weird first appeared in Scottish and Northern English dialects in the 16th century and was taken up in standard literary English starting in the 17th century. The regular form ought to have been wird, from Early Modern English werd. The replacement of werd by weird in the northern dialects is "difficult to account for". The most common modern meaning of weird'odd, strange'is first attested in 1815, originally with a connotation of the supernatural or portentous (especially in the collocation weird and wonderful), but by the early 20th century increasingly applied to everyday situations.
Герман мифологиясындағы тағдыр
Дж. Дункан Спейттің айтуынша, "Уирд (норс Урд, үш Норнның бірі) – ежелгі ағылшын тіліндегі Тағдыр құдайы, оны тіпті христиан діні де толыққанды түрде ығыстыра алмады". Wyrd – әйелдік есім, ал оның норвегтік туысы urðr, "тағдыр" деген мағынадан басқа, Норн деп аталатын құдайлардың бірінің аты. Осы себепті, кейбір ғалымдар Уирді христиан дінінен бұрынғы Тағдыр құдайы деп түсіндіреді. Басқа ғалымдар ежелгі ағылшын кезеңіндегі урдтың пұтқа табынушылық мәнін жоққа шығарады, бірақ урдтың христиан дініне дейінгі кезеңде құдай болған болуы мүмкін екенін мойындайды. Атап айтқанда, кейбір ғалымдар үш Норн – грек және рим мифологиясындағы үш Мойрадан кейінгі ықпал, олар Тағдыр құдайлары. Норндардың аттары – Урдр, Верданди және Скульд. Urðr – "болған нәрсе", verðandi – "болып жатқан нәрсе" (weorþan етістігінің қазіргі уақытқа сай келген түрі), ал Skuld (Norn) – "қарыз" немесе "кінә" (германдық түбірден – skul "қарыз", сонымен қатар ағылшын тілінде "should" және "shall" сөздерінде де кездеседі). Норндар бір-біріне тағдыр немесе ørlǫg (wikt:ór 'сыртқа, одан тыс, ар жағы' және wikt:lög 'заң', сөзбе-сөз – 'заңнан тыс' деп түсіндірілуі мүмкін) тоқиды. Волуспа 20 бойынша, үш Норн "заңдарды белгілеген", "уақыт балаларының өмірін шешкен" және "олардың ørlǫg-ін жариялаған". Фригг болса, "барлық ørlǫg-ті білгенмен", "өзі айтпайды" (Локасенна 30). "Ørlǫglausa" – заңсыздық, Волуспа 17-де үш құдайдың бірінші адамдар, Аск пен Эмбланы ('көлігі' және мүмкін 'көктем' немесе 'сары ағаш') жасау үшін тыныс, жылу және жан берген ағашқа қатысты айтылады. Ежелгі ағылшын әдебиетіндегі урдқа сілтемелер: "Жолшы", "Wyrd bið ful aræd" ("Тағдыр толығымен өзгермейді") және "Беовульф", "Gæð a wyrd swa hio scel!" ("Тағдыр өз жолымен жүреді!"). "Жолшыда" урд тоқтаусыз және аяусыз. Ол "адамдарды өмірдің қуаныштарынан айырады", және "адамның шаршаған санасы оған қарсы тұра алмайды", себебі оның шешімдері "көк астындағы барлық әлемді өзгертеді".
According to J. Duncan Spaeth, "Wyrd (Norse Urd, one of the three Norns) is the Old English goddess of Fate, whom even Christianity could not entirely displace." Wyrd is a feminine noun, and its Norse cognate urðr, besides meaning 'fate', is the name of one of the deities known as Norns. For this reason, Wyrd has been interpreted by some scholars as a pre Christian goddess of fate. Other scholars deny a pagan signification of wyrd in the Old English period, but allow that wyrd may have been a deity in the pre Christian period. In particular, some scholars argue that the three Norns are a late influence from the three Moirai in Greek and Roman mythology, who are goddesses of fate. The names of the Norns are Urðr, Verðandi, and Skuld. Urðr means 'that which has come to pass', verðandi means "that which is in the process of happening" (it is the present participle of the verb cognate to weorþan), and [[Skuld (Norn) means 'debt' or 'guilt' (from a Germanic root skul 'to owe', also found in English should and shall). Between themselves, the Norns weave fate or ørlǫg (from [[:wikt:ór 'out, from, beyond' and [[:wikt:lög 'law', and may be interpreted literally as 'beyond law'). According to Voluspa 20, the three Norns "set up the laws", "decided on the lives of the children of time" and "promulgate their ørlǫg". Frigg, on the other hand, while she "knows all ørlǫg", "says it not herself" (Lokasenna 30). Lawless that is "ørlǫglausa" occurs in Voluspa 17 in reference to driftwood, that is given breath, warmth and spirit by three gods, to create the first humans, Ask and Embla ('Ash' and possibly 'Elm' or 'Vine'). Mentions of wyrd in Old English literature include The Wanderer, "Wyrd bið ful aræd" ('Fate remains wholly inexorable') and Beowulf, "Gæð a wyrd swa hio scel!" ('Fate goes ever as she shall!'). In The Wanderer, wyrd is irrepressible and relentless. She or it "snatches the earls away from the joys of life," and "the wearied mind of man cannot withstand her" for her decrees "change all the world beneath the heavens".
Қазіргі заманғы пагандық
Германдық пұтқа табынушылықтың басқа да салалары сияқты, тағдыр (wyrd) ұғымы да қазіргі германдық пұтқа табынушылықта маңызды рөл атқарады.
Like other aspects of Germanic paganism, the concept of wyrd plays a role in modern Germanic Heathenry.
Басқа қолданыстар
Вирд Монс – Венерадағы тау. Оның аты "ағылшын-саксон тоқу құдайына" байланыстырылған. Франк Герберт өзінің ғылыми-фантастикалық романы "Дюна" да "weird" сөзін күшті білдіру үшін қолданды, мысалы, жекпе-жек өнері "Weirding Way" ("Қиық жол") деп аталады, ол ойдың жылдамдығымен жүзеге асады. Бұл режиссер Дэвид Линчтің 1984 жылғы кітаптың кино нұсқасында "weirding модульдері" деп аталатын дыбыстық қарулар жүйесіне өзгертілді.
The Wyrd Mons, a mountain on Venus, is named after an "Anglo Saxon weaving goddess". Frank Herbert used the word "weird" in his science fiction novel Dune to connote power, e. g. a martial art is referred to as "the Weirding Way", which takes place at the speed of thought. This was modified by director David Lynch, in his 1984 film version of the book, to become a system of sonic weapons called "weirding modules."