Кіріспе

Гипохондрия немесе гипохондрия – адамның қанағаттандырылмаған және артық уайыммен ауыр сырқатқа шалдыққандығы туралы жағдай. Гипохондрия – өмір бойы бірнеше рет мағынасы өзгерген ежелгі түсінік. Бұл дененің немесе сананың жағдайы туралы дұрыс емес сезіну салдарынан туындайды, бірақ нақты медициналық диагноз жоқ деп есептеледі. Гипохондриямен ауыратын адам гипохондрик деп аталады. Гипохондриктер кез келген физикалық немесе психологиялық белгіні байқағанда, оның қаншалықты шағын болғанына қарамастан, қатты алаңдайды және ауыр сырқатқа шалдыққандарына немесе диагноз қойылуы мүмкін екеніне сенімді болады. Көбінесе гипохондрия дәрігер адамның жағдайын бағалап, симптомдарына қатысты алаңдауларының медициналық негізі жоқ екенін немесе егер медициналық сырқат болса, алаңдаулары ауру деңгейіне сәйкес келмейтінін растағаннан кейін де жалғасады. Бұл жағдай гипохондризм деп те аталады, яғни гипохондриялық күйде болу, сондай-ақ жедел гипохондризм. Көптеген гипохондриктер өздерінің алаңдаушылықтарының себебі ретінде нақты бір симптомға назар аударады, мысалы, асқазан-ішек проблемалары, жүрек айну немесе бұлшықеттердің шаршауы. Гипохондрия диагнозын қою үшін симптомдар кем дегенде алты ай бойы сақталуы керек. Халықаралық аурулар жіктемесі (ICD-10) гипохондрияны психикалық және мінез-құлық бұзылысы ретінде жіктейді. Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM-IV TR) "Гипохондрия" ауруы соматоформдық бұзылыс ретінде анықталған және бір зерттеуде ол алғашқы медициналық көмекке жүгінгендердің шамамен 3%-ына әсер ететіні көрсетілген. 2013 жылғы DSM-5 гипохондрия диагнозын соматикалық симптомдық бұзылыс (75%) және ауруға қатысты алаңдаушылық бұзылысы (25%) диагноздарымен алмастырды. Гипохондрия көбінесе денедегі немесе санадағы шағын симптомдардың ауыр сырқатты білдіруі мүмкін деген қорқынышпен, үнемі өзін-өзі тексерумен, өзін-өзі диагностикалаумен және дененің жағдайына үнемі назар аударумен сипатталады. Гипохондриямен ауыратын көптеген адамдар дәрігерлердің диагнозына күмәнмен қарайды және олардың ауыр медициналық жағдайдың жоқтығына берген сендірулері жеткіліксіз немесе қысқа мерзімді екенін айтады. Сонымен қатар, гипохондриямен ауыратындардың көптеген түрлерінде дәрігерлердің алдында немесе медициналық мекемеде қан қысымының көтерілуі, стресс және алаңдаушылық сезімі пайда болады, бұл "ақ халат синдромы" деп аталады. Көптеген гипохондриктер дәрігерлерден, отбасы мүшелерінен немесе достарынан үнемі жұбатуды қажет етеді, ал бұл бұзылыс гипохондриямен ауыратын адам үшін де, оның отбасы мен достары үшін де қиындыққа толы болуы мүмкін. Кейбір адамдар гипохондриямен ауырғанда ауру туралы еске түсіретін жағдайлардан мүлдем аулақ болады, ал басқалары жиі медициналық мекемелерге барады, кейде тіпті маңдай-теке басып жүреді. Кейбіреулер бұл туралы ешқашан сөйлемейді. 2023 жылдың желтоқсан айында JAMA Psychiatry журналында жарияланған 41 190 адамды қамтыған зерттеу гипохондриямен ауыратын адамдардың өмір сүру ұзақтығы симптомдары жоқ адамдарға қарағанда 5 жылға қысқа екенін көрсетті.

Белгілері мен симптомдары

Гипохондрия соматикалық күшею бұзылысы ретінде жіктеледі – "қабылдау мен танудың" бұзылысы. Ағзалардың шығаратын дыбыстары, мысалы, ішек-қарынның қызметінен туындаған дыбыстар, гипохондриямен ауыратын науқастар үшін өте ауыр дерттің белгісі ретінде қабылдануы мүмкін. Ал кейбір адамдар кез келген ауру туралы еске түсіретін нәрседен қорқады, сондықтан олар тіпті ұсақ проблема болған жағдайда да медициналық көмекке жүгінуден қашады, кейде денсаулықтарына немқұрайлы қарап, қауіпті жағдайды уақытында анықтамайды. Тағы бір топ адам өміріне қауіп төндіретін ауруға шалдыққандарына сенімді, және ешқандай дәрігер оларға көмектесе алмайды деп күйзелісте өмір сүреді. Кейбіреулер ауруды өткен қателіктері үшін жаза деп есептейді. Гипохондрия көбінесе басқа да психологиялық бұзылыстармен бірге дамиды. Биполярлық бұзылыс, клиникалық депрессия, обсессивтік-компульсивтік бұзылыс (ОКБ), фобиялар, соматизациялық бұзылыс және паникалық бұзылыс гипохондриямен ауыратын адамдарда ең көп кездесетін жағдайлар, сондай-ақ, өмірінің бір кезеңінде жалпылама алаңдаушылық бұзылысының диагнозы қойылуы мүмкін. Гипохондриямен ауыратын көптеген адамдар мазасыз ойлар мен одан кейін міндетті түрде тексеру циклына түседі, бұл обсессивтік-компульсивтік бұзылыстың белгілеріне өте ұқсас. Дегенмен, гипохондриямен ауыратын адамдар ауруға шалудан қорқады, ал ОКБ-мен ауыратындар ауру жұқтырудан немесе оны басқаларға таратудан қорқады. Күшті қысым жүрек соғуының тездетілуімен, жүрек айнумен, тершеңдікпен, бұлшық еттерінің ширығуымен, асқазанның ауыруымен, бас айналумен, тыныс алудың қиындауымен және дененің белгілі бір бөліктерінде (қолдар, маңдай және т.б.) ұю немесе қышыну сезімімен байланысты. Егер адам қант диабеті немесе артрит сияқты медициналық ауруға шалдықса, депрессия сияқты психологиялық салдарлар жиі туындайды. Кейбіреулері тіпті өмірге құмарлығын жояды. Сол сияқты, депрессия немесе алаңдау сияқты психологиялық мәселелері бар адамдар кейде осы эмоционалдық өзгерістердің физикалық көріністерін, көбінесе медициналық түсіндірілмейтін симптомдар түрінде сезінеді. Көрінетін симптомдарға бас ауруы, іш, арқа, буындар, тік ішек немесе зәр жолдарының ауыруы, құсу, дене температурасының көтерілуі және/немесе түнгі терлеу, қышу, диарея, бас айналу, тепе-теңдік бұзылысы жатады. Медициналық түсіндірілмейтін симптомдармен бірге гипохондриямен ауыратын көптеген адамдар өздерін дәрігерлердің түсінбегенін сезінеді және дәрігерлерінің симптомдарды жеңілдетуге жасаған қайта-қайта сәтсіз әрекеттерінен көңілі қалады.

Себеп

Гипохондрияның генетикалық үлесі шамамен орташа, мұрагерлік көрсеткіштері 10–37% шамасында. Ортақ емес қоршаған орта факторлары (яғни, бір отбасыдағы егіздердің әртүрлі тәжірибелері) ауруға деген қорқыныш және ауруға сенімділік сияқты жағдайдың негізгі компоненттеріндегі вариацияның көп бөлігін түсіндіреді. Керісінше, ортақ қоршаған орта факторларының (яғни, бір отбасыдағы егіздердің ортақ тәжірибесі) гипохондрияға әсері шамамен нөлге жуық. Гипохондрияны тудыратын ортақ емес қоршаған орта факторлары туралы көп мәлімет болмаса да, ауру туралы ақпаратқа ұшырау сияқты белгілі бір факторлар денсаулыққа қатысты алаңдаушылықтың қысқа мерзімдік өсуіне және жеке жағдайларда гипохондрияға әкелуі мүмкін деп саналады. Бала кезінде жеке адамның немесе отбасы мүшесінің денсаулығына қатысты ұсақ мәселелерге тым көп көңіл бөлуі және ауыр сырқатқа шалдығуы да гипохондрияның ықтимал себептері ретінде қарастырылады. Басқа да алаңдаушылық бұзылыстары, мысалы, жалпы алаңдаушылық бұзылысы, адамның тәуекелін арттырады. сондай-ақ, отбасы мүшесінің немесе досының қайтысы да тәуекелді арттырады. Сол сияқты, ата-анасының аурудан ерте қайтыс болу жасына жақындаған, көбінесе сау және бақытты адамдар гипохондрияға ұшырауы мүмкін. Бұл адамдар ата-анасының өліміне себеп болған аурумен ауыратындарын ойлайды, кейде осыған ұқсас симптомдармен бірге үрейлену шабуылына ұшырайды. DSM-нің бірінші және екінші нұсқаларында гипохондрия невроз ретінде, ал үшінші және төртінші нұсқаларында соматоформдық бұзылу ретінде тізімделген. DSM-нің қазіргі нұсқасы (DSM 5) соматикалық симптомдық бұзылуды (SSD) «соматикалық симптомдар және байланысты бұзылулар» тақырыбында, ал ауруға қатысты алаңдаушылық бұзылысын (IAD) осы тақырыпта және алаңдаушылық бұзылысы ретінде тізімдейді. Алайда, ХҚК 11 гипохондрияны «обсессивтік-компульсивтік немесе байланысты бұзылулар» тақырыбында тізімдейді. Гипохондрияның басқа да жіктемелерін қолдаған көптеген маңызды ғылыми жарияланымдар бар. Атап айтқанда, 1990 жылдардың басынан бері гипохондрияны алаңдаушылық бұзылысы ретінде қарастыру және осы жағдайды «денсаулыққа қатысты алаңдаушылық» немесе «денсаулыққа қатысты обсессивтік-компульсивтік бұзылу» деп атау жиі кездеседі.

Емдеу

Шамамен 20 рандомизацияланған бақылаудағы зерттеулер мен көптеген байқаулық зерттеулер когнитивті-мінездік терапияның (КМТ) гипохондрияны тиімді емдеуге болатынын көрсетеді. Әдетте, емделушілердің үштен екісі емдеуге жауап береді, ал пациенттердің шамамен 50% - ы ремиссияға жетеді, яғни емдеуден кейін гипохондрия белгілері болмайды. Емдеу өз-өзіне көмек кітабы немесе онлайн-емдеу платформасы арқылы берілетін ақпарат негізінде де жүргізілуі мүмкін. Әсерлер әдетте уақыт өте келе сақталады. Кейбір жағдайларда гипохондрия антипсихотиктерге, әсіресе жаңа, атипикалық антипсихотикалық препараттарға жақсы жауап береді.

Этимология

Қарын аймақтарының арасында гипохондрий – ең жоғарғы бөлігі. Бұл сөз грек тіліндегі ὑποχόνδριος (hypokhondrios) терминінен шыққан, ол «қабырғалар мен кіндік арасындағы жұмсақ тіндер» дегенді білдіреді. Терминнің құрамында ὑπό (hypo) – «астында» және χόνδρος (khondros) – шеміршек (көкірек сүйегінің шеміршегі) сөздері бар. Кейінгі латын тілінде гипохондрий «қарын» деген мағынаны білдірген. Гипохондрия термині, нақты себебі жоқ ауру жағдайын көрсетеді, бұл ежелгі сенімдерге сәйкес, гипохондрийдің ішкі мүшелері – меланхолияның ошағы және ауру сезімдерін тудыратын будың көзі деп есептелген. 18-шы ғасырдың басына дейін бұл термин «қабырғалардың астындағы аймақтағы тепе-теңдіктің бұзылуынан туындаған физикалық ауруды» білдірген (яғни, асқазан немесе ас қорыту жүйесінің ауруы). Мысалы, Роберт Бертонның «Меланхолия анатомиясы» (1621) кітабында бұл «тыныс алудың артық болуынан» бастап «ішекте қылықтауға» дейін барлық жағдайдың себебі деп жазылған. Иммануил Кант 1798 жылы жарық көрген «Прагматикалық тұрғыдан антропология» кітабында гипохондрия туралы былай деді: Гипохондрик ауруының мәні – денедегі белгілі бір сезімдер нақты аурудың бар екенін көрсетпейді, керісінше, оның болуына қатысты алаңдаушылықты тудырады. Адамның табиғаты – жануарларда жоқ қасиет – назар аудару арқылы жергілікті сезімдерді күшейте немесе тұрақтандыра алады, ал абстракция, мақсатты түрде немесе басқа да қызықты істер арқылы жасалса да, осы сезімдерді әлсіретеді немесе толығымен жояды. Иммануил Кант, «Антропология», 1798 жыл. «Спекулятивтік философия журналы», XVI том. Уильям Торри Харрис редакциялаған, 395–396 беттер.