Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Радама I "Ұлы" (1793–1828) – Еуропа мемлекеті, Ұлыбритания тарапынан Мадагаскар королі (1810–1828) ретінде танылған алғашқы малагаси билеушісі. Ол әкесі Андрианампоинемеринаның қайтысынан кейін 17 жасында билікке келді. Радама билік еткен кезеңде және оның шақыруымен алғашқы еуропалықтар орталық таулы аймақтағы Имерина патшалығына және оның астанасы Антананаривуға келді. Радама Лондон миссионерлік қоғамының өкілдерін ақсүйектерге және әскери және мемлекеттік қызметке үміткерлерге кәсіби білім мен сауаттылықты үйрету үшін мектептер ашуға шақырды. Олар сонымен қатар христиан дінін таныстырып, аудармадағы Киелі кітапты пайдаланып оқып-жазуға үйретті. Радама билігінде халықаралық құл саудасын тоқтатуды қоса алғанда, көптеген саяси және әлеуметтік реформалар жүзеге асырылды, бірақ бұл тарихи тұрғыдан Мерина монархиясының байлығы мен қару-жарағының маңызды көзі болған. Белсенді әскери науқандар арқылы ол аралдың үштен екі бөлігін өз билігіне біріктірді. Алкогольге құмарлық салдарынан денсаулығы нашарлап, 35 жасында ерте қайтыс болды. Оның орнын жоғары дәрежелі әйелі Ранавалона I иеленді.
Radama I "the Great" (1793–1828) was the first Malagasy sovereign to be recognized as King of Madagascar (1810–1828) by a European state, Great Britain. He came to power at the age of 17 following the death of his father, King Andrianampoinimerina. Under Radama's rule and at his invitation, the first Europeans entered his central highland Kingdom of Imerina and its capital at Antananarivo. Radama encouraged these London Missionary Society envoys to establish schools to teach tradecraft and literacy to nobles and potential military and civil service recruits. They also introduced Christianity and taught literacy using the translated Bible. A wide range of political and social reforms were enacted under Radama's rule, including an end to the international slave trade, although this had historically been a key source of wealth and armaments for the Merina monarchy. Through aggressive military campaigns he successfully united two thirds of the island under his rule. Abuse of alcohol weakened his health and he died prematurely at age 35. He was succeeded by his highest ranking wife, Ranavalona I.
Алғашқы жылдар
Радама – Рамболамасондро мен Антананариву маңындағы аралдың орталық жазығында дамып келе жатқан Имерина патшалығының патшасы Андрианампоинемеринаның ұлы болды. Бала кезінде Радама сарайда тәрбиеленіп, Антеморо омбиаси (сарай астрологтары) қолданған сорабе арабико-малагаси жазуымен малагаси тілін оқуға үйренді. Жастығында ол замандастарының айтуынша, 1.6 метрдей бойы бар, кең иықты, жіңішке белді болған. Радама әкесінің Бетсилео тайпасын бағындыру жорығына қатысуға шақырылды, олар Андрианампоинемеринаға берген анттарын бұзған еді. Олардың Анцирабеден батысқа қарай орналасқан, қоршалған Фанданана қаласындағы Андриманалина патшасын тұтқындауға жасаған алғашқы тырысы сәтсіз аяқталды. Бір жылдан кейін олар оралғанда, Андрианампоинемерина әскерін екі колоннаға бөліп, Радаманы екінші колоннаның басына қойды, осылайша оған әскери полкке басшылық етудің алғашқы мүмкіндігі туды. Оған «Тансаха» деп аталатын тәжірибелі сарбаздар тобы мен әкесінің тәжірибелі әскери кеңесшісі Андриантсоанандрия еріп жүрді. Ол Бетсилеодағы бірнеше қаланың бағынуын келісім арқылы қол жеткізді. Андрианампоинемерина соңында Андриманалинаны тұтқынға алып, өлім жазасын орындады, ал Радама мен оның әкесі бірлесіп Киририоканың стратегиялық қаласын басып алды. Андрианампоинемерина өлім төсегінде ұлына: «Теңіз – менің күріш егістігімнің шекарасы» деген сөзді айтқан деседі. Радама әкесіне осы мақсатына жететініне уәде берді.
Radama was the son of Rambolamasoandro and King Andrianampoinimerina of Imerina, a growing kingdom in the central plateau of the island around Antananarivo. As a child, Radama was educated at court and learned to read the Malagasy language in the Sorabe Arabico Malagasy script used by Antemoro ombiasy (court astrologers). As a young man he was described by a contemporary as about 5'4" (1.6 meters) and slim with broad shoulders and a narrow waist. Radama was invited to join his father on a military expedition during his campaign to pacify the Betsileo, who had forsaken an oath sworn to Andrianampoinimerina. Their initial attempt to capture King Andriamanalina at the fortified city of Fandanana west of Antsirabe was unsuccessful. When they returned a year later, Andrianampoinimerina split his army into two columns and put Radama at the head of the second column, providing him with his first opportunity to command a military regiment. He was accompanied by a group of seasoned soldiers called the Tantsaha, and Andriandtsoanandria, one of his father's more experienced military advisers. He successfully negotiated the submission of several towns in Betsileo. Andrianampoinimerina ultimately captured and executed Andriamanalina, and together Radama and his father also captured the strategic town of Kiririoka. On Andrianampoinimerina's deathbed, he reportedly told his son, "The sea is the border of my rice field". Radama swore to his father that he would achieve this ambition.
Билік
1810 жылы 17 жасында Радама Имерина патшасы болды. Әкесінің қайтысы туралы хабарды естіген соң, оның бағындырған бірнеше биліктері көтеріліс жасады. Жаңа патша көтерілісті сәтті басып, өзінің билігін нығайту үшін дереу әскери науқандарға кірісуге тиіс болды, соның ішінде Бетсилео патшалығын толық бейбіттендіруді аяқтады. 1816 жылы Маврикийдің (Иль де Франс) британдық губернаторы Роберт Таунсенд Фаркуар жіберген маврикийлік саудагер Радамамен байланысқа түсті, ол Мадагаскарда француз сауда бекеттерінің қайта құрылуына жол бермей, аймақтағы британдық ықпалды күшейтуге мүдделі болды. Осы алғашқы байланыстың нәтижесінде Радаманың екі ағасы – Рахови мен Рамаротафика Маврикийде білім алуға жіберілді. Бұдан кейін сауда шарты жасалды. 1817 жылдың 23 қазанында Радама бұрынғы әскери генерал Джеймс Хасти келіссөздерімен жасалған шартына қол қойды, ол Радамаға британдық тәжбен формальды одақ пен Радаманың «Мадагаскар патшасы» ретінде танылуын, ал оның орнына жылқы, форма киімдері және құл саудасын тоқтатуға уәде берді. Британдықтар аралда дипломатиялық миссия құруға шақырылды, ал 1820 жылы Хасти британдық резидент-министр болып тағайындалды. Бірақ Африка құрлығынан құлдардың импорты жалғасты, және Радаманың билігінің барлық кезеңінде, сондай-ақ 1850 жылдарға дейін Мадагаскардың негізгі импорты болып қала берді. Радаманың 1820 жылы Тоамасинаға жасаған әскери жорығы оны протестанттық Лондон миссионерлік қоғамының (ЛМС) уэльстік өкілдері Дэвид Джонс пен Дэвид Гриффитспен кездестірді, олар үш оқушыны қабылдаған мектеп ашты. Радама осыған ұқсас мектептерді Имеринаның барлық аймақтарында ашуға шабыланды. Бір жыл ішінде ол 23 мектеп ашып, 2300 оқушыны қабылдады, олардың үштен бірі қыздар болды. Ол ЛМС миссионерлеріне малагаси тілін латын әліпбиін қолданып көшіру және оқытуды тапсырды. Радама билігінде ЛМС миссионерлері (шотландтық Джеймс Камероннің маңызды үлесімен) ағаш өңдеу, былғары, қалайы жабу және мақта өндірісі сияқты қолөнер салаларын құрды, алғашқы баспа станогын енгізді, малагаси тілінде Киелі кітаптарды аударды және басып шығарды, сондай-ақ Радаманың ондаған мектептер ашу жоспарын жүзеге асырды. Олар Имерина ақсүйектері үшін міндетті сауаттылық курстарын және негізгі білім беруді ұсынды. Радамамен байланысқан еуропалықтар оны соңғы төрт ғасыр бойы Мерина монархиясының заңдылығын құраған көптеген діни рәсімдер мен дәстүрлерге ашық күмәнданатынын айтады. Әсіресе, ол Мерина сарайының рәсімдерінде маңызды орын алған 12 патшалық құдай-сампиге берілген мәнге сын көзбен қарады. Радаманың билігінде енгізген көптеген мәдени және технологиялық жаңалықтар халықтың көп бөлігі тарапынан ата-бабаларының мұрасын және дәстүрлерін жоққа шығару ретінде қабылданбады. Осы кезеңде және британдықтардың көмегімен Радаманың әскері аралды күшпен біріктіруге мүмкіндік берген басым күшке айналды. Радама Наполеон Бонапартқа бейімділігін білдірген және француз, британ және ямайкалық генералдарды қамтитын әскерін жаңғырту үшін еуропалық құрылым мен тактиканы қолданған. Жаңадан бағындырылған әрбір аумақта Антананариводағы бастапқы Рова үлгісінде салынған бекітілген гарнизонның (рова) ішінде әкімшілік бекеттер салынды. Оларда "воанжо" ("жер жаңғағы") деп аталған Мерина отарлаушылары қызмет етті. Радаманың аумақтық кеңеюі 1817 жылы шығыстағы Тоамасина портына жасалған жорықпен басталды, онда ол әскери бекет құрды. Мұнан кейін 1820, 1821 және 1822 жылдары Менабеге батысқа қарай бірнеше науқандар жүргізілді. Келесі жылы Радама солтүстік-шығыс жағалауына әскери экспедициялар жіберіп, Марансетра, Тинтингуе және Мананжари қалаларында әскери бекеттер құрды. 1824 жылы одан әрі экспедициялар Вогемар, Диего Суарес және Махажанга қалаларында бекеттер құрды. 1825 жылы оңтүстік-шығыс жағалаудағы Фарафангана және Форт-Дофин қалаларында әскери бекеттер құрылды. Анталаотра 1826 жылы құрлық пен теңізден жасалған біріккен шабуылда жеңілді. Антаноси және Бетсимисараканың көтерілісі Радаманы оларды бағындыру үшін әскери науқанға аттандырды. Антасакалар 1827 жылы Радаманың соңғы әскери науқанында жеңілді, ал солтүстік Танала вассалдыққа айналды. Барлығы алғанда, Радама аралдың үштен екі бөлігін Мерина билігіне біріктірді. Тәуелсіздігін сақтап қалған аймақтар Бара елінің көп бөлігін, оңтүстіктегі Махафали мен Антандройды, оңтүстік Таналаның бір бөлігін және шығыста Антесака мен Антаноси арасындағы жағалау аймағын, батыста солтүстік Менабе мен Амбонгоны қамтиды.
In 1810, at the age of 17, Radama succeeded his father as king of Imerina. Several of the principalities conquered by his father revolted upon news of Andrianampoinimerina's death. The young ruler immediately had to embark on military campaigns that successfully put down the rebellions and secured his position, which included completing the pacification of the Betsileo kingdom. In 1816 Radama was contacted by a Mauritian trader sent by British Governor Robert Townsend Farquhar of Mauritius (Ile de France), who was interested in increasing British influence in the region and preventing the re establishment of French trading posts on Madagascar. As a result of this initial contact, two of Radama's half brothers, Rahovy and Ramarotafika, were sponsored to be educated in Mauritius. This was followed by a commercial treaty. On 23 October 1817, Radama signed a treaty negotiated by former military general James Hastie that granted Radama a formal alliance with the British crown and its recognition of Radama as "King of Madagascar" in exchange for horses, uniforms and a pledge to abandon the export of slaves. The British were invited to establish a diplomatic mission on the island, and in 1820 Hastie was appointed to the role of British resident minister. But, the import of slaves from the African mainland continued, and remained Madagascar's primary import throughout Radama's reign and into the 1850s. Radama's military campaign to Toamasina in 1820 brought him into contact with Welshmen David Jones and David Griffiths of the Protestant London Missionary Society (LMS), who had established a school there enrolling three students. Radama was inspired to introduce similar schools throughout Imerina. Within a year he had established 23 schools enrolling 2300 students, of whom a third were girls. He tasked the LMS missionaries to transcribe and teach the Malagasy language using the Latin alphabet. It was under Radama's rule that LMS missionaries (with notable contributions from Scottsman James Cameron) set up craft industries in carpentry, leather, tin plating and cotton, introduced the first printing press, translated and printed Bibles in the Malagasy language and oversaw Radama's plan to establish dozens of schools. They offered compulsory literacy courses and basic education for the nobles of Imerina. Radama's European contacts describe him as openly skeptical of many of the religious rituals and traditions that formed the legitimacy of the Merina monarchy over the past four centuries. In particular he was reportedly critical of the importance placed on the sampy, the 12 royal idols that figured prominently in Merina court ritual. Many of the cultural and technological innovations Radama introduced during his reign were rejected by the broader population as a denial of the heritage of their ancestors and their traditions. During this time and with the help of the British, Radama's military became the dominant force, allowing him to unify the island by force. Radama reportedly admired Napoleon Bonaparte and drew upon European structure and tactics to modernize his army, which included French, British and Jamaican generals. In each newly conquered territory, administrative posts were built within fortified garrisons (rova) on the model of the original Rova of Antananarivo. These were staffed with Merina colonists called voanjo ("peanuts"). Radama's territorial expansion began in 1817 with a campaign to the eastern port town of Toamasina, where he established a military post. This was followed by a series of westward campaigns into Menabe in 1820, 1821 and 1822. The following year, Radama sent military expeditions along the northeast coast, establishing military posts at Maroantsetra, Tintingue and Mananjary. In 1824 further expeditions established posts at Vohemar, Diego Suarez, and Mahajanga. In 1825 military posts were established in the southeastern coastal towns of Farafangana and Fort Dauphin. The Antalaotra were defeated in 1826 in a combined land and sea attack. Revolts by the Antanosy and Betsimisaraka prompted Radama to launch a military campaign to subjugate them. The Antesaka were conquered in Radama's final military campaign in 1827, and the northern Tanala became a vassalage. All together, Radama united two thirds of the island under Merina rule. The areas retaining independence included most of Bara country, Mahafaly and Antandroy in the south, a stretch of southern Tanala and the coastal area between Antesaka and Antanosy in the east, and northern Menabe and Ambongo in the west.
Өлім және мұрагерлік
Радама 1828 жылғы 27 шілдеде өзінің резиденциясында (Трановола) мерзімінен бұрын қайтыс болды. Оның өлімінің себебі туралы тарихи деректерде әртүрлі мәліметтер келтіріледі. Көп жылғы әскери науқандар оның денсаулығына әсер етті, сондай-ақ Радама көп ішетін еді; өліміне аз уақыт қалғанда ол алкоголизмнің ауыр сатысының белгілерін көрсетті, себебі денсаулығы күрт нашарлады. Оның өлімі ауыр мас болудың салдарынан болды деп ресми түрде жарияланды. Радама Антананаривудағы Рова аумағындағы тас қабірге жерленді. Мадагаскар сәулет өнерінің дәстүріне сәйкес, оның қабірінің үстіне патшалық символы – «қасиетті үй» (trano masina) орнатылды. Әкесі Андрианампоинемерина және одан кейінгі Мерина билеушілері сияқты, ол күміс қапқа салынды. Оның ішінде терең қызыл жібек lamba mena, еуропалық патшалардың суреттері, мыңдаған монеталар, сексен дана киім, қылыштар, әшекейлер, алтын вазалар, күміс ыдыстар және тағы басқалары бар еді. Trano masina-ның әрбір ішкі қабырғасында айна, төсек, бірнеше орындықтар мен үстел қойылған. Үстелдің үстінде екі фарфорлық су құмырасы және судың, ромның бір-бір бөтелкесі тұрды, олар жыл сайынғы (fandroana) патшалық ванна фестивалінде толықтырылып тұрды. Бұл заттардың көпшілігі 1995 жылы Рованың өрт сөндірілген кезде жойылды. Радама нақты мұрагерді тағайындамай қайтыс болды, бірақ жергілікті дәстүр бойынша, Радаманың үлкен әпкесінің үлкен ұлы Ракотобе заңды мұрагер болып саналды. Радама Ракотобе мұрагерлігін қолдаған екі сенімді сарай адамының қасында қайтыс болды. Бірақ олар Радаманың өлімі туралы бірнеше күн бойы хабар беруге кедергі келтірді, себебі олар Радаманың бәсекелесінің бірін жариялағандары үшін оларға қарсы жазалаудан қорқып, оның отбасы мұрагерлікке үміткер еді. Осы уақыт аралығында тағы бір сарай адамы, жоғары әскери шенді Андриамамба шындықты ашты және басқа да ықпалды офицерлер – Андриамихаха, Раинижохари және Равалонтсаламамен бірлесіп, Радаманың ең жоғары дәрежелі әйелі Рамавоны мұрагер ретінде қолдады. Ол ақырында Радамадан кейін I Ранавалона атанды.
Radama died prematurely on 27 July 1828, at his residence (the Tranovola). Historical sources provide conflicting accounts regarding his cause of death. Many years of military campaigning certainly took their toll, and Radama was prone to drinking heavily; shortly before his death he displayed symptoms of advanced alcoholism as his health rapidly declined. His death was officially declared to be the consequence of heavy intoxication. Radama was buried in a stone tomb on the grounds of the Rova of Antananarivo. In line with Malagasy architectural norms, his tomb was topped with a trano masina ("sacred house") symbolic of royalty. Like his father Andrianampoinimerina and other Merina sovereigns that would follow him, he was laid to rest in a silver coffin, and it is said the funerary goods buried with him were the most extensive and richest of any tomb in Madagascar. These included a deep red silk lamba mena, imported paintings of European royalty, thousands of coins, eighty articles of clothing, swords, jewels, gold vases, containers of silver and so forth. Alongside each interior wall of the trano masina were a mirror, bed, several chairs and a table upon which were placed two porcelain water vessels and one bottle each of water and rum that were replenished annually during the fandroana (festival of the royal bath). Most of these items were lost when a 1995 fire destroyed the Rova of Antananarivo where the tomb was located. Radama died without naming a clear successor, but according to local custom, the rightful heir was Rakotobe, the eldest son of Radama's eldest sister. Radama died in the company of two trusted courtiers who were favorable to the succession of Rakotobe. However, they hesitated to report the news of Radama's death for several days, fearing possible reprisals against them for having been involved in denouncing one of the king's rivals, whose family had a stake in the succession after Radama. During this time, another courtier, a high ranking military officer named Andriamamba, discovered the truth and collaborated with other powerful officers Andriamihaja, Rainijohary and Ravalontsalama to support Ramavo, Radama's highest ranking wife, as successor. She ultimately succeeded Radama as Queen Ranavalona I.