Кіріспе

Радама I "Ұлы" (1793–1828) – Еуропа мемлекеті, Ұлыбритания тарапынан Мадагаскар королі (1810–1828) ретінде танылған алғашқы малагаси билеушісі. Ол әкесі Андрианампоинемеринаның қайтысынан кейін 17 жасында билікке келді. Радама билік еткен кезеңде және оның шақыруымен алғашқы еуропалықтар орталық таулы аймақтағы Имерина патшалығына және оның астанасы Антананаривуға келді. Радама Лондон миссионерлік қоғамының өкілдерін ақсүйектерге және әскери және мемлекеттік қызметке үміткерлерге кәсіби білім мен сауаттылықты үйрету үшін мектептер ашуға шақырды. Олар сонымен қатар христиан дінін таныстырып, аудармадағы Киелі кітапты пайдаланып оқып-жазуға үйретті. Радама билігінде халықаралық құл саудасын тоқтатуды қоса алғанда, көптеген саяси және әлеуметтік реформалар жүзеге асырылды, бірақ бұл тарихи тұрғыдан Мерина монархиясының байлығы мен қару-жарағының маңызды көзі болған. Белсенді әскери науқандар арқылы ол аралдың үштен екі бөлігін өз билігіне біріктірді. Алкогольге құмарлық салдарынан денсаулығы нашарлап, 35 жасында ерте қайтыс болды. Оның орнын жоғары дәрежелі әйелі Ранавалона I иеленді.

Алғашқы жылдар

Радама – Рамболамасондро мен Антананариву маңындағы аралдың орталық жазығында дамып келе жатқан Имерина патшалығының патшасы Андрианампоинемеринаның ұлы болды. Бала кезінде Радама сарайда тәрбиеленіп, Антеморо омбиаси (сарай астрологтары) қолданған сорабе арабико-малагаси жазуымен малагаси тілін оқуға үйренді. Жастығында ол замандастарының айтуынша, 1.6 метрдей бойы бар, кең иықты, жіңішке белді болған. Радама әкесінің Бетсилео тайпасын бағындыру жорығына қатысуға шақырылды, олар Андрианампоинемеринаға берген анттарын бұзған еді. Олардың Анцирабеден батысқа қарай орналасқан, қоршалған Фанданана қаласындағы Андриманалина патшасын тұтқындауға жасаған алғашқы тырысы сәтсіз аяқталды. Бір жылдан кейін олар оралғанда, Андрианампоинемерина әскерін екі колоннаға бөліп, Радаманы екінші колоннаның басына қойды, осылайша оған әскери полкке басшылық етудің алғашқы мүмкіндігі туды. Оған «Тансаха» деп аталатын тәжірибелі сарбаздар тобы мен әкесінің тәжірибелі әскери кеңесшісі Андриантсоанандрия еріп жүрді. Ол Бетсилеодағы бірнеше қаланың бағынуын келісім арқылы қол жеткізді. Андрианампоинемерина соңында Андриманалинаны тұтқынға алып, өлім жазасын орындады, ал Радама мен оның әкесі бірлесіп Киририоканың стратегиялық қаласын басып алды. Андрианампоинемерина өлім төсегінде ұлына: «Теңіз – менің күріш егістігімнің шекарасы» деген сөзді айтқан деседі. Радама әкесіне осы мақсатына жететініне уәде берді.

Билік

1810 жылы 17 жасында Радама Имерина патшасы болды. Әкесінің қайтысы туралы хабарды естіген соң, оның бағындырған бірнеше биліктері көтеріліс жасады. Жаңа патша көтерілісті сәтті басып, өзінің билігін нығайту үшін дереу әскери науқандарға кірісуге тиіс болды, соның ішінде Бетсилео патшалығын толық бейбіттендіруді аяқтады. 1816 жылы Маврикийдің (Иль де Франс) британдық губернаторы Роберт Таунсенд Фаркуар жіберген маврикийлік саудагер Радамамен байланысқа түсті, ол Мадагаскарда француз сауда бекеттерінің қайта құрылуына жол бермей, аймақтағы британдық ықпалды күшейтуге мүдделі болды. Осы алғашқы байланыстың нәтижесінде Радаманың екі ағасы – Рахови мен Рамаротафика Маврикийде білім алуға жіберілді. Бұдан кейін сауда шарты жасалды. 1817 жылдың 23 қазанында Радама бұрынғы әскери генерал Джеймс Хасти келіссөздерімен жасалған шартына қол қойды, ол Радамаға британдық тәжбен формальды одақ пен Радаманың «Мадагаскар патшасы» ретінде танылуын, ал оның орнына жылқы, форма киімдері және құл саудасын тоқтатуға уәде берді. Британдықтар аралда дипломатиялық миссия құруға шақырылды, ал 1820 жылы Хасти британдық резидент-министр болып тағайындалды. Бірақ Африка құрлығынан құлдардың импорты жалғасты, және Радаманың билігінің барлық кезеңінде, сондай-ақ 1850 жылдарға дейін Мадагаскардың негізгі импорты болып қала берді. Радаманың 1820 жылы Тоамасинаға жасаған әскери жорығы оны протестанттық Лондон миссионерлік қоғамының (ЛМС) уэльстік өкілдері Дэвид Джонс пен Дэвид Гриффитспен кездестірді, олар үш оқушыны қабылдаған мектеп ашты. Радама осыған ұқсас мектептерді Имеринаның барлық аймақтарында ашуға шабыланды. Бір жыл ішінде ол 23 мектеп ашып, 2300 оқушыны қабылдады, олардың үштен бірі қыздар болды. Ол ЛМС миссионерлеріне малагаси тілін латын әліпбиін қолданып көшіру және оқытуды тапсырды. Радама билігінде ЛМС миссионерлері (шотландтық Джеймс Камероннің маңызды үлесімен) ағаш өңдеу, былғары, қалайы жабу және мақта өндірісі сияқты қолөнер салаларын құрды, алғашқы баспа станогын енгізді, малагаси тілінде Киелі кітаптарды аударды және басып шығарды, сондай-ақ Радаманың ондаған мектептер ашу жоспарын жүзеге асырды. Олар Имерина ақсүйектері үшін міндетті сауаттылық курстарын және негізгі білім беруді ұсынды. Радамамен байланысқан еуропалықтар оны соңғы төрт ғасыр бойы Мерина монархиясының заңдылығын құраған көптеген діни рәсімдер мен дәстүрлерге ашық күмәнданатынын айтады. Әсіресе, ол Мерина сарайының рәсімдерінде маңызды орын алған 12 патшалық құдай-сампиге берілген мәнге сын көзбен қарады. Радаманың билігінде енгізген көптеген мәдени және технологиялық жаңалықтар халықтың көп бөлігі тарапынан ата-бабаларының мұрасын және дәстүрлерін жоққа шығару ретінде қабылданбады. Осы кезеңде және британдықтардың көмегімен Радаманың әскері аралды күшпен біріктіруге мүмкіндік берген басым күшке айналды. Радама Наполеон Бонапартқа бейімділігін білдірген және француз, британ және ямайкалық генералдарды қамтитын әскерін жаңғырту үшін еуропалық құрылым мен тактиканы қолданған. Жаңадан бағындырылған әрбір аумақта Антананариводағы бастапқы Рова үлгісінде салынған бекітілген гарнизонның (рова) ішінде әкімшілік бекеттер салынды. Оларда "воанжо" ("жер жаңғағы") деп аталған Мерина отарлаушылары қызмет етті. Радаманың аумақтық кеңеюі 1817 жылы шығыстағы Тоамасина портына жасалған жорықпен басталды, онда ол әскери бекет құрды. Мұнан кейін 1820, 1821 және 1822 жылдары Менабеге батысқа қарай бірнеше науқандар жүргізілді. Келесі жылы Радама солтүстік-шығыс жағалауына әскери экспедициялар жіберіп, Марансетра, Тинтингуе және Мананжари қалаларында әскери бекеттер құрды. 1824 жылы одан әрі экспедициялар Вогемар, Диего Суарес және Махажанга қалаларында бекеттер құрды. 1825 жылы оңтүстік-шығыс жағалаудағы Фарафангана және Форт-Дофин қалаларында әскери бекеттер құрылды. Анталаотра 1826 жылы құрлық пен теңізден жасалған біріккен шабуылда жеңілді. Антаноси және Бетсимисараканың көтерілісі Радаманы оларды бағындыру үшін әскери науқанға аттандырды. Антасакалар 1827 жылы Радаманың соңғы әскери науқанында жеңілді, ал солтүстік Танала вассалдыққа айналды. Барлығы алғанда, Радама аралдың үштен екі бөлігін Мерина билігіне біріктірді. Тәуелсіздігін сақтап қалған аймақтар Бара елінің көп бөлігін, оңтүстіктегі Махафали мен Антандройды, оңтүстік Таналаның бір бөлігін және шығыста Антесака мен Антаноси арасындағы жағалау аймағын, батыста солтүстік Менабе мен Амбонгоны қамтиды.

Өлім және мұрагерлік

Радама 1828 жылғы 27 шілдеде өзінің резиденциясында (Трановола) мерзімінен бұрын қайтыс болды. Оның өлімінің себебі туралы тарихи деректерде әртүрлі мәліметтер келтіріледі. Көп жылғы әскери науқандар оның денсаулығына әсер етті, сондай-ақ Радама көп ішетін еді; өліміне аз уақыт қалғанда ол алкоголизмнің ауыр сатысының белгілерін көрсетті, себебі денсаулығы күрт нашарлады. Оның өлімі ауыр мас болудың салдарынан болды деп ресми түрде жарияланды. Радама Антананаривудағы Рова аумағындағы тас қабірге жерленді. Мадагаскар сәулет өнерінің дәстүріне сәйкес, оның қабірінің үстіне патшалық символы – «қасиетті үй» (trano masina) орнатылды. Әкесі Андрианампоинемерина және одан кейінгі Мерина билеушілері сияқты, ол күміс қапқа салынды. Оның ішінде терең қызыл жібек lamba mena, еуропалық патшалардың суреттері, мыңдаған монеталар, сексен дана киім, қылыштар, әшекейлер, алтын вазалар, күміс ыдыстар және тағы басқалары бар еді. Trano masina-ның әрбір ішкі қабырғасында айна, төсек, бірнеше орындықтар мен үстел қойылған. Үстелдің үстінде екі фарфорлық су құмырасы және судың, ромның бір-бір бөтелкесі тұрды, олар жыл сайынғы (fandroana) патшалық ванна фестивалінде толықтырылып тұрды. Бұл заттардың көпшілігі 1995 жылы Рованың өрт сөндірілген кезде жойылды. Радама нақты мұрагерді тағайындамай қайтыс болды, бірақ жергілікті дәстүр бойынша, Радаманың үлкен әпкесінің үлкен ұлы Ракотобе заңды мұрагер болып саналды. Радама Ракотобе мұрагерлігін қолдаған екі сенімді сарай адамының қасында қайтыс болды. Бірақ олар Радаманың өлімі туралы бірнеше күн бойы хабар беруге кедергі келтірді, себебі олар Радаманың бәсекелесінің бірін жариялағандары үшін оларға қарсы жазалаудан қорқып, оның отбасы мұрагерлікке үміткер еді. Осы уақыт аралығында тағы бір сарай адамы, жоғары әскери шенді Андриамамба шындықты ашты және басқа да ықпалды офицерлер – Андриамихаха, Раинижохари және Равалонтсаламамен бірлесіп, Радаманың ең жоғары дәрежелі әйелі Рамавоны мұрагер ретінде қолдады. Ол ақырында Радамадан кейін I Ранавалона атанды.