Кіріспе

Радама II (23 қыркүйек 1829 – 12 мамыр 1863 [даулы]) – Мадагаскар корольдігінің патшасы, I Ранавалона патшайымның ұлы және мұрагері. Радаманың билік ету мерзімі, болғанымен қысқа, Мадагаскар корольдігі тарихында шешуші кезең болды. Анасы I Ранавалона патшайымның 33 жылдық қатал билігі астында Мадагаскар өзінің мәдени және саяси тәуелсіздігін еуропалық отарлаушылықтан сәтті сақтап қалды. Патшайымның оқшаулану және христиандарды қуғындау саясатын қабылдамай, Радама II діни бостандыққа рұқсат берді және Мадагаскарды еуропалық ықпалға қайта ашты. 1855 жылы Ранавалона билікте болған кезде француз кәсіпкері Жозеф Франсуа Ламбертпен жасалған құпия келісім – Ламберт хартасының шарттары бойынша, француздарға құнды жерлерді және басқа да пайдалы ресурстарды пайдаланудың эксклюзивті құқықтары берілді. Бұл келісімді кейін премьер-министр Райнилайаривонь жойды, ол Мадагаскардың Францияның протектораты, ал 1896 жылы колониясы ретінде мойындалуына әкелді. Ранавалонаның оқшаулану саясаты мен оның ұлының еуропалық бағытталғандығы арасындағы күрт контраст дәстүрлі әлеуметтік-саяси тәртіпке қауіп төндірген саясаттағы күрт өзгерісті білдірді. Радаманың министрлерінің кеңесін ескермей, радикалды реформаларды жүргізуге тырысуы оларды қарсылығына алып келді. 1863 жылдың 12 мамырында Радама II премьер-министр Раинивонинахитриниони басқарған төңкеріс салдарынан өлтірілді. Оның әйелі Рабодо, таққа Расохерина деген атпен отырды, министрлер оған күйеуінің орнын басуға рұқсат берді, бірақ ол және болашақ билеушілер енді жеке билік емес, Хова (еркін азаматтар класы) өкілдігімен, премьер-министр лауазымы арқылы бірлесіп билеуге міндетті болды. Халыққа Радаманың өз-өзіне қол жұмсағаны және оның денесі Ілафидегі қабірге қойылғаны туралы хабарланды. Бірақ көп ұзамай белгілі шетелдіктер Жан Лаборд пен Уильям Эллис Радаманың тірі қалғаны және тақты қайтарып алуды жоспарлап отырғаны туралы әңгімелер тарады. Содан бері Радаманың өлтірілгеннен кейін қайта тіріліп, аралдың солтүстік-батыс бөлігіндегі Кинкони көлінің жанында жасырын өмір сүргеніне қатысты маңызды дәлелдер келтірілді.

Тәрбие және ерте жылдары

Радама II 1829 жылдың 23 қыркүйегінде Антананаривудағы Рова кешеніндегі Имазоандро ғимаратында Ракото (Ракотосенондрадама) ханзада болып дүниеге келді. Ол ресми түрде Радама I патшасы мен оның жесір әйелі Ранавалона I патшайымының ұлы деп танылды, бірақ патша ханзада туғанға дейін тоғыз айдан астам уақыт бұрын қайтыс болған еді. Оның әкесі, әрине, анасының сүйіктісі Андриамихажа, Мерина әскерінің прогрессивті жас офицері, патшайымның консервативті министрлері оны өлтіруге алдаған болуы мүмкін. Анасы Радама I-ге мұрагер болғаннан кейін, ол дәстүрлі құндылықтарды қайта жаңғыртуға және батыстық ықпалды шектеуге немесе жоюға бағытталған прогрессивті емес режимді орнатты. Бірақ ханзада, патшайымның француз кеңесшісі Жозеф Франсуа Ламберттің күшті ықпалында болды, еуропалық мәдениетке, білімге және оның экономикалық, саяси және технологиялық даму деңгейіне ризашылық білдірді, сонымен қатар Ранавалона I-нің кейбір әлеуметтік шектеуші саясаты оны алаңдатты. Британдық мәліметтерге сәйкес, француздар 1855 жылы осы сезімталдықтан пайдаланып, ханзада Ракотоны Франциядан көмек сұрауға қол қоюға итермеледі, бұл Францияның Мадагаскарды бақылауына мүмкіндік берген болар еді, егер хаттың нағыз мағынасы мен оған қойылған қол Ракото мен оның британдық байланыстары арқылы ашылмаса. Ламберт басқаша түсіндірді, ханзада анасының қатал саясатын тоқтатуға жасалған әрекетті біліп, қолдады және 1857 жылы оны тақтан түсіруге бағытталған сәтсіз қастандыққа ерікті түрде қатысты деді. Ранавалона патшайымы қайтыс болғанға дейін Мерина сарайының консервативті және прогрессивті топтары өздерінің саяси мақсаттарына сәйкес мұрагерді тағайындау үшін тактикалық күрес жүргізді. Консервативті топ патшайымның сіңлісінің ұлы Рамбоасаламаны қолдады, ал патшайымның премьер-министрі Райнивонинахитриниони және армия басшысы Райнилайаривони, ағайындылар және прогрессивтер Радама II-ні қолдады. Соңғысы Радаманың анасы қайтыс болғаннан кейін тақты зорлықсыз иеленуіне мүмкіндік берген сарайдың ішінде стратегиялық одақтастар тапты. Рамбоасалама Радамаға адалдыққа ант беруге мәжбүр болды және кейіннен 1862 жылдың сәуірінде қайтыс болған Амбохимиримо таулы ауылына жер аударылды.

Билік

Принц Ракото таққа 1861 жылғы 16 тамызда анасы, королева Ранавалона I-нің табиғи өлімінен кейін отырды. Оның таққа отыру рәсімі келесі жылы, 1862 жылғы 23 қыркүйекте өтті. Таққа отырған соң ол анасының дәстүрлі саясатын жылдам және күрт түрде өзгертті. Ол елді шетелдік державаларға ашты және Ұлыбритания мен Франциямен достық шарты жасасты. Ламберт жарғысы француз инвесторлары үшін бизнес мүмкіндіктерін ашты. Дін бостандығы жарияланды, христиандарды қуғын ету тоқтатылды, миссионерлер аралға оралды және олардың мектептері қайта ашылды. Радама II тангена жаңғағының уын ішу арқылы айыпталушының кінәлі немесе кінәсіз екенін анықтайтын, дәстүрлі тангена сынағын жойды, сондай-ақ Антананариво тұрғындарына қала қабырғаларының ішінде шошқа өсіруге рұқсат берді, бұл бұрын патшалық талисман (сампи) жанында ұстауға тыйым салған фади (табу) арқылы тыйым салынған еді. Сампилер 16 ғасырдағы Мерина патшасы Раламбо және басқа ерте монархтар тұсында пайда болған қасиетті ауылдарға таратылды. Радама I тұтқындаған көптеген саяси тұтқындарды босатып, тәркіленген мүлікті қайтаруды ұсынды. Бұл кешірім аралдың көптеген этностық топтары тарапынан өзара жауаптылықпен қарсы алынды және Антананариводағы жағалау және орталық үкімет арасындағы қарым-қатынас жақсарды. Бұл өзгерістерді және патшаның өзін Мадагаскардың еуропалық серіктестері бірауыздан мақтады:

Имеринадағы реакция мұндай біржақты болған жоқ. Прогрессивті патшаның күрт және қарқынды саясаты андриана (ақсүйектер) мен хова (бос адамдар) арасындағы консервативті топтарды ыңғайсыздыққа түсіріп, олардың құқықтарын шектеді. Әсіресе Ламберт жарғысы бойынша Жозеф Франсуа Ламбертке және оның серіктестеріне берілген артықшылықтар, соның ішінде қоғамдық жұмыстар жобаларын жүзеге асыру (ағаштарды кесу, жолдар салу, каналдар салу және т.б.), монета айналымын бақылау, пайдалы кен орындарына құқықтар және Ламберттің ұсынған «Compagnie de Madagascar» (Француз Мадагаскар компаниясы) аясындағы басқа да тиімді мүмкіндіктер көп дау тудырды. Азаматтардың алаңдаушылығы негізінен Ламберт компаниясына Мадагаскар жерлеріне толық ие болуға мүмкіндік беретін келісімшарттың тармақтарынан туындады. Осы уақытқа дейін халық ата-бабаларының қасиетті жері саналған Мадагаскар жерін шетелдіктер тек уақытша пайдалана алатын, ал олардың өлімінен кейін ол қайтадан патшалыққа қайтарылатын еді. Мадагаскардың қасиетті топырағының бір бөлігін шетелдіктердің қолына түйіп беру қаупі қатты алаңдатты.

Тірі қалған деген хабарлар

Радама II-нің көрінеу өлімінен кейін, оның өміріне жасалған қастандықтан кейін ғана есінен танып, денесі Ілафыға жерлеуге апарылып бара жатқанда қайта жанданған деген қауесет тарады. Француз тарихшысы Дельваль Радаманың денесін Ілафыға жеткізуге міндеттелген топтың патша қайта жандана бастағанда қорқып, денесін тастап кеткенін, содан кейін оны қабірге қойғандарын жалған айтқандығын көрсететін дәлелдер ұсынады. Радаманың қайтыс болғаны туралы хабарланғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Радаманың тірі қалғаны, аралдың батыс жағалауында тұрып, саяси оралуы үшін қолдаушыларын жинап жатқаны туралы қауесет тарады. Бұл қауесеттер Антананаривода саяси жағдайды тұрақсыздандырды. Бұл мәлімдемелердің негізі болуы мүмкін, себебі басқалардың да әрекеттеріне қарағанда. Елордадан тыс жерлердегі белгілі христиан миссионерлері Радамаға барып, қолдау көрсетуге көп күш сарп етті, бірақ ешқандай нәтижеге жете алмады. Үкіметтегі дәстүршіл топтар қауесеттерге осылай алаңдап, оның 16 қолдаушысын өлімге кесті, ал жүздеген адамға айыппұл салды. Дельвальдың зерттеуіндегі мәліметтерге сәйкес, Радама шынымен де аман қалған болуы мүмкін, бірақ таққа қайта отыра алмағандықтан, аралдың солтүстігінде қарапайым азамат ретінде қарттыққа жеткен. Радама II-нің өлтірілуімен Мерина монархтарының билігі жойылды. Келесі монархтар ықпалды Ховалардың, әсіресе Раинилайаривонидің бақылауында болды, ол ағасынан кейін премьер-министр болып тағайындалды және монархияның қалған үш патшайымы – Расохерина, Ранавалона II және Ранавалона III-ке үйленді.