Кіріспе

Фердинанд I (2 маусым 1424 – 25 қаңтар 1494), сондай-ақ Ферранте деп белгілі, 1458 жылдан 1494 жылға дейін Неаполь патшасы болды. Альфонсо Магнанимнің жалғыз ұлы, тіпті заңды емес болса да, ол сол кездегі Еуропадағы ең беделді және қаупетті монархтардың бірі және итальяндық Ренессанстың маңызды тұлғасы еді. Ол отыз жылдық билігінде Неапольге бейбітшілік пен гүлдену әкелді. Оның сыртқы және дипломатиялық саясаты Лоди шартымен белгіленген саяси тепе-теңдікті бұзбау үшін түбіртектегі оқиғаларды реттеу міндетін өз мойнына алуға, Неаполь Корольдігінің басқа итальяндық мемлекеттерге гегемониясын бекітуге және оның көптеген заңды және заңды емес балаларының дипломаттары мен некелері арқылы итальяндық және шетелдік билеушілермен одақтар мен қарым-қатынастардың тығыз желісін құруға бағытталған. Бұл оған «Италияның судьясы» деген атақ пен лақапты әкелді, сонымен қатар ол жомарт демеуші ретінде танылды. Ол барондардың тым көп билігін шектеуге және шағын қолөнершілер мен шаруаларды қолдауға бағытталған бірқатар әлеуметтік заңдар шығарды. Бұл жаңарту жұмыстары мен оларға қарсылық көрсету, кейіннен басылған танымал көтеріліске әкелді. Ферранте Неаполь тағына отыру үшін бірнеше рет өзін дәлелдеуге мәжбүр болды. Ол губернатор ретінде ғана емес, сонымен қатар әскери қолбасшы ретінде де, барлық қастандықтарға қарсы өз патшалығын қайтарып алуға мәжбүр болды. Оның билігі кезінде патшалық Осман империясы, Франция, Венеция Республикасы және Папа мемлекеттері сияқты күштердің үздіксіз шабуылдарына ұшырады. Оның өмірінің көп бөлігі соғыспен өткен деуге болады. Ол сол кездегі ең беделді саяси ойшылдардың бірі ретінде танылды, Ферранте зор батылдық пен ерекше саяси шеберлікке ие болды. Толыққанды итальяндық болған ол өзін көптеген суретшілер мен гуманистермен қоршады, Неаполь қаласындағы әкесі бастаған құрылыс жұмыстарын аяқтады және бүгінге дейін қаланы әшекейлеп тұрған жаңа әсерлі ғимараттар салды. Ферранте мен оның дипломаттарының шеберлігі, итальяндық мемлекеттер жүйесінде неаполитандық гегемонияға қол жеткізу үшін одақтар құрудағы шеберлігі, жібек және баспа өнерін енгізу арқылы сувереннің экономикалық стратегиясының нәтижелері, ілгерілету және мәдени тартымдылық саясаты, билікті қатаң жүзеге асыру, соның ішінде барондардың қастандығын басу, Неаполь Корольдігін Понтано, Панормата және басқалар сияқты зиялылармен гуманизм мен Ренессанстың маңызды қатысушысы ретінде қатысуға итерді. Оның әкесі Альфонсо 1423 жылдың желтоқсан айында Испанияға оралғанда, онымен бірге келген неаполитандық әйел болған, ол кейін Барселоналық Гаспар Ревердитке үйленді. Әкесі Альфонсо заңды емес ұлының болашағын қамтамасыз ету үшін оны Неапольге шақырды. Патшаның бұйрығымен 1438 жылдың 26 шілдесінде де Корелла губернаторы, Борджия епископы және жас Ферранте, олардың жас каталондық джентльмендерінің тобы Барселонадан Италияға аттанды. Альфонсоның мақсаты - жалғыз ұлын, тіпті заңды емес болса да, ол жаулап алған патшалықтың мұрагері болуға дайындау еді. Бүкіл топ 19 тамызда Гаетаға қонды, онда Ферранте бұрыннан таныс емес әкесімен қайта қауышты. Әке мен бала арасында тез арада берік эмоционалды байланыс орнады, Альфонсо жас жігіттің өткір зираты мен батылдығын бағалады, ал Ферранте өз ата-анасына толық құрмет көрсетті. Альфонсо 1438 жылдың 9 қыркүйегінде Феррантеді Маддолони алаңында рыцарь атады, онда Анжулық Рене Валуа шайқасқа шақырылған кезде пайда болмады. Неапольде ол көп жылдар бойы оған сабақ берген Валла, Панормата, Борджия және Габриэле Алтилио ұстаздары болды. Сонымен қатар, оған құқық туралы білім берген Париж де Путео ұстаз болды. Ағасы Петрдің қайтысынан кейін 1439 жылдың сәуір айында Ферранте патшалықтың генерал-лейтенанты болып тағайындалды. 17 ақпан 1440 жылы король Альфонсо өз билігімен ұлын Неаполь тағына мұрагер етіп жариялады, содан кейін 1441 жылдың қаңтарында ол Беневентода шақырған және Неапольге ауыстырылған патшалық барондарының парламентінің мақұлдауын алды. Парламентте Альфонсо, мұрагерлік туралы уайымдап, петиция ұсынды, онда барондар патшаға үлкен қуаныш сыйлап, Дон Феррантені өзінің болашақ мұрагері ретінде, Неаполь патшасының тұңғыш ұлына әдетте берілетін Калабрия герцогы атағымен бекітуді ұсынды. Содан кейін Онорато Каетани, барлығының келісімімен, патша алдында тізе бүгіп, одан Калабрия герцогы және оның болашақ мұрагері Дон Ферранте құруын өтінді, ал патша қуанышты жүзімен хатшысының мына сөздерімен жауап берді: Ферранте 1444 жылы Тарантоның мұрагері Изабеллаға үйленді, ол Тристан де Клермон мен Катерина де Тарантоның қызы, Тарантоның шаһзадесі Джованни Антонио Орсини дель Бальцоның анасы, оның балалары жоқ еді. Изабелла сонымен қатар Энгиеннің королевасы Марияның немере қызы болды, ол Ладислав I Анжумен үйленгендіктен 1406 жылдан 1414 жылға дейін Неаполь, Сицилия және Иерусалим Корольдігінің королевасы болған.

Флоренциямен соғыс

1452 жылдың маусым айында король Альфонсо Венеция Республикасының өтініші бойынша флоренциялықтарға соғыс жариялады, оларды Милан герцогы Франческо Сфорцаға көрсеткен көмектен аудармақ болды; осы үшін ол өзінің ұлы Феррантені алты мың жылқы және жиырма мың жаяу әскермен жіберді. Альфонсо одан кейін венециялықтармен келісім жасап, флоренциялықтарға олар шабуыл жасайтынын, ал венециялықтар Сфорцаға шабуыл жасайтынын айтты. Сондықтан Ферранте Абруццоға аттанды және бүкіл елде құрметпен қарсы алынды. Герцогтың әскері Сан-Гальгано монастырында тоқтады, онда құрлықтан да, теңізден де азық-түлік алып, тіршілік етуге өте қолайлы жағдай болды. Содан кейін флоренциялықтар (олардың губернаторы Козимо де Медичи еді) Франция королі Карл VII-нің туын көтеріп, король Ренеге Неаполь Корольдігін қайта басып алу жолындағы ісін қайта бастауға шақырды. Осы кезде Калабрия герцогының Тумулодағы (малярияға ұшырауға бейім орын) әскер лагерінде оба тарала бастады, нәтижесінде Урбино герцогы және көптеген басқа да командирлер ауырды; сондықтан Калабрия герцогы лагерін ауыстырып, әскерді Питильяноға жетектеуге мәжбүр болды.

"Талап алушы" Вианалық Карл

Арагон королі Иоанн II-нің ұлы, Виана князі Карл, Феррантенің заңсыз туғандығы оның патшалыққа талап етуіне бөгет болды деп мәлімдеді. Неапольде жүргенде, ол көптеген каталондық және сицилиялық барондар арқылы тәжді иелену үшін сыбырласты, бірақ неапольдіктер де, көптеген барондар да Альфонсоға берген анттары мен уәделерін еске түсіріп, Феррантеге, оны әкесі ғана емес, сонымен қатар Киелі Тақ заңды мұрагер деп жариялағандықтан, «Ұзақ өмір сүрсін Ре Ферранте, біздің заңды патшамыз!» деп ұран салды. Ферранте қаладан ат өткенде осылай болды. Виана князі осы көріністі көрген соң, өзінің қолдаушыларын тастап, Неапольде кемеге мініп, Альфонсодан корольдікте ешқандай иелік алған емес каталон барондарымен бірге Сицилияға қашты.

Таққа отырғызу

Осы кедергіден өткенімен, Ферранте әлі де қауіпсіздікке толы сезінбеді, себебі Калликст III оның жағында болмағандықтан, тіпті ол папа болмас бұрын оның ұстазы және әкесінің досы болған еді. Ертесі күні ол Рим папасына патшалықтың билігін бекіту үшін елшілерді жіберіп, төмендегі хатты жолдады.

Каллистомен шайқасу

Дегенмен, Папа III Калликст Феррантеге жағымсыз қарайды; 12 шілдедегі папалық бұйрығында ол Неаполь тағын бос деп жариялады, Ферранте мұрагерлігін мойындамады, себебі ол мавр қызметшісінің ұлы болғандықтан және сондықтан Арагонның V Альфонсосының заңды да, табиғи да ұлы емес еді. Шындығында, Калликст Феррантеден тәжді тартып алып, оны өзінің жүрегімен байланысты Педро Луис де Борхаға беруге тырысты, ол жаңадан Сполето герцогы атанды. Калликст патшалықтың әртүрлі жерлеріне хабарламалар іліп қойды, онда Альфонсоның қайтысынан кейін Неаполь Корольдігі Папа мемлекетіне өткені туралы жарияланды. Калликст Феррантеге адал болғандардың барлығына кешірім жасады, бірақ ол патшалықтың барлық дін қызметкерлеріне, барондарға, қалалар мен халқына, экскоммуникация жазасымен қорқытып, Феррантеге бағынбауға және оған адал болуға ант бермеуге бұйрық берді. Ферранте барондарды және халықты жалпы мәжіліске шақырды, олар оған ешқандай наразылық білдірмей, адал болуға ант берді. Папаның жоспарына қарсы тұру үшін, ол нунцийдің қатысуымен папалық бұйрыққа жауап хат жазып, Құдайдың рақымымен, әкесі король Альфонсоның игілігі үшін, Корольдіктің барондары мен қалаларының мақтауымен және бұрынғы екі Папаның – Евгений IV және Николай V-нің келісімімен заңды король екенін мәлімдеді. Калликстің қарсы соғысында Ферранте Милан герцогымен одақтасуға мүмкіндік алды, бұл екі әулет арасындағы туыстық қатынасқа және олардың арасындағы байланысқа байланысты болды. Папа әрқашан қатал және мойынсұнбас болды, басқа билеушілердің тілегін қабылдамады; сондықтан Ферранте патшалық атынан Папаға елшілер жіберуді шешті. Соңғылары Папаның ауруға шалдыққан екенін анықтады, сондықтан оларды ешқашан оның қабылдауына кіргізбеді. Папаның шамадан тыс қарттығы, көптеген қайғы-қасіреттерге ұшырауы және сонымен қатар Арагон королі II Иоанн Неаполь Корольдігін жаулап алмайтынын түсінгеніне байланысты меланхолия папаны 1458 жылдың тамызында мақсатына жетпей қайтысқа жеткізді. Папаның қайтысы туралы хабар алған Ферранте, жаңа Папаны тағайындап, оған мойынсұнуды сұрау үшін Андрия герцогы Франческо II Дель Бальцоны және белгілі юрист Антонио д'Алессандроны жіберді. Папа Пий II аудиенцияны қабылдағаннан кейін Шіркеудің мүддесін ескермеуге бармады: оған инвеститура берілді, бірақ көптеген шарттармен: Ферранте төленбеген салықтарды төлеуі керек, Папаға әрқашан көмек көрсетуі керек, Беневентоны және Террачинаны Шіркеуге қайтару және Папаның атынан Сполето епископы Бернардомен және корольдің атынан Антонио д'Алессандромен келісілген басқа да шарттарды орындауы керек еді. Мұның бәрін 1458 жылдың 2 қарашасында Пий II бұйрығы растады. Инвеститура бұйрығынан кейін тағы екеуі жіберілді: біріншісінде Папа Феррантеге тәж кигізу үшін кардинал-легат жіберуді ұсынды, ал екіншісінде ол Калликст III патшаға қарсы шығарған бұйрығын жойды. Ферранте 1459 жылдың 4 ақпанында Барлетта соборында салтанатты түрде тәж кигізілді және Папаға алғыс айту үшін 1461 жылы Мария, өзінің табиғи қызын Пийдің немере інісі Антонио Пиколоминиге үйлендіріп, оған Амалфи герцогтығын, Селано графтығын және күйеуіне Бас атқарушы лауазымын сыйлады. Алайда, мәселелер әлі аяқталған жоқ, шындығында Феррантедің қарсыласы Анжулық Иоанн Альфонсоға қарсы соғыста әкесі жоғалтқан Неаполь тағын қайтарып алуға ниеттенді.

Анжи-Арагон соғысы (1460-1464)

Өздерінің билігін арттыру үшін Тарантоның ханзадалары және Россаноның ханзадасы Марино Марзано корольден Кротоне маркизі Антонио Центеллесті, Атри герцогы Джосия Аквавиваны және Конверсано графы Джулио Антонио Аквавиваны, олардың туыстарын, өз мемлекетінде қайтаруын сұрады; кейбір бастапқы бас тартуларға қарамастан, король оларға көңіл бөлуге тырысты. Бұл біріккен барондар Арагон королі Иоаннға бауыры Альфонсо V қайтыс болғаннан кейін заңды түрде оған тиесілі патшалықты басып алуға шақырды, бірақ король Иоанн бас тартты. Екінші жағынан, король Ферранте барондардың ниетін түсінгеннен кейін, дереу Турко Цицинелло мен Антонио д'Алессандроны Испанияға жіберді. Ол Иоаннның немере інісі патшаға деген сүйіспеншілігін жоғалтпауын сұрады, өйткені ол Неаполь патшалығын Арагон тағына қарағанда көбірек иелік етеді деп айта алды. Бұл елшілер патшаны татуластыруда көп қиындықтарға тап болмады, өйткені ол Неапольді жаулап алғысы келсе де, оның қажетті әскери күштері жоқ еді. Алайда, олар тағы бір проблеманы шешуде үлкен қиындыққа тап болды, өйткені король Альфонсо V-нің әйелі король Мария Каталонияда қайтыс болды және оның төрт жүз мың дукатты мұрагері Иоан II-ге қалдырды. Патша Джон ақшаны Альфонсо Неаполь патшалығына қалдырған қазынадан алу керек деп талап етті және елшілер оны он жылда беруге келісті. Осы арада, оның жоспары сәтсіз екенін көріп, Тарантоның князі басқа кәсіпорынға тырысты: барондардың көмегімен және ең алдымен Марино Марзаноның көмегімен, ол Феррантаны өлтіріп жек көреді, өйткені патша Элеонора Мариноның қарындасы мен әйелімен инцест жасады деген уәде тарады, олар 1459 жылы Генуяда болған король Рене ұлы Анжу герцогы Джонды шақырып, оны Неаполь тағын жаулап алу кәсібіне кірісуге көндіруге шешім қабылдады. Марко делла Раттаның шақыруын алған соң, соңғылары дереу галереялар мен кемелерді қаруландырды. Екінші жағынан, патшалықтың бас констеблі ретінде бүкіл әскерді басқаратын Тарантоның князі өзіне тәуелді қолбасшыларды жалдап, оларға пара беріп, өз ісіне қолдау көрсетті. Апулия мен Абруццодағы алғашқы көтерілістерді басуға тырысқан кезде Феррантеге герцог Иоанның жиырма екі галереясы мен төрт үлкен кемесінің Гарлильяно мен Вольтурно сағасының арасындағы марина ди Сессада пайда болғаны туралы хабарлама келді. Герцог Иоаннды Россаноның ханзадасы қабылдады және дереу өз әскерін Неаполь портына итеріп, Терра ди Лавороның үлкен бөлігін басып алды. Содан кейін ол Капитанатаға барды, онда ол барондар мен халықтарды өз жағында тапты: Люцера дереу оған есіктерді ашты және Луиджи Минутло оған қаланы қайтарып берді, сонымен қатар Троя, Фоггия, Сан-Северо, Манфредония және Гаргано тауының барлық қалмақтары. Ферранте Капитанатаның губернаторы етіп тағайындаған Эрколь д'Эсте өзінің билігі астындағы барлық жерлердің бүлікшіл екенін көріп, ағасы Борсоның тапсырысы бойынша герцогқа қызмет етуге барды. Мелфи герцогы, Авеллино графы, Бучино графы, Торремадьоре лорды және Сантобуоно лорды Джонның жалақысына өтті. Бариде болған Тарантоның князі битонға дейін барып, герцогпен кездесіп, оны Бариге алып барды, онда ол патша аппаратында қабылданды. Сол кезде Марино Марзано патшаны өлтіруге тырысып, тұзақ пен сатқындық жасады. Ең маңызды шабуыл Торричелланың тістеуі болды: Марино Марзано Феррантенің мұғалімі болған каталондық Грегорио Кореглияны алдап, оған егеменмен татуласуды және оның рақымын сұрағысы келетінін айтты. Патшаға осы хабарды жеткізгеннен кейін, екеуінің 1460 жылы 29 мамырда Теано маңындағы Торричелла деп аталатын жерде орналасқан кішкентай шіркеуде кездесуі керек деп шешілді және әрқайсысы екі серігін әкелуі мүмкін деген шарт қойылды. Сондықтан Ферранте өзімен бірге Коррелья мен Монтесархио графы Джованни Вентимильяны алып келді, ол жылдар бойы қарулы адам болғандықтан Ферранте кеңесшілерінің қатарында болды, ал Мариноға сол кездегі екі басшы еріп жүрді: Дифобо делль Ангиллара, ол армияның басында бұрын Ферранте әскерлерін Венафродан Кальвиге шегінуге мәжбүр етті, және Джакомо да Монтагано, хроникаларда өте қауіпті және дайын адам ретінде танымал, ол Рождество қарсаңында Джона Анжуның әскеріне қосылу үшін Терра ди Лавороға түсті. Мариноның Феррантеді көбірек қорғанышқа алып бару әрекеті сәтсіз аяқталып, Рокка-ди-Теанода қоныстанған француздар оны көрмесін деп, екеуі сөйлесе бастады және қақтығыс туындады. Деифобо өзінің де патшамен татуласуды қалайтынын айтып, оған шабуылдау үшін жақындады, алайда Ферранте оның қолындағы қанжарды көргенде, қылышын тартып алып, екеуіне қарсы тұрды, өйткені граф пен Коррелья Монтаганодан ұсталды. Патша олардан басым түсіп, әскері келгенге дейін оларды жаралады және қашқындыққа жіберді. Шайқастың қызуында Ангиллараның қолынан түскен қанжарды Ферранте әскерінің бірі алып, ол уланған екенін анықтады, өйткені ол итті тигізгенде, дереу өлді. Бұл оқиға кейін Кастель-Нуоводегі Арк де Триумфтан кейін қола есікке басылған алты бейнелі суреттердің бірінші, сол жақтағы бөлігінде бейнеленді. Бүкіл Принсипато Циттра, Базиликата және Козенцаға дейінгі Калабрия Анжу туларын көтерді, ал Калабрияның қалған бөлігі Кротоне маркизінің көтерілісіне ұшырады. Айтуынша, сол кезде Феррантенің әйесі королева Изабелла де Киараммонте күйеуінің отыздағы жылдарындағы бейшара екенін көріп, монах киімімен және оның дінтаспен бірге Тарантоның князіне барып, оны бұрынғыдай оның королевасын сақтап қалуын өтінді, сондықтан князь жауынгерлік әрекеттерден бас тартты. Джон Неаполь қабырғаларына жетті және королева Изабелланың, күйеуінің болмауында бүкіл қаланы қаруландырғаны болмаса, тіпті қалаға кірген болар еді. Ферранте 1460 жылдың 7 шілдесінде Сагно шайқасында Анжу және көтерілісші барондардан бастапқыда жеңіліске ұшырады. Сол кезде ол Кава де' Тиррени қаласының "жабдықталған" және "құрылған" әскери күштерінің араласуымен құтылды, олар капитан Жосуэ мен Марино Лонго басшылығында Фоче ди Сагноға келді, таудан түсіп, Анжулықтарға шабуыл жасады, олар шабуылдың ауқымын анықтай алмағандықтан, шегінуге мәжбүр болды, бұл король Феррантеге Нола арқылы Неапольге қашуға мүмкіндік берді. Өте бақытты болғанына, бұл шайқас шешуші нәтиже бермеді, шындығында, король Милан герцогы Франческо Сфорцадан қосымша көмек алды.

Ферранттың жазалау шарасы

Милан герцогы Феррантеге көмек көрсету үшін соғысқа қатысты, сондай-ақ Орлеан герцогының Милан мемлекетіне қойған талаптарынан қаушады. Сондықтан ол ағасы Алессандро Сфорцаны және оның әпкесінің ұлы Роберто Сансеверино, Каяццо графы, патшаға жіберді. Екеуі де патшаға кеңес беру үшін және патша мен барондар арасында келісімді қамтамасыз ету үшін келді. Каяццо графының келуі соғыстың бағытын өзгертті, себебі ол Марсико және Сан-Северино графының туысы болғандықтан, патшаға адал болу үшін келіссөздер жүргізіп, ақырында оны көндірді. Граф патша ұсынған жеңілдіктерді қуана қабылдады, оның ішінде Салерно қаласын беру, княз атағын алу және монета соғу құқығы және тағы да басқалары. Сол кезде Салерно князі аталған Марсико графы, Рим папасы Пий II-ге хабаршы жіберіп, оны өзінің рыцары етіп тағайындаған кезде герцог Иоаннға берген анттан босатуын сұрады. Осыдан кейін көптеген барондар оның үлгісімен жүріп, Иоанн оларды рыцарь ретінде құрметтеген "Кросаж орденінен" бас тартты. Рим папасы Пий II 1460 жылғы 5 қаңтардағы бұйрығымен Иоанннан "Кросаж орденін" алғандардың барлығын анттан босатты және осы бірлестікті таратып жіберді. Салерно князі мен патша арасындағы келісім Феррантеге соғыстың бағытын өзгертуге мүмкіндік берді, себебі ол Калабрияны қайта басып алуға жол ашты, өйткені Салерно князінің Сан-Северинодан Калабрияға дейінгі жерлері оған немесе Капаччо графына немесе Лаурия графына және оның басқа да жақтастарына тиесілі болды. Сонда Салерно князі Роберто Орзинимен бірге оны жаулап алуға аттанды. Олар Козенцаны, Сциглианоны, Мартораноны, Никастроны, Бисиньяноны басып алды және қысқа мерзімде бүкіл провинция патшаның билігіне қайта оралды. Осы уақытта Рим папасы Пий II өзінің немере інісі Антонио Пиколоминиді 1000 жылқы және 500 жаяу әскермен патшаға көмектесуге жіберіп, Терра ди Лавороны қайта басып алуға қол жеткізді. Сонымен қатар, Милан герцогы жаңадан көмек жіберді, оның арқасында Абруццодағы көптеген жерлер қайта басып алынды. Осы арада патша Апулиядағы Люцераға келді, онда герцог Иоанн тұрды, ол үлкен әскерімен Таранто князін күтіп отырды. Көптеген қалалар Феррантеге бағынды, мысалы Сан-Северо, Драгонара, Гаргано тауының көптеген жерлері және ақырында Сант-Анджело. Патша сол атақты қасиетті орынның жер асты шіркеуіне түсіп, онда көптеген күміс пен алтын тапты, олар қасиетті орынға деген ұлы құрметтің белгісі ретінде сыйланған ғана емес, сонымен қатар жақын маңайдағы жерлерден дін қызметкерлері әкелген заттар да болды. Оны байқап, алды, жеңіске жеткеннен кейін барлығын қайтаруға уәде берді және сол күміспен "Ли Коронати ди С. Анджело" деп аталатын монетаны соқты, ол осы соғыста оған көп пайда келтірді. Гердж Кастриоти, Скандербег деп аталған, Ферранте патшаға Албаниядан көптеген кемелермен, 700 жылқымен және 1000 тәжірибелі жаяу әскерімен көмекке келді, ол сол кезде Мұхаммед II-нің түркілеріне қарсы жорықтарымен әйгілі болды, ол Альфонсо Магнанимнің көмегін қайтарды, ол бірнеше жыл бұрын түркілер оған Албанияда шабуыл жасаған кезде оны құтқарып қалған еді. Оның келуінің әсері соншалық болғандықтан, оның жаулары оған шабуыл жасаудан қорқып, тартынды. Ферранте Скандербегпен кездесіп, оны тоймен қарсы алды және бірнеше күн бойы Бариде оған демалыс берді. Скандербег содан кейін әскерін жинап, олардың рухын көтеріп, арагондықтарға деген ризашылығын білдіріп, олардың даңққа деген сүйіспеншілігін қайта жақтандырды. Одақтас әскерге қолбасшылық еткен Жакопо Пичинино олардың ыңғайсыздығын байқап, бітімгершілікке қол жеткізді және бақытсыз аяқталуын болжағандықтан, бітімгершілікті сақтамауға шешім қабылдады. Скандербег мұны білгеннен кейін келесі күні оны шайқасқа тартатынын айтты және Скандербег Бариге келгеннен кейін Апулиядағы Орсарада лагерін құрған Феррантеге қосылды. Келесі күні олар қаруға түсіп, Албания өздерінің көшбасшысы мен патшасының үлгісімен шабыттандырылып, жау әскерін толық жеңіп, Пичинино мен Анжуан Иоаннын қашуға мәжбүр етті. Бұл шайқаста төрт мың жау қаза тауып, тағы мың адам тұтқынға түсіп, жиырма бес ту қолға түсті. Жеңімпаздар жеңістің олжасына бай болып, 8 күн бойы тойлады. Ферранте Неапольге оралғанда, тұрғындар оны қуанышпен қарсы алды және адалдық анттарын жаңартты. Терра ди Бариде тек Trani Анжевин жағында қалды, оны басқаруға және қорғауға Ферранте амбициялық сицилиялық Фузианоны тағайындады. Патшалықта тәртіпсіздіктің орын алғанын көріп, ол қалаға билік құрып, тіпті көрші ауылдардың тұрғындарын да алая бастады. Бірақ Скандербегтің Trani аймағына келуі осындай алаяқты құлату үшін жеткілікті болды және ол патша тарапынан кешірілді, жазаланбады. Ферранте Скандербегке деген ризашылығын жасырмады және оған құрмет көрсету үшін Trani, Siponto және San Giovanni Rotondo қалаларын, Апулиядағы қала және Албанияға қарап жатқан жерді, оның өмірлік мүлігіне берді. 16 қарашада Джованни Антонио Орсини Дель Бальцо, Таранто князінің қайтысы Анжевин майданының ең ықпалды басшысы мен қаржы демеушісінен айырды. Оның қайтысымен Альфонсо V Арагонның Тарантоны өзінің және оның мұрагерлерінің қолындағы маңызды княздық ету жоспары іске асты. Апулиялық иелік оның әйелі Изабеллаға өтті және Феррантетің ресурстарын нығайтуға маңызды күш болды.

Некеге қатысты саясат

Жауларына қарсы жеңіске жетіп, бүкіл патшалықты бағындырғаннан кейін Ферранте жеті жылдық соғыстың салдарынан келген зиянды жою туралы ойлады; бірақ ең бастысы, ол саяси одақтар арқылы патшалықты қауіпсіздендіруге тырысты, сондықтан үлкен ұлы Альфонсоны Милан герцогының қызы Ипполитаға, үлкен қызы Элеонораны Феррара герцогы Эрколь д’Эстеге, ал кіші Беатристі Венгрия королі Матиас Корвинусқа үйлендіруді шешті. Осы қуанышты шаралар королева Изабелланың қазасынан туған қайғымен тоқтатылды. Ол көптеген ізгі қасиеттерімен есімдеріне сақталды және оның денесі Сан-Пьетро-Мартире шіркеуіне апарылды, онда оның мазары бүгінгі күнге дейін сақталып тұр. Ферранте патша ұзақ жылдар жесірлікте болғаннан кейін 1477 жылы өзінің туысы Иоаннаға, оның ағасы Арагон королі Иоанн II-нің қызына үйленді.

Алтын дәуірдегі ішкі саясат

Барондардың көтерілісі аяқталғаннан кейін жиырма жылға ішкі бейбітшілік орнады, бұл Феррантеге мемлекетті нығайтуға және оның байлығын арттыруға мүмкіндік берді. Көтерілісші барондардың жерлерін тәркілеу патша билігі мен корольдіктегі ақсүйектер арасындағы күш тепе-теңдігін өзгертіп жіберді. Барондарға сенімсіздікпен қараған Ферранте жаңа шаралар енгізу арқылы халқын экономикалық өркендеуге жетеледі, бұл корольдіктің барлық азаматтарына күнделікті өмірде үлкен еркіндіктерді сыйлады. 1466 жылғы заңмен ол шаруаларға өз өнімдерін еркін сатуға рұхсат берді, оларды жергілікті феодалға белгіленген бағамен міндетті түрде сатудан босатты. Мемлекеттік қалалардың маңызы артты, олар барондық билікке күшті бақылау орнатып, оны шектеді. Корольдікте Ферранте қорғаған еврейлер айрықша қолөнер және саудамен айналысты. Бұл қалалық бостандықтар үшін маңызды кезең болды. Король өзі мемлекеттік қалаларға жарғылар берді және барондардың берген жарғыларын бекітті, бұл феодалдық ақсүйектерге қарсы салмақ ретінде қалалық аристократияның өсуіне көмектесті. 1466 жылы Милан герцогы Франческо Сфорцаның және кейіннен Албанияның иесі Гердж Кастриотидің қайтысы Феррантеге ең жақын достарынан айырды.

Италия державаларының лигасы

Ферранте өзінің билігін бірнеше одақтар арқылы нығайтты. 1463 жыл шамасында ол Неаполь, Флоренция және Милан сияқты ірі итальян мемлекеттері арасында одақ құруға ұйытқы болды. Неаполь патшалығының бейбіттендірілуі Италияның барлық аймақтарына оң әсер етті, ал бұл одақ, Эрнесто Понтьеридің сөзімен айтқанда, "Италиядағы бейбітшілікті сақтау үшін" де пайдалы болды. Бірақ көп еңбекпен қол жеткізген тепе-теңдік көп ұзамай өте тұрақсыз екенін көрсетті. Милан герцогтігінің билеушісі Галеаццо Мария Сфорца 1470 жылдың наурыз айында Францияның Людовик XI-імен одақтасып, Флоренция және Неапольмен жасалған одақты күштен шығарды. Ферранте осыдан кейін Сфорца билігінің Генуя арқылы әлсіз тұсын пайдаланып, астанадағы бүліктерді қоздырды, онда 1476 жылы "Неаполь патшасы ұзақ жасасын және бостандық ұзақ жасасын!" деп ұрандаған тәртіпсіздіктер мен көтерілістер болды. 26 шілдеде 1471 жылы Рим папасы Павел қайтыс болды, ал оның орнына бұрынғы кардинал Франческо делла Ровере – Рим папасы Сикст IV отырды, бұл барлық келіспеушіліктерге нүкте қойды. 1475 жылы Рим папасы Сикст Феррантені халық санағына төлеуден босатты, бірақ оған инвестура үшін жыл сайын жақсы күтілген ақ атты жіберуді талап етті; осылайша кинея Сент-Петрге енгізілді. Ферранте осы Папаның қадір-қасиетін мойындап, оған құрмет көрсету үшін Сора герцогтігін (ол Джованни Паоло Кантельмодан тартып алған) Леонардо делла Ровереге сыйға берді, содан кейін ол оның қызының біріне үйленді.

Арагондық соты

Сондықтан Ферранте өзін тыныш және сабырлы күйде ұстады, әкесі король Альфонсоның қадамдарымен жүрді және осы бақыт пен бейбітшілік жылдарында патшалықты қайта ұйымдастыруға, оны жаңа өнерлермен байытуға, қажетті заңдар мен институттармен қамтамасыз етуге күш салды. Сонымен қатар, ол өз сарайында әртүрлі ғылымдарда білімді, әдебиетке бейім адамдарды жинады, әсіресе азаматтық және канондық құқық профессорларын қызметке тартты. Оның билігінде патша сарайының сәнінен бөлек, әдебиет пен жазу өркендеді. Осы жылдары Неапольде Анжу королі Карл II билік құрған кезеңдегідей өнерді дамыту және сарайын безендірген көптеген патшалардың арқасында гүлденген алтын ғасыр болды. Шындығында, Феррантеде Карло сияқты көптеген балалары болды, бұл оның беделін арттырды. Неапольдің патшалық үйі осы тұста Еуропаның ірі князьдерінің ешқайсысына тәнті болған жоқ, себебі бір күні Неапольде өткен тойда осы патшалық отбасының елуден астам мүшесі қатысты, сондықтан олардың саны шексіз деп есептелді.

Алтын дәуірдегі сыртқы саясат

1471 жылы Ферранте Англиямен, Бургундиямен және Венеция Республикасымен одақ құрды. Осы бейбіт кезеңде Мұхаммед II Венецияның Негропонте аралын басып алғаннан кейін түрік қауіп-қатері қайтадан пайда болды. Венеция мен Неаполь бірден Эгей теңізіндегі флоттардың біріктірілген әрекеттерін бастап, Осман империясының кеңеюіне бөгет қойды. Франция мен Милан герцогтігі Жерорта теңізіндегі мүдделері үшін аса қауіпті одақты күшпен бұзуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Алайда, одақтың аяқталуына Феррантенің амбициялары себеп болды. 1473 жылы ол Серениссиманың қарауындағы Кипр аралын талап етіп, король Джеймстің қызына ұлы Альфонсоны үйлендіруді толығымен құпия ұсынды. Бұл барлық нәрсе Папа Сикст IV-нің қолдауымен болды, ол Венецияның Эгей теңізіндегі кеңеюіне жағымсыз қарады. Дон Ферранте осыдан кейін саясатын толығымен өзгертіп, Папа мемлекеттеріндегі бүлікшілерді, мысалы, Никколо Вителлиді, Рим папасымен Ситта-ди-Кастелло үшін күрескендерді жасырын түрде қолдауға кірісті. Ол Венецияға қарсы одақтас іздеген Мұхаммед II-мен келісім жасады. Сирия, Египет және Туниспен сауда келісімдері жасады, бұл корольдіктің саудасы мен теңіз жолдарына үлкен серпін берді. 1478 жылы Риссинджер Римге оралғанда, Франческо Дель Туппо баспахана директоры болды және 15 ғасырдағы Неапольдегі ең өнімді баспагер атанды.

Дон Ферранте мен Паоланың әулие Франческоның кездесуі

Ферранте Франция королі Людовик XI-нің талабымен және өзінің адалдығымен танымал болғандықтан, Паоладан қасиеттілігімен әйгілі Франциск монахын шақыртты. Дінге берілген адам Калабриядан 1481 жылы Неапольге келді. Порта-Ноланада қарсы алынып, патша тарапынан зор құрметпен және әдеппен қабылданды. Ол монахты Кастель-Нуово сарайындағы шағын бөлмеге, ол бүгінге дейін сақталған, орналастырды. Сол кезде патша одан Францияға аттанбас бұрын Неапольде монастырь құруын өтінді, сондай-ақ оны құруға арналған жерді өзі таңдауға рұқсат берді. Әулие Эхия тауының солтүстік беткейіндегі, теңізге қарайтын, жалғыз және тасты жерді таңдады. Бұл орын қылмыскерлерге пана болатын. Франциск осы жерді таңдауда жаңылыспау үшін, бұл жердің Неаполь ғана емес, бүкіл Патшалықтағы ең маңызды және халыққа толы орталыққа айналатынын болжады. Монастырьмен бірге Сан-Луиджиге арналған шіркеу салынды, ол сол кездегі Сан-Луиджи ди Палаццо шіркеуінің орнында болды. Құрылыс кезінде патшадан көптеген қайырымдылықтар мен айқын сыйлықтар түсті. Әулие Януариус денесінің Неапольге жеткізілуін қасиетті адам қатыстырып, осы рәсімді Кардинал Оливьеро Карафа зор салтанатпен өткізді. Мехмед II қаланы басып алғаннан кейін Гедикті шақырды. Гедик Негропонтеден 7000 түрік және 500 жылқымен қалаға Ариадено Багливо лейтенантын қалдырды, ал ол 12 галеямен қаланың тонаудан алынған мүліктерін жаңадан бағындырылған Константинопольге жіберді. Ариадено жаулап алуды жалғастыруды ойлап, Бриндизиді басып алып, басқа қалаларды қоршауға кірісуді жоспарлады. Ферранте патшалығының қауіпте екенін сезіп, Еуропаның барлық князьдарынан көмек сұрады және ұлы Альфонсоны Тосканадан шақыру үшін дереу елші жіберді. Альфонсо Флоренцияға қарсы соғысты тоқтатып, патшалыққа көмекке келсін деді. Түрік қауіпі Бриндизині тиісті түрде нығайту туралы патшаның шешімінің негізі болды. Түріктер Отрантода бекініп тұрғанда, 1481 жылдың ақпан айында Ферранте д'Арагона Бриндизи портын күзету үшін бекініс салу жұмыстарын бастауға бұйрық берді: Ферранте мұнарасы. Кейіннен, 1485 жылы король Феррантенің ұлы, содан кейін Калабрия герцогы Альфонсо Ферранте бекінісін қамалға айналдырды. Осылайша Бриндизидегі керемет Арагон қамалы пайда болды. Калабрия герцогы Тосканадағы соғыстан бас тартып, 1480 жылдың 10 қыркүйегінде Неапольге келді. Ол 80 галереядан және бірнеше кемелерден әскер жинады, содан кейін Галеаццо Караччолоға басшылық етіп, Отранто бұғазына келді. Ол жау әскерін қатты үркітті. Біраз уақыттан кейін Калабрия герцогы да көптеген неаполитан барондарымен бірге оған қосылды. Венгрия королі, герцогтың жеңешесі, 1700 сарбаз бен 300 венгр атты жіберді, ал Папа 22 генуэздік галереямен бірге кардинал жіберді. Папа Италияға төнген қауіпті сейілту үшін итальян үкіметтерін біріктіруге тырысты, оларды түріктердің басқыншылығына қарсы әрекет етуге шақырып, Флоренциялықтарды шіркеуден айырудан босатты және шіркеуге келтірген барлық зиянды кешірді. Ферранте оларға 10 000 дукатқа Флоренцияға қарсы соғыста бағындырған жерлерін қайтарды (Колле Вал д'Эльса, Поггибонси, Монте Сан Савино, Поггио Империале және Кианти мен Вальдессадағы басқа да бекіністі орындар). Жеңімпаз патшаға жасалған мақтаулар Апулияға мұсылмандардың қонғандығы туралы хабарды естігеннен кейін Еуропаны дүр сілкіндірген ақылға сыймас қорқынышпен тең болды. Ферранте Италия мен Еуропаның құтқарушысы деп жарияланды.

Барондардың екінші заговоры (1485-1486)

Ферранте патша, өте салмақты ханзада болса да, герцог Дон Альфонсоға деген үлкен құрметі, оның қарттығы және жаңа келінінің махаббаты мен қамқорлығынан, көңілі құлазып, герцогтың құдіретіне сеніп, үкіметтің толық бақылауын оған тапсырды. Альфонсо барондарды жек көретін, тіпті сенімді адамдарына, егер барондар Отранто соғысы кезінде патшасына қиын жағдайда көмектеспесе, олар өкіметшілерімен қалай қарым-қатынас жасау керектігін үйретемін дейтін. Олардың барондарды қанауы, олар пайдаланатын халыққа тиімді болар еді деп сендірді. Осы қарсылықты тарату үшін Альфонсо қалқанға шоғырлы сыпырғыш бейнесін, ал жылқының жалатынына қысқыштарды орнатты, осылайша оларды жою ниетін көрсетті. Бұл, Феррантетің орталықтандырылған үкіметімен және Альфонсоның барондарға деген қатыгездігімен бірігіп, 1485 жылы екінші көтеріліс әрекетіне әкелді. Осы уақытта Сикст қайтыс болды, ал оның ізбасары, Папа Иннокентий VIII, Сикстің бергенімен венециялықтарды анафемадан босатып, Неаполь патшалығындағы халық санағын қайта орнатуды қалады. Патша 1485 жылдың 29 маусымында (төлем күні) Антонио д'Алессандроны Римге өз елшісі ретінде жіберіп, Папаға инвеститура үшін қолданылатын ақ атты сыйға тартты, бірақ Папа оны қабылдаудан бас тартты, сондықтан Антонио көпшілік алдында наразылық білдіруге мәжбүр болды. Барондар Папаның наразылығын көріп, одан қолдау сұрауды ойлады. Бұл қастандықтың жетекшілері мен авторлары Франческо Коппола, Сарно графы және корольдің хатшысы Антонелло Петруччи болды. Патшаның осы екі тұлғаға жасаған көптеген сыйлықтары мен артықшылықтары оларды көптеген адамдардың жек көруіне және қызғануына себеп болды, әсіресе Калабрия герцогы, ол оларды байыту үшін Әкесінің өзін кедейлендіргенін жасыра алмады. Қастандыққа қатысқан барондар: Салерно князі Антонелло Сансеверино, Альтамура князі Пирро Дель Бальцо, Бисиньяно князі, Васто маркізі, Атри герцогы, Мелфи герцогы, Нардо герцогы, Лаурия графы, Милет графы, Нола графы және көптеген басқа да рыцарьлар. Олар Мельфиде Ипполита Сансеверино мен Джованни Мелфи герцогының ұлы Трояно Караччолоның үйлену тойына жиналды, содан кейін Папа Иннокентийге көмек сұрап елші жіберді, ал Папа бұл міндетті қуана қабылдады. Анжу герцогы Жан мен оның әкесі Рене қайтыс болғандықтан, Рим Папасы Франция королі Карл VIII-ді Рене Лоррейн герцогін Неаполь патшалығын жаулап алуға жіберуге итермеледі, ол оған, әрқашан Киелі Шіркеуге адал болған жағдайда, билік беруге уәде берді. Осы уақытта Калабрия герцогы Альфонсо қастандықтың құпиясын білгеннен кейін, Нола графтығын күшпен иеленіп, Ноланы басып алды, екі баланы және графтың әйелін түрмеге қамап, содан кейін оларды Неапольдегі Кастель Нуово түрмесіне жеткізді. Басқа қастандықшылар Альфонсоның осы әрекетін білгеннен кейін, ол өздерінің феодальдық иеліктерімен де солай істейді деп қорқып, ашық түрде қаруланып, көтеріліс жасады. Бірден патшалық дүрлі-дуал болды: жолдар бұзылды, сауда тоқтап, соттар жабылды және барлық жерде шатақ-парақ болды. Сондықтан Фредерик Салерноға бейбітшілікке келісу үмітімен кірді, бірақ бір күні Салерно князі барондарды өз сарайына шақырып, Фредерикті сарайдың ең маңызды бөлмесіне кіргізіп, оны патшалықты олар ұсынып отырған жерге қабылдауға көндіруге тырысты, осылайша Альфонсоны қуғаннан кейін оның мейірімділігімен өмір сүретін болар еді, және ескі патша бұған ренжімейтінін, керісінше, адамдар мен Құдайдың еркіне қолдау көрсететінін айтты. Қысқасы, ол князьге үлкен ынтамен әсер етті, сондықтан әр барон Фредерик сыйдан бас тартпайды деп сенді; бірақ амбициясы жоқ, билікке құмарлығы болмаған, тек ізгілікпен ғана танылған бұл ханзада ұсынысқа алғыс айтқаннан кейін, өте салмақты түрде, егер оған патшалық беру арқылы олардың бақылауында болса, ол сыйлықты қуана қабылдайтынын, бірақ барлық заңдарды бұзбай, әкесінің еркі мен ағасының ақыл-ойына қарсы келмейтін болса, патшалықты иеленуге мүмкіндіксіз, ол бас тартты. Фридриктің бұл шешімін түсінген қастандықшылар ақ түске айналып, қастандықты одан әрі жүзеге асыруға мәжбүр болды, Фридрикті тұтқындады және Папаның рухын көтеру үшін Папалық туларды көтерді. Ферранте бұл оқиғаға ашуланып, Папаға соғыс жариялаймын деп қорқытты және Калабрия герцогін үлкен әскермен патшалықтың шекарасына жіберді. Калабрия герцогы Папа мемлекетіне қарсы соғысқа кіріспес бұрын, ол Киелі Тақты ренжітпейтінін, тек өзін қорғап, патшалықты көтерілісшілердің қастандықтарынан босататынын мәлімдеді және ол Папаның және Апостольдық Тақтың адал ұлы екенін және болып қалатынын айтты. Ферранте содан кейін жарлық шығарды, онда Римде тұратын және патшалықта епископтық, архиепископтық және басқа да артықшылықтары бар патшалықтың барлық дін қызметкерлерін оның алдына он бес күн ішінде келуге және өз шіркеулерінде тұруға бұйырды. Оған бағынудан бас тартқан Салерно архиепископы мен Милет және Теано епископтары, Римде болғандықтары үшін, кірістерінен айырылды. Папа Иннокентий соғысқа дайындықтан қорқып, оның шақыруымен патшалықты жаулап алуға келген Рене Лоррейн герцогының келмейтінін көріп, сол кезде Италияда күшті болған венециялықтардан көмек сұрады, олар патшалықты жаулап алғаннан кейін оларға жақсы бөлігін сыйлайтынын уәделеді, бірақ венециялықтар бұл ұсынысты қабылдамады және өз мүдделеріне қарай Папа мен патшаны бейтарап түрде қолдауға тырысты. Осы уақытта Калабрия герцогы Альфонсо Папа мемлекетіне басып кірді және көптеген шайқастардан кейін Рим қақпаларына жетіп, оны қоршауға алды. Осы уақытта Ферранте қастандық жасаған барондарды өз жағына көндіруге түрлі амалдар мен алдаулар жасады. Папа үш айдан кейін Рененің келмейтінін және венециялықтардан көмек алмағанын көріп, кардиналдар кеңесінен және патшалықтың көптеген сарбаздары мен барондарының шағымдарынан (Пападан жалақы алмағандықтары үшін Папа мемлекетін қиратқан) көңілі толып, бейбітшілік шартына келісуге және барондарды патшамен келісуге көндіруге шешім қабылдады. Барондар басқа амалдары қалмағандықтан келісімге келісті, ол 1486 жылдың 12 тамызында Милан архиепископы, Тендилья графы, Испания және Сицилия корольдерінің елшілерінің қатысуымен заманағылғы ғалым Джованни Понтано арқылы Ферранте патша атынан қабылданды. Келісім шарттарының бірі - патша Рим шіркеуін мойындап, оған әдеттегі кірістерді, сондай-ақ хинеяны төлеуі және барондарды мазаламауы керек еді. Милан герцогы, Арагон және Сицилияның католик королі Фердинанд және Лоренцо де Медичи Ферранте мен барондар арасындағы келісімге қол қойды. Папа Иннокентий VIII бейбітшілік шартынан кейін патшаның өмірі бойы жақын досы болды және оның барлық сұраныстарын орындады. 1492 жылдың 4 маусымында ол оның сұрауы бойынша бұйрық шығарды, онда Ферранте қайтыс болғаннан кейін патшалықтың мұрагері оның үлкен ұлы Альфонсо Калабрия герцогы болады деп жариялады, Папа Евгений IV және Пий II бұйрықтарына сәйкес, ал Калабрия герцогы болмаған жағдайда Феррандино мұрагер болады.

Ферранте барондарға кек алады

Барондар, Рим папасы мен Испания және Сицилия королімен сенімді болғанымен, Альфонсоның қатыгездігін және Феррантенің оларға деген сенімсіздігін біліп, олармен қатты қиналды. Пьетро ди Гевара, Ұлы Сенешал, осы қиналудан көз жұмды. Бейбітшілік орнағаннан кейін барондар жиналып, өздерінің бекіністерін нығайтты, бірақ Калабрия герцогы мен король Ферранте оларды өз бақылауында ұстап, оларды алдауға тырысты, қауіпсіздік уәде етіп, адамгершіліктерін көрсетті. Көптеген барондар алданып, сенім артты, бірақ Салерно князі корольдің алдауын сезіп, патшалықтан құпия түрде қашып, Римге барды. Римде папаның Францияға барса соғысты қайта бастауға ниеті жоқ екенін көрді. Алайда, Сарно графының өлім алдында балаларына айтқан қоштасу сөзі терең әсер етті. Осы уақытта бүкіл патшалықта азық-түлік тапшылығы күшейді, әр жерде адамдар аштықтан өліп жатты. Бірақ корольдің қамқорлығы оған назар аударып, халқының жағдайын жеңілдету үшін барлық мүмкіндікті пайдаланды. Неаполитандықтар ризашылықпен корольдің құрметіне медальдар соқты, олардың бір жағында "Ferdinandus DG Hierusalem, Siciliae Rex" деген жазумен корольдің суреті, екінші жағында ұзын көйлек киген әйел бейнесі, оң қолында екі бидай басы, сол қолында бидайпен толтырылған корба және төмендегі жазу: "Frug. Ac. Ordo. Et P. Neap. Opt. Princip".

Соңғы жылдар

Осылайша көптеген саяси оқиғалардан кейін Ферранте мемлекетті басқаруды жалғастырды. Белсенді және еңбекқор болған ол, ұлттың салт-дәстүрлерін құрметтеді. Барондардың құлдырауы арқасында өзін және мемлекетті байытып, патшалықты қауіпсіз сақтау үшін, сол ғасырдың ең көрнекті кондотьерлерін – Джан Джакомо Тривульцио, екі Просперо мен Фабрицио Колонна, Николо ди Питильяно сияқтыларын өзінің қызметінде ұстап тұру мақсатында, ол ешқандай қарсылықсыз, осы ерікті және пайдалы істерді жүзеге асырып, астананың бекіністерін қайта нығайта бастады. 1491 жылдың желтоқсан айында Феррантеге қасиетті жерлерден оралған паломниктер тобы келді. Бұл топты Төменгі Гессеннің ландграфы Вильгельм I басқарды. 1492 жылдың 8 сәуірінде Лоренцо де Медичи қайтыс болды, одан кейін көп ұзамай Иннокентий VIII де дүниеден өтті. Папаның орнына Александр VI отырды, ал Лоренцоның орнын Пьеро де Медичи басты, ол Ферранте патшамен одақтас болып қала берді. Людовико Сфорцаның ықпалымен 1493 жылы Неаполь тағына талапкер болған Анжуиліктердің мұрагері, француз королі Карл VIII Италияны жаулап алу үшін шапқындауға дайындалды, және Ферранте өміріндегі ең үлкен қауіпке тап болғанын түсінді. Ол итальян князьдарын оларға төнетін апат туралы дерлік болжаммен ескертті, бірақ Папа Александр VI және Людовико-ил-Моромен жүргізген келіссөздер сәтсіз аяқталды, ал Ферранте патшалығына бейбітшілік орнатуға үлкермей қайтыс болды.

Өлім және жерлеу

1493 жылға дейін өзінің сақтығымен Патшалықта да, Италияда да бейбітшілікті сақтаған Ферранте патша, Францияның соғысқа дайындалып жатқанын білген соң, патшалықты нығайта бастады және осындай күшті жауға қарсы тұру үшін әскерлер жинады. Бірақ, ауыр дертке шалдығып, содан кейін қызбаға ұшыраған ол, ауруының он төртінші күні 1494 жылдың 25 қаңтарында қайтыс болды. Ол жасының келісімен емес, көңілдегі қайғыдан көз жұмды. Бұл табанды адам өмірінің соңына дейін денсаулығы мен ой-санасының қалыптылығын сақтады. Оның күшті денесі қартайғанда әлсіреп, жастығында қысқартқан қара шашы ұзын да, ақ болып кетті. Бірақ оны көп ауыр сырқаттарға шалдырған емес. Өліміне аз уақыт қалғанда, өмірінің аяқталып қалғанына сенбей, шашы мен сақалын жөнге келтірді, бірақ кенеттен әлсіздік сезіп, дірілдеп, айналасындағы балалары мен немерелеріне: «Балаларым, құтты болсын!» деді. Содан кейін, қолғапқа қарап: «Құдай, мен күнәкармын, мені кешір!» деді де, дереу көз жұмды. 2006 жылы оның мумиясын зерттеу барысында өлімінің себебі колоректальдық қатерлі ісік (KRas геніндегі мутациясы бар муцинозды аденокарцинома) екені анықталды. Оның сүйектеріндегі көміртек-13 және азот-15 деңгейі, тарихи мәліметтерде айтылғандай, көп мөлшерде ет жегенімен сәйкес келеді. Бұл билеушінің өлімінен бұрын үлкен жер сілкінісі болды, ол Неаполь, Капуа, Гаета және Аверса қалаларында көптеген ғимараттардың құлауына себеп болды. Айтуынша, оны жерлеген күні Неаполь монетасының көп бөлігі құлап кеткен. Альфонсоның бұйрығымен өткізілген Феррантенің жерлеу рәсімі салтанатты болды, ал қаланың барондары мен жетекшілері оған соңғы құрмет көрсетуде екінші орында болмады. Екі жерлеу дұғасы оқылды, біреуі Кастель Нуовода, әскерлердің қатысуымен, екіншісі Сан-Доменико Маджоре шіркеуінде. Бұл билеуші көптеген хаттармен безендірілген және заңды жақсы білген, ол халықтарды басқару үшін осы ғылымды ең қажеттісі деп есептеді. Ол әсіресе, әдемі сөздер мен өлеңдерді жазатын адамдарды жақсы көретін, олардың өтінішімен ауыр қылмыстар жасағандарды кешіретін. Ферранте ғылым мен өнерді қорғады, оларды жақсы көретін адамдарға жомарт сыйлықтар берді және кедей ғалымдарға көптеген жеңілдіктер мен көмек көрсетті. Ол кітаптарды өте жақсы көретін, сондықтан оның Арагон деп аталатын кітапханасы сол заманғы ең ірі кітапханалардың бірі ретінде танымал болды. Шындығында, ол өзінің ісіне адал болғандарға, мысалы, граф Онорато II Каэтаниге жомарт сыйлықтар берсе, жауларына қатал, кекшіл және қатыгез болды, оларды алдау мен жалған уәделермен өз қатарына көшіруге тырысты. Ол кедей қыздардың көптеген үйлену тойларын ұйымдастырды және патша қайтыс болғаннан кейін Феррара герцогы сатып алған, королева Джованна II-ге тиесілі болған өте бағалы кілемшесі болды. Император Карл V Реджодағы Альфонсо д'Эсте сарайында оны көргенде, герцог қатты таң қалды. Дон Ферранте өзінің ізгі қасиеттерімен патшалықты одан да ұлылыққа жеткізді, мүмкін, оны басқарған басқа ешбір билеушіге қарағанда, сондықтан көптеген танымал жазушылар оны өздерінің атақты еңбектерінде еске алды. Ферранте музыкаға да өте бейім болды, оған шынайы құштарлық танытты. Ол Бургундия мектебінде білім алған әншілерді және оның сарайында жылы қарсы алынған аспап жасаушыларды іздеді. Оның сарайлық шіркеуінде болған көптеген тұлғалардың ішінде фламандтық музыка теоретигі және композиторы Иоганнес Тинкторис есімдері сақталған. Ферранте өзі де аспапты ойнауда шебер болған деседі. Ол граф Дон Диего Каванильяның екі жетім баласын, Трояно мен Николинаны да өз қамқорлығына алды, өйткені ол Диегоның өзі де әкесінен ерте айырылған. Барондардың қастандыққа қатысып, өзіне опасыздық жасағаны үшін Марино Марцаноны түрмеге қамағанда, Ферранте оның отбасына деген мейірімінен қозғалып, оларға өзі қамқорлық жасады, әсіресе оның ордасында білім алған немере қызы Камиллаға. Сербияның деспотының немесе, мүмкін, Мизияның иелігінің қызы кішкентай Мария Балса да оның сарайынан пана тапты, ол әпкесі Андроника Коминатамен бірге түріктер басып алған Грекиядан қашып келді.

Феррантедің Неаполі

Ферранте жаңа саяси институттар, мысалы, Колатеральдық кеңес және Регия Камера делла Соммария сияқты қаржылық құрылымдарды нығайту арқасында заманауи мемлекеттің қалыптасуының негізін қалауға қол жеткізді. Дон Ферранте 1465 жылы жиырма екі оқытушыдан тұратын құрамымен қайта ашылған Неаполь университетінің оқуларын реформалады, оны әкесінен гөрі әлдеқайда көп қолдады және грек және латын тілдерін дәстүрлі гуманистік оқу бағдарламасына қосуға рұқсат берді, бірақ шын мәнінде оның мақсаты Фредерик II оның негізін салғандай, жоғары білім берудегі университет монополиясын қатаң мемлекеттік бақылаумен қайта орнату болған шығар. 1478 жылы ол Неаполь университетінің ұсынған мүмкіндіктеріне соншалықты сенімді болды, оның азаматтарына Патшалықтан тыс жерде оқуға немесе докторлық дәреже алуға тыйым салды. Оқу орындарына да Патшалықтан оқытушылар тартылды және тағайындалған шетелдіктердің арасында тек флоренциялық Франческо Пуччи ғана неаполитандық ортаны мәңгілік қалғанға жеткілікті тартымды деп тапты. Сол сияқты, оң жақтағы бірінші суретте патша бейнеленген, ол қастандық жасаушыларды батылдықпен жеңіп, былай деп айтады: "HOS REX MARTIPOTENS ANIMOSIOR HECTORE CLARO / SENSIT VT INSIDIAS ENSE MICANTE FVGAT". Басқа суреттер Трояның қоршауы мен басып алынуын, Аквавиваның тапсыруын көрсетеді, және оларға келесі өлең жолдары жазылған: "TROIA DEDIT OUR REQVIEM FINEMQ (VE) LABORI / IN QVA HOSTEM FVDI FORTITER AC POPVLI"; "HOSTEM TROIANIS FERNANDVS VICIT IN ARVIS / SICVT POMPEVM CESAR IN EHACTIS"; "HINC TROIAM VERSVS MAGNO CONCVSSA FEAR / CASTRA MOVENT HOSTES NE SVBITO PEREANT"; "AQVA DIA FORTEM CEPIT REX FORTIOR VRBEM/ ANDEGAVOS PELLENS VIRIBVS EXIMII". Жаңа бекіністе жеті мұнара болуы керек еді, олардың төртеуі төртбұрыш құрайды, ал қалған үшеуі Мар Пикколоға дейінгі ормен бойымен орналасқан. Төрт мұнара тиісінше Сан-Кристофалоға, Сан-Лоренцоға, Бандиераға және Виржине Аннунциатаға арналған. Осылайша қаланың арагондық қамалы пайда болды, ал 1491 жылы Торре-делла-Бандиера мен Сан-Кристофало мұнарасы арасындағы үшбұрышты равелин Ұлы теңізге қараған жағына қосылды. Қамалда 1492 жылы аяқталды, бұл "Порта Патерна" қабырғасындағы жазуда көрсетілген, сонымен қатар Арагон гербі Анжу отбасының үш бөлігімен біріктірілген: "Ferdinandus Rex Divi Alphonsi Filius Divi Ferdinandi Nepos Aragonius Arcem Ha(n)c Vetustate Collabente(m) Ad Im(pe)tus Tormentorum Substine(n)dos Quae (Ni)mio Feruntur Spiritu In Ampliorem Firmioremq(ue) Formam Restituit Millesimo CCCCLXXXXII". "Құдайлық Альфонсоның ұлы және құдайлық Фердинандтың немересі Арагон патшасы Фердинанд, ескіліктен зардап шеккен бұл қамалды үлкен және мықтырақ етіп қайта жаңартты, оның оқтардың күшіне төтеп беруге мүмкіндігі болсын, олар ең жоғары күшпен төзілді, 1492 жыл". Ферранте тұсында Альфонсоның Кастель-Капуанода құрған өте бай корольдік кітапханасы сатып алулар, сыйлықтар және бүлікші барондардың жинақтарын тәркілеу арқасында үлкен қарқынмен өсе берді. Оның дипломатиясы өте қымбат болды және қаржыны нығайту үшін, Альфонсо I-нің демеушілігімен дәлелденгендей, Ферранте сарайда және мемлекеттік аппаратта үнемшілдік режимін енгізді, алтын шеберлерінің және алтын перделер мен брокаттарды тоқу өнерін жетілдіру үшін Марино ди Катапонте мен Флоренцияны Венециядан Франческо ди Нероны шақырды, оларға жомарт сыйлықтар берді.

Мумиялар мұражайы

Тарихшы Джейкоб Бёркхардт Феррантенің ойын-сауықтарын былай сипаттады: "Оның ләззаты екі түрлі болды: ол өзінің қарсыластарын қасында ұнатып, жақсы күзетілген түрмелерде тірі күйінде немесе өлген соң бальзамдалып, тірі кезінде киген киімдерімен кигенді жақсы көретін". Ешкімнен сескенбеген ол, қонақтарын өзінің бағалы "мумиялар мұражайына" экскурсияға алып жүруден ләззаттанатын. Шындығында, Фердинандтың жауларын жоюдың ерекше жолы болды. Оларды өлтіргеннен кейін, денелерін мумиялап сақтаған. Оларды жеке "қара мұражайда" сақтап, тірі кезінде киген киімдерін кигізетін. Егер ол өзінің біреуінің қарсылық жасап жатқанына күдіктенсе, оны үрейлендіру үшін сол "мұражайға" апарып көрсететін.

Шығармалары

Латын тіліндегі хаттар жинағы 1585 жылы "Epistole Militari" немесе "Regis Ferdinandi et aliorum Epistolae ac Orationes utriusque militiae" деген атпен жарияланды. Оған "De causis quare Deus fecit peccabile genus humanum" атты теологиялық догматикалық памфлет жатқызылады.