Кіріспе

Ертедегі христиан мәтіндерінің жиынтығы Шейіт болғандардың істері (латынша Acta Martyrum) - христиан шейітінің немесе шейіт топтарының азап шегіп, өлгені туралы мәліметтер. Бұл жазбалар жиналып, шіркеу литургиясында ерте заманнан бері қолданылған, бұл туралы әулие Августин куәлік етеді. Бұл жазбалардың шынайылығы әртүрлі. Олардың ең сенімділері - сот процестерінің баяндамалары, бірақ олардың аз бөлігі сақталып қалды. Бұл туралы Киприан туралы оқиға жақсы дәлел бола алады. Сцилиттік шейіт болғандар туралы мәлімет сот деректеріне негізделген, бірақ кейбіреулер бұл дерекке кереметтер мен апокрифтік деректер қосылған деп айтады.

Жинақтау

Жиналған алғашқы жазбалардан, олар толық емес және жоғалып кеткен деп саналады, бірінші құрастырушы Кесариялық Евсевий болды деп айтуға болады, оның аты мартириб жазуының атауы белгілі, өкінішке орай жоғалып кетті. Екінші жағынан, Martyribus Palestinae сақталған. Бұл Римде VI ғасырда, Ұлы Григорийдің кезінде белгілі болған жалғыз жинақ болды, өйткені Папа өзі Александрияның епискобы және патриархы Эвлогиоға Gesta Martyrum жинақтары туралы құжаттама сұраған. Шамамен сол уақытта барлық шейіт болғандардың есімімен бірге шіркеулердің ең көне шейіт болулары топтастырылған үлкен шейіт болулар жинағы құрылды. Бұл факт маңызды, өйткені көптеген құмарлықтардың жинағы осы мартирологиямен тығыз байланысты, ол бастапқы нүкте ретінде қызмет етті. Кейіннен, Gesta Martyrum-тың баяндамаларын ашумен қатар, оларды қысқаша әңгімелерге синтездеу қажеттілігі туындады, соның ішінде сол кездегі ең танымал мартирологиялар: сегізінші ғасырда Қадірлі Бед және тоғызыншы ғасырда Лиондық Флорус, Ато және Усуард жазған. Олардың қолындағы ыстық ыстықтардың деректері болды және оларды күнтізбедегі литургиялық еске алуға бейімдеді; олардың кейбіреулері, әсіресе Адон, сынға ала алмаған және мәтіндерді оларды бағаламай, деректер мен жаңалықтарды шатастырып, бұрмалады. Осындай мәліметтерге сүйенсек, ортағасырлық мартирологиялар тарихи мартирологиялар деп аталды. Дәл осындай жағдай Шығыс шіркеуінде болды, онда көптеген құмарлықтар қысқартылған түрде жиналды литургиялық кітаптарда, мысалы, әулиелерде (menaea), онда жылдағы 12 айдың әр күніне әулие өмірінің және шейіт болуының тағайындалуы енгізілді. Менологиялар (менология) да осылай болды, олар да 12 томға бөлінген, олар жылдың 12 айына сәйкес келеді; оларда ыстық-ыстықтар алдыңғыларына қарағанда кеңінен синтезделеді. Х ғасырда Симеон Метафраст менология құрастырды, ежелгі құмарлықтардың үзінділерін оқыды, көшірді және бейімдеді, олардың кейбіреулері тек оның арқасында сақталған. Орта ғасырдың соңында көптеген жинақтар жинақталды. Кейбір кітаптар Еуропа кітапханаларының әртүрлі кодекстерінде әлі де кездеседі; басқалары, керісінше, кейіннен басып шығарылған және қарапайым тілге аударылған басқа жинақтарда кездейсоқ қайта құрылды; осылайша Ренессансқа дейін жететін мол әдебиетті құрайды.

Хагиографиялық сын

Acta Martyrum-дың шынайылығын анықтау қиын. Бенедиктиннің діни қызметкері Тьерри Руинарт бұл жазбалардың шынайылығын анықтауға алғаш рет тырысты. Бұл тең дәрежеде емес, өйткені тек 74-те ғашықтық мәтіні бар, ал қалғандары Евсевий, Иоанн Златоуст, Василий және Пруденций сияқты ескі христиан жазушыларынан алынған абзацтар мен үзінділер болды, олардың әнұрандары Римнің шейіт Ипполит және Сент-Лоуренс туралы абзацтарды шығарды. Көп жағдайда олар тарихи тұлғалар, бірақ мәтіндерді таңдау жүйелі емес, сонымен қатар сын талдаумен қатар жүргізілмеген. Бенедиктиндік, оның жинағының мақсаты туралы түсінігі жоқ, тек қана жалған құжаттарды алып тастау ниетімен, әр шейіт үшін ең көне және ең сенімді құжатты жариялауды көздеді. Le Blant критерийі қатаң емес және жазбаларды аутентификациялаудың қаншалықты қиын екенін тағы бір рет көрсетеді; басқа авторлар кейіннен сызған немесе құрастырған әртүрлі аутентикалық Acta Martyrum тізімдері,