Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиядағы югослав партизандық ұйымы (1927-1941)
Yugoslav guerrilla organization in Italy (1927 1941)
TIGR (Трст, Истра, Горица және Река жер аттарының аббревиатурасы), толық атауы – Юлиандық наурыздың революциялық ұйымы ТИГР, – фашизмге қарсы күрескен және көтерілісшіл ұйым. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италияның құрамына өткен бұрынғы Австро-Венгрия аумақтарындағы словен және хорват халықтарының фашистік итальяндылуына жауап ретінде құрылған. Ол Еуропадағы ең алғашқы антифашистік қарсылық қозғалыстарының бірі саналады. 1927 және 1941 жылдар аралығында қызмет етті.
TIGR (an acronym of the place names Trst, Istra, Gorica, and Reka), full name Revolutionary Organization of the Julian March T. I. G. R. , was a militant anti fascist and insurgent organization established as a response to the Fascist Italianization of the Slovene and Croat people on part of the former Austro Hungarian territories that became part of Italy after the First World War, and were known at the time as the Julian March. It is considered one of the first anti fascist resistance movements in Europe. It was active between 1927 and 1941.
Өмірбаян
Австрия-Венгрия монархиясы түрлі халықтар мен этникалық топтарға салыстырмалы түрде жоғары мәдени автономияны берген көпұлтты империя болғанмен, Италия ұлттық мемлекет болды және оның үкіметтері өз территорияларында жеке ұлттық қозғалыстар мен ұлттық сананың қалыптасуына көз жұмбады. Словения және Хорватия тілдерін мемлекеттік басқаруда және білім беру жүйесінде қолдану мәселелері итальян билігі мен словен және хорват азшылықтары арасындағы негізгі даудың туындауына себеп болды. 1922 жылы фашистік қозғалыстың билікке келуінен кейін, итальяндықтандырудың бір бөлігі ретінде славяндыққа қарсы саясат күшін күйзеді. 1923 жылы пошта бөлімдері мен қоғамдық көлік құралдарының ішіндегі барлық мемлекеттік мекемелерде словен және хорват тілдерін қолдануға тыйым салынды. Сол жылы Gentile реформасы итальян тілін мемлекеттік білім берудің жалғыз тілі деп жариялады; 1928 жылға қарай барлық словен және хорват мектептері, тіпті жекеменшік мектептер де жабылды. 1925 жылы сотта словен және хорват тілдерін қолдануға тыйым салынды. Қалалар мен елді мекендердің барлық словен және хорват атаулары итальян тіліне аударылды. 1927 жылға қарай словен және хорват тілдерін қоғамдық өмірде қолдануға толық тыйым салынды. Балаларға славян есімдері қоюға тыйым салынды, ал славяндық дыбысты тегі барлардың барлығына итальяндық дыбысты тегі берілді. Фашистік итальяндықтандыру кезінде қабір тастарына славян жазуларын жазуға тыйым салынды. 1927 жылға қарай словен және хорват қоғамдық бірлестіктері – саяси ғана емес, сонымен қатар мәдени, білім беру және спорттық ұйымдар таратылды, сондай-ақ словен және хорват азшылықтарының меншігіндегі барлық қаржылық және экономикалық институттар да таратылды. 1928 жылдан бастап мемлекеттік заңдар шіркеулерде словен және хорват тілдерін қолдануды шектеуді бастады, ал 1934 жылы словен және хорват тілдерін Рим-католик литургиясында (әндер мен уағыздарды қоса алғанда) қолдануға тыйым салынды. Осы саясаттың салдарынан ондаған мың адам, көбінесе Югославия мен Оңтүстік Америкаға эмиграциялады.
While the Austro Hungarian Monarchy was a multi national empire, which allowed a relatively large degree of cultural autonomy to the different peoples and ethnic groups, Italy was a nation state, and its governments had little intention of allowing the existence of separate national movements and identities on its territories. Issues regarding the use of the Slovene and Croatian languages in public administration and in the educational system, therefore, became the main point of contention between the Italian authorities and the Slovene and Croatian minorities. After the Fascist movement came to power in 1922, anti Slavic policies were enforced as part of Italianization. In 1923, the use of Slovene and Croatian in all public offices, including post offices and means of public transport, was prohibited. In the same year, the Gentile reform declared Italian as the only language of public education; by 1928, all Slovene and Croatian schools, including private ones, were closed down. In 1925, the use of Slovene and Croatian was prohibited in the courts of law. All Slovene and Croatian names of towns and settlements were Italianized. By 1927, all public use of Slovene and Croatian was prohibited. It was prohibited to give children Slavic names, and all Slavic sounding surnames were administratively given an Italian sounding form. The Fascist Italianization prohibited Slavic inscriptions on gravestones. By 1927, all Slovene and Croatian associations—not only political ones, but also cultural, educational and sport associations—were dissolved, as were all financial and economic institutions in the hands of the Slovene and Croatian minority. Starting in 1928, the state law also started limiting the use of Slovene and Croatian in the churches, and in 1934, all use of Slovene and Croatian in Roman Catholic liturgy (including singing and sermons) was prohibited. Under the effect of this policy, tens of thousands emigrated abroad, mostly to Yugoslavia and South America.
Құрамы мен қызметі
Оның құрамына бұрынғы Австрияның Жадталдық аймағынан шыққан радикалды (көбінесе ұлттық-либералды) словен жастары және Истриядан бірнеше хорваттар кірген, алайда ондағы қолдауы айтарлықтай нашар болды. Бұл ұйымның көптеген мүшелері Югославия және Ұлыбританияның барлау қызметтерімен байланыста болды, сондай-ақ олардың көпшілігі әскери оқудан өтті. Ұйымның мақсаты – зорлықпен жүзеге асырылатын фашистік Италияндықтан күресу және Истрия, Словенияның Жадталдық аймағы мен Риеканы Югославияға қосу болды. TIGR Италия және Германия аумағында бірнеше бомбалық шабуылдар жасады, сонымен қатар фашистік режимге қарсы халық көтерілісін жоспарлады, бірақ ол ешқашан іске аспады. Осы іс-әрекеттері үшін Италия мемлекеті оны террористік ұйым деп санады. 1940 және 1941 жылдары ұйым Фашизмге қарсы бақылау және жазалау ұйымы тарапынан таратылды. Көптеген мүшелері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Словен халқының Азаттық фронтына қосылды. Соғыстан кейін көптеген бұрынғы TIGR белсенділері Югославияның коммунистік билігі тарапынан қуғынға түсті.
Its membership consisted of radical (mostly national liberal) Slovene youth from former Austrian Littoral, and a few Croats of Istria, where its support was much weaker. Many members of this organization were connected with Yugoslav and British intelligence services and many of them were militarily trained. The aim of the organization was to fight violent Fascist Italianization and to achieve the annexation of Istria, the Slovenian Littoral and Rijeka to Yugoslavia. The TIGR carried out several bomb attacks on Italian and German soil, It also planned a popular uprising against the Fascist regime, which was however never carried out. Because of these actions, it was treated as a terrorist organization by the Italian state. The organization was dismantled by the Organization for Vigilance and Repression of Anti Fascism in 1940 and 1941. Many of its members joined the Liberation Front of the Slovenian People during World War II. After the war, many former TIGR activists were persecuted by Yugoslav Communist authorities.
Алғашқы іс-әрекеттері
Юлиандық наурызда фашистікке қарсы алғашқы ұйымдастырылған қарсылық қозғалысы 1920 жылдардың ортасында Югославиямен шектес аймақтың шығыс бөлігінде (Постойна және Илирска Бистрица маңында) басталды. Жергілікті словендық белсенділер Югославияның ұлттық ұйымы «Оржунамен» байланыс орнатып, итальяндық әскери және полиция қызметкерлеріне қарсы алғашқы шабуылдар жасады. Бірақ бұл әрекеттер көбінесе жеке, ұйымдық қолдауы жоқ шаралар болды. Словениялық фашистікке қарсы белсенділер мен «Оржуна» арасындағы байланыс тез арада, идеологиялық айырмашылықтарға байланысты үзілді. 1927 жылдың қыркүйегінде словен либералды ұлтшылдары Випава аңғарының үстіндегі Нанос үстіртінде бас қосып, Триест, Истрия, Гориция және Риека аттарының бас әріптерінен құралған «TIGR» деген атпен көтеріліс ұйымын құруға шешім қабылдады. Бірнеше айдан кейін Триест қаласында тағы бір кездесу өтті, онда бұрынғы топқа байланысты «Borba» (Күрес) ұйымы құрылды, оған Истриядан келген хорват белсенділері де кірді. Екі ұйым бастапқыда тығыз байланыста жұмыс істеді. Екі ұйымның негізін Триест, Карст үстірті, Ішкі Карниола және Толмин ауданынан шыққан прогрессивті словен ұлтшыл жастары құрады. 1927 мен 1930 жылдар аралығында ұйым Ұлттық фашистік партияның мүшелеріне немесе жақтастарына (итальяндық және словендық) қарсы көптеген шабуылдар жасады, сондай-ақ репрессивті күштердің бірнеше өкілдерін – карабинерлерді, шекара күзетшілерін, әскери қызметкерлерді өлтірді. Гориция аймағында «TIGR» ұйымы ашық зорлық-зомбылықтан бас тартып, халықтың кең қабаттары арасында насихат жұмысын, сондай-ақ заңсыз білім беру, мәдени және саяси қызметке баса назар аударды. «TIGR» ұйымының Гориция бөлімі заңгер Янко Кральж және дін қызметкері Виргиль Шчек басқаратын христиан-социалистік белсенділер ұйымдастырған құпия католик желісімен тығыз байланыс орнатты. Истрияда «TIGR» ұясын Берамнан (Пазинге жақын) шыққан хорват белсендісі Владимир Гортан басқарды. Көптеген словен ұяларынан өзгеше, Гортан полиция конвойларын шабуылдау сияқты ашық демонстрациялық әрекеттерді ұнатты. 1929 жылдың наурыз айында фашистік референдум кезінде Пазин қаласының жанындағы сайлау учаскесіне шабуыл жасап, бір шаруаны өлтірді. Одан кейін итальяндық полиция оны ұстап алып, өлім жазасын орындады. 1930 жылдың 10 ақпанында «Il Popolo di Trieste» газетінің кеңсесіне «TIGR» бомба қойды, нәтижесінде газет редакторы Гвидо Нери қаза табады. Тағы үш журналист пен баспагер жарақат алды. 1930 жылы итальяндық фашистік полициясы «TIGR» ұяларын тапты. Ұйымның көптеген мүшелері Бірінші Триест процесінде сотталды; төртеуі (Фердо Бидовец, Фран Марушич, Звонимир Милош және Алойзи Валенчич) кісі өлтіру айыбымен өлім жазасына кесіліп, Триест маңындағы Басовиццада атылды.
The first organized anti Fascist resistance activities in the Julian March began in the mid 1920s in the easternmost districts of the region (around Postojna and Ilirska Bistrica), on the border with Yugoslavia. Local Slovene activists established contacts with the Yugoslav nationalist organization Orjuna, launching first attacks at Italian military and police personnel. These were however still mostly individual actions, without an organizational background. The connections between the Slovene anti Fascist activists and the Orjuna were soon broken due to a different ideological agenda. In September 1927, a group of Slovene liberal nationalist activists met on the Nanos Plateau above the Vipava Valley, and decided to form an insurgence organization called TIGR, an abbreviation of the names for Trieste, Istria, Gorizia, and Rijeka. A few months later, another meeting took place in Trieste, where a group connected to the former established the organization Borba (Fight), which also included some Croat activists from Istria. From the very beginning, the two groups worked in close alliance. The two organization were formed mostly by Slovene progressive nationalist youngsters from Trieste, the Karst Plateau, Inner Carniola, and the Tolmin district. Between 1927 and 1930, the organization launched numerous attacks on individual members or supporters of the National Fascist Party (both Italian and Slovene), and also killed several members of repressive forces: carabinieri, border guards, military personnel. In the Gorizia region, the TIGR organization restrained from openly violent actions, and focused mostly on propaganda and on illegal educational, cultural and political activity among larger strata of the population. The Gorizia section of the TIGR established close connections with the underground Catholic network organized by Christian Socialist activists, centered around the lawyer Janko Kralj and priest Virgil Šček. In Istria, the TIGR cell was led by Vladimir Gortan, a Croat activist from Beram (near Pazin). Differently from most Slovene cells, Gortan opted for open demonstrative actions, such as attacks on police convoys. In March 1929, during the Fascist plebiscite, when he raided a polling station near the town of Pazin, killing one peasant. Soon afterwards, he was caught by the Italian police and executed. On 10 February 1930, in the headquarters of the newspaper Il Popolo di Trieste, the TIGR places a bomb killing the editor Guido Neri. Three other journalists and typographers remained injured. In 1930 the Italian fascist police discovered some TIGR cells. Numerous members of the organization were sentenced at the First Trieste trial; four of them (Ferdo Bidovec, Fran Marušič, Zvonimir Miloš and Alojzij Valenčič), charged with murder, were sentenced to death and executed at Basovizza near Trieste.
1930 жылдардағы қайта ұйымдастыру
1930 жылғы соттан кейін ұйым Альберт Режек пен Данило Зеленнің басшылығымен жылдам қайта ұйымдастырылды. Ол құрамын кеңейтіп, тактикасын өзгертті. Фашистік репрессияның символды тұлғалары мен институттарына демонстративті шабуылдар жасаудың орнына, инфрақұрылымға, сондай-ақ жоғары ранкті әскери, милиция және полиция қызметкерлеріне бағытталған шабуылдарды таңдады. Олар кең барлау желісін құрып, британдық және югославтық барлау қызметтерімен байланыс орнатты. Идеологиялық үгіт күшейтілді. 1920 жылдардың соңында ұйым ORJUNA сияқты радикалды югослав ұлтшыл қозғалыстарымен тығыз байланыста болса, 1930 жылдардағы қайта ұйымдастырудан кейін солшыл идеологияны қабылдады. Италиялық антифашистік ұйымдармен бірнеше байланыс орнатылды (соның ішінде Giustizia e Libertà ұйымымен). 1935 жылы TIGR Италия Коммунистік партиясымен ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. Дегенмен, TIGR барлық идеологиялық бөліністерден жоғары тұруға тырысып, Истрия мен Словениялық жағалаудағы жергілікті словен және хорват католик төменгі дін қызметкерлерімен және халықтық ұйымдармен тығыз қарым-қатынас сақтады. Ұйым жоспарлаған әрекеттердің ішіндегі ең батыл және ауқымдысы – 1938 жылы Бенито Муссолиниге жасалған қастандық әрекеті болды. Жоспар диктатордың 1938 жылы Кобаридке (ресми түрде Капоретто деп аталған) сапары кезінде орындалуы тиіс еді. Алайда, жоспар соңғы сәтте кейінге шегерілді, бұл, әдетте, Мюнхен келісіміне қатысты келіссөздерде белсенді рөл атқарып жатқан Муссолиниге қарсы осындай әрекетке қарсылық білдірген британдық барлау қызметінің қысымына байланысты болды. 1938 жылы Австрияның аншлюсінен кейін TIGR өзінің қызметін көршілес нацистік Германияға кеңейтіп, негізінен маңызды инфрақұрылымға – теміржолдар мен жоғары кернеулі электр желілеріне қарсы бомбалау шараларын жүзеге асырды. Бұл әрекеттер фашистік режимнің жан-жақты тергеуіне әкелді, нәтижесінде 1940/1941 жылдары TIGR ұяларының көп бөлігі ашыққа шықты.
After the trial of 1930, the organization quickly re organized itself under the leadership of Albert Rejec and Danilo Zelen. It expanded its membership and shifted its tactics. Instead of demonstrative attacks on symbolic figures and institutions of Fascist repression, they opted for targeted attacks on infrastructure and high ranking military, militia and police personnel. They also built a wide intelligence network, and established contacts with British and Yugoslav intelligence services. Ideological propaganda was intensified. While in the late 1920s, the organization had close connection with radical Yugoslav nationalist movements, such as ORJUNA, after the reorganization in the 1930s it adopted a more left wing ideology. Several connections with Italian anti Fascist organizations were established (including with the organisation Giustizia e Libertà). In 1935, TIGR signed an agreement of co operation with the Communist Party of Italy. The TIGR nevertheless tried to remain above all ideological divisions, maintaining a close relationship with the local Slovene and Croat Roman Catholic lower clergy and grassroots organizations in Istria and the Slovenian Littoral. Among the actions planned by the organization, the most daring and far reaching was probably the attempt on Benito Mussolini's life in 1938. The plan was supposed to be carried out in 1938, when the dictator visited Kobarid (then officially known as Caporetto). The plan was put off at the last minute, most probably because of the pressure by the British intelligence, which opposed such an action in times when Mussolini was conducting an active role in the negotiations that led to the Munich agreement. After the Anschluss of Austria in 1938, the TIGR expanded its activity to neighboring Nazi Germany, focusing primarily on bomb actions against crucial infrastructure: railways, and high voltage power lines. The actions led to a thorough investigation by the Fascist regime, which disclosed most of the TIGR cells in 1940/1941.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы ТИГР ұйымының бірнеше мүшесі Екінші Триест процесінде тыңшылық және терроризм жасады деген айыппен сотталды; олардың төртеуі (Виктор Бобек, Иван Иванчич, Симон Кос және Иван Ваднал) сол жылы Триест қаласына жақын Вилла-Опицинада коммунистік белсенді Пинко Томажичпен бірге атылды. 1941 жылдың сәуір айында Югославияға шабуыл жасаған күштерге дейін ұйымның көп бөлігі итальян және нацистік Германияның құпия полициясымен таратылған болатын. Көптеген көрнекті мүшелері концлагерлерге жіберілді, өлтірілді немесе елден қуылды. 1941 жылдың 13 мамырында Подтабор төбелерінде ТИГР ұйымының үш мүшесі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Словения аумағындағы фашистік күштерге қарсы бірінші қарулы қарсылық көрсетті, осы шайқаста Данило Зелен (1907–1941) фашистік күштерге қарсы күресте қаза тапқан алғашқы словен азаматы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұйымның көптеген мүшелері партизандық қозғалысқа қосылды, бірақ ұйымның өзі Словен халқының Азаттық фронтына шақырылмады.
In 1941 several members of TIGR were condemned for espionage and terrorism at the Second Trieste trial; four of them (Viktor Bobek, Ivan Ivančič, Simon Kos and Ivan Vadnal) were executed in Villa Opicina near Trieste the same year, jointly with the Communist activist Pinko Tomažič. By the time of the Axis invasion of Yugoslavia in April 1941, most of the organization was already dismantled by both Italian and Nazi German secret police and most of its prominent members either sent to concentration camps, killed or exiled. On May 13, 1941, in the hills above Podtabor, three TIGR members carried out the first armed resistance against Axis forces in Slovenian territory during the Second World War, in which Danilo Zelen (1907–1941) was the first Slovenian to die in combat resisting the Axis forces. During World War II, many of its members joined the partisan resistance, although the organization itself was not invited to join the Liberation Front of the Slovenian People.
Кейінгі оқиғалар мен мұра
1945 жылы Югославияда коммунистік режим орнағаннан кейін, ТИГР-дің көптеген бұрынғы мүшелері қоғамдық өмірден шеттетілді. Югославияның құпия полициясы ТИГР-дің кейбір мүшелерін 1970 жылдарға дейін жақыннан бақылап отырды. Олардың қызметі ресми тарихтан жойылды. 1970 жылдардың соңында ТИГР қызметі туралы алғашқы тарихи жазбалар пайда бола бастады. Дегенмен, олардың қарсылық күресі тек 1980 жылдары қайта бағалана бастады, осы мәселе бойынша бірнеше тарихи кітап жарық көрді. Тарихшы Милица Качин Вохинц 1990 жылы жарық көрген «Еуропадағы алғашқы антифашизм» атты монографиясында осы қозғалысты жан-жақты зерттеген алғашқылардың бірі болды. 1990 жылдар бойында ТИГР тарихы кеңінен жарияланып, қоғамдық сөздерде жиі айтыла бастады. 1994 жылы Постойна қаласында Словения жағалауының патриоттық дәстүрлерін дамыту қауымдастығы (көбінесе «ТИГР қауымдастығы» немесе «Патриоттық ТИГР қауымдастығы» деп аталады) құрылды, ол ТИГР мұрасын оң бағалауды ілгерілететін негізгі ұйымға айналды. 1997 жылы Словенияның социалистік республикасына Словения жағалауының қосылуының 50 жылдығына орай, Словенияның сол кездегі президенті Милан Кучан ТИГР ұйымына Словения Республикасының Бостандық алтын белгісімен (Zlati častni znak svobode Republike Slovenije) марапаттады, бұл Словенияның ең жоғары мемлекеттік наградасы. 1990 жылдардан бері ТИГР белсенділері мен олардың қызметін еске алу үшін көптеген ескерткіштер мен мемориалдық тақталар орнатылды.
After the establishment of the Communist regime in Yugoslavia in 1945, most former TIGR members were removed from public life. The Yugoslav secret police continued to closely monitor some of TIGR's members up to the 1970s. Their activity was removed from the official historical accounts. In the late 1970s, the first historical accounts on the activity of the TIGR started to appear. Only in the 1980s, however, did their resistance activity started to be appreciated again, with several historical books written on the matter. The historian Milica Kacin Wohinz was one of the first to produce a thorough study of the movement in a monograph entitled "The First Anti Fascism in Europe", and published in 1990. Throughout the 1990s, the history of TIGR received increased publicity and started to be mentioned in public speeches. In 1994, the Association for the Nourishment of Patriotic Traditions of the Slovenian Littoral Organization TIGR (colloquially known as the "Association TIGR" or "Patriotic Association TIGR") was formed in Postojna, and eventually became the main promoter of the positive evaluation of the TIGR legacy. In 1997 on the 50th anniversary of annexation of the Slovenian Littoral to the Socialist Republic of Slovenia, the then president of Slovenia Milan Kučan symbolically insignated the organization TIGR with the Golden Honour Insignia of Freedom of the Republic of Slovenia (Zlati častni znak svobode Republike Slovenije), the highest state decoration in Slovenia. Since the 1990s, many monuments and memorial plaques have been erected to commemorate TIGR activists and their activities.