Кіріспе

18-19 ғасырлардағы мәдени қозғалыс Чех ұлттық қайта өрлеуі - 18-19 ғасырларда Чехия жерінде орын алған мәдени қозғалыс. Бұл қозғалыстың мақсаты - чех тілі мен мәдениетін, ұлттық болмысын қайта жаңғырту. Қайта өрлеу қозғалысының ең көрнекті тұлғалары Йозеф Добровский мен Йозеф Юнгман болды.

Өмірбаян

1620 жылы Ақ тау шайқасынан кейін Чехия елдері Габсбург императорларының бастамасымен германизациялау саясатын бастан кешірді. Қуғын-сүргін дінмен де байланысты болды. Габсбургтер билікті қолға алған кезде Богемия тұрғындарының жартысы протестанттар болды (гуситтер қараңыз). Габсбургтер реформацияға қарсы және католиктік дінге қайта бағындыруға күш салды, бұл кейбір чех элиталарын елден қашуға мәжбүр етті. Бұл қатал қайта католиктік бүгінгі кең таралған чех атеизміне себепші болды. Келесі екі ғасыр ішінде чех тілі мемлекеттік басқарудан, әдебиеттен, мектептерден, Карл университетінен және жоғарғы сыныптардан жойылып кетті. Чех тілінде жазылған көптеген кітаптар діни себептермен өртелді. Мысалы, тек қана иезуит Антонин Коняш тек қана 30 000-ға жуық чех тіліндегі кітапты өртеп жіберген. Бірте-бірте чех тілі әдетте сауатсыз болған шаруалар арасында қарым-қатынас құралы болып қалды. Сондықтан да қайта жаңғыру ауылдағы қарапайым чехтерден шабыт алды.

Басты оқиғалар

1809 жылы Жозеф Добровский өзінің чех грамматикасы кітабын шығарды. 1817 жылы Вацлав Ханка Двур Кралове мен Зелена Гораның ортағасырлық қолжазбаларын тапты деп мәлімдеді, олар онжылдықтар өткен соң Ханка мен Линданың жалғандары болып дәлелденді. Йозеф Юнгман 1834-1839 жылдары бес томдық неміс-чеш тілінің сөздігін шығарды. Бұл үлкен лексикографиялық еңбек, ол чех тіліне үлкен ықпал етті. Юнгманн "Кралицкий Киелі кітабы" (1579-1613) кезеңіндегі сөздерді және замандастарының тілдерін қолданды. Ол басқа славян тілдерінен не нелогизмдер жасады, не словактерді пайдаланды. Ол сонымен қатар Чехияның ғылыми терминологиясын дамытуға ықпал етті, осылайша Чехияның алғашқы зерттеулерінің дамуына мүмкіндік берді. Бұл шығарманы 1831 жылы Франтишек Палацкий Ұлттық музейдің бөлімшесі ретінде құрған Matice česká басылымы шығарды. Matice маңызды мекемеге айналды, өйткені ол кезде чех тіліндегі шығармаларды жариялайтын бірнеше жолдардың бірі болды. 1832 жылы ол Богемия мұражайының журналын басып шығаратын болды. Бұл журнал маңызды болды, өйткені ол неміс тілінде жарық көрген Корольдік Богемия ғылым академиясы жариялаған журналдан айырмашылығы, чех интеллигенциясының өз идеяларын өз тілінде жариялауына алаң жасады. Тілдің қайта өркендеуімен чех мәдениеті өркендеді. Чехияның тарихы мен мәдениетін дәріптеу үшін Чехия институттары құрылды. Ұлттық театр 1883 жылы, ал Ұлттық музей 1818 жылы ашылды. Бұл қорларға қаржылай қолдау көрсеткендер - ақсүйектер, өнеркәсiпшiлер, сондай-ақ Габсбург императорлары.

Қайта өрлеу әдебиеті

Қайта өрлеу дәуірінің басында жазба еңбектер тіл мен мәдениетті дамытуға көбірек көңіл бөлді. Көркем шығармалар қайта өрлеудің кейінгі кезеңінде кеңінен таралды және осы кезеңде чех әдебиетінің кейбір айқындаушы шығармалары пайда болды. Мүмкін, ғасырдың басында қалалардағы қоғамға неміс тілді халықтың үстемдігі әсер еткендіктен, сол кезеңдегі чех жазушылары көбінесе ауылға шабыт іздеп жүреді. Гримм ағайындыларының неміс фольклорын жазғандарына ұқсас, Карел Яромир Эрбен әртүрлі халық аңыздарын біріктірген Prostonárodní české písně a říkadla (Чех халық әндері мен балабақша рифмалары) жазды. Ауылды шынайы Богемия деп санаған, ол жерде чех фольклоры мен дәстүрлері қалалардың шетелдік ықпалынан алыс сақталған. Бұл Božena Němcová романында көрінеді, оның "Әже" романы Шығыс Богемияның ауылдық ауылындағы өмірді зерттейді.

Нәтижелер

Чех тілі элитаның тіліне, әдебиетке айналды, ал Чехословакия құрылғаннан кейін ол бюрократияның ішкі тілі болды. Бүгінде чех тілі Чехия Республикасының ресми тілі болып табылады; алайда, қайта жаңғырушылар өздерінің грамматикасы мен сөздіктері үшін үлгі ретінде қолданған Кралицкий Киелі кітаптың ескірген тілін құрметтегендіктен, күнделікті, күнделікті тіл мен әдебиеттің оқыған тілі арасында алшақтық пайда болды, ол азырақ деңгейде әлі де бар.