Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
18-19 ғасырлардағы мәдени қозғалыс Чех ұлттық қайта өрлеуі - 18-19 ғасырларда Чехия жерінде орын алған мәдени қозғалыс. Бұл қозғалыстың мақсаты - чех тілі мен мәдениетін, ұлттық болмысын қайта жаңғырту. Қайта өрлеу қозғалысының ең көрнекті тұлғалары Йозеф Добровский мен Йозеф Юнгман болды.
Cultural movement in the 18th and 19th centuries
The Czech National Revival was a cultural movement which took place in the Czech lands during the 18th and 19th centuries. The purpose of this movement was to revive the Czech language, culture and national identity. The most prominent figures of the revival movement were Josef Dobrovský and Josef Jungmann.
Өмірбаян
1620 жылы Ақ тау шайқасынан кейін Чехия елдері Габсбург императорларының бастамасымен германизациялау саясатын бастан кешірді. Қуғын-сүргін дінмен де байланысты болды. Габсбургтер билікті қолға алған кезде Богемия тұрғындарының жартысы протестанттар болды (гуситтер қараңыз). Габсбургтер реформацияға қарсы және католиктік дінге қайта бағындыруға күш салды, бұл кейбір чех элиталарын елден қашуға мәжбүр етті. Бұл қатал қайта католиктік бүгінгі кең таралған чех атеизміне себепші болды. Келесі екі ғасыр ішінде чех тілі мемлекеттік басқарудан, әдебиеттен, мектептерден, Карл университетінен және жоғарғы сыныптардан жойылып кетті. Чех тілінде жазылған көптеген кітаптар діни себептермен өртелді. Мысалы, тек қана иезуит Антонин Коняш тек қана 30 000-ға жуық чех тіліндегі кітапты өртеп жіберген. Бірте-бірте чех тілі әдетте сауатсыз болған шаруалар арасында қарым-қатынас құралы болып қалды. Сондықтан да қайта жаңғыру ауылдағы қарапайым чехтерден шабыт алды.
Following the Battle of White Mountain in 1620, Czech lands experienced Germanisation politics spearheaded by the Habsburg emperors. The oppression was also connected with religion – about one half of the inhabitants of Bohemia were Protestants (see Hussite) when the Habsburgs took power. The Habsburgs started rampant anti Reformation and re Catholicization efforts which made some Czech elites flee the country. This violent re Catholicization has been suggested to be one of the reasons behind today's widespread Czech atheism. During the two following centuries, Czech language had been more or less eradicated from state administration, literature, schools, Charles University, and among the upper classes. Large numbers of books written in Czech were burned for confessional reasons. For example, Jesuit Antonín Koniáš alone is credited with burning as many as 30,000 Czech language books. Gradually, Czech was reduced to a means of communication between peasants, who were often illiterate. Therefore, the revival looked for inspiration among ordinary Czechs in the countryside.
Басты оқиғалар
1809 жылы Жозеф Добровский өзінің чех грамматикасы кітабын шығарды. 1817 жылы Вацлав Ханка Двур Кралове мен Зелена Гораның ортағасырлық қолжазбаларын тапты деп мәлімдеді, олар онжылдықтар өткен соң Ханка мен Линданың жалғандары болып дәлелденді. Йозеф Юнгман 1834-1839 жылдары бес томдық неміс-чеш тілінің сөздігін шығарды. Бұл үлкен лексикографиялық еңбек, ол чех тіліне үлкен ықпал етті. Юнгманн "Кралицкий Киелі кітабы" (1579-1613) кезеңіндегі сөздерді және замандастарының тілдерін қолданды. Ол басқа славян тілдерінен не нелогизмдер жасады, не словактерді пайдаланды. Ол сонымен қатар Чехияның ғылыми терминологиясын дамытуға ықпал етті, осылайша Чехияның алғашқы зерттеулерінің дамуына мүмкіндік берді. Бұл шығарманы 1831 жылы Франтишек Палацкий Ұлттық музейдің бөлімшесі ретінде құрған Matice česká басылымы шығарды. Matice маңызды мекемеге айналды, өйткені ол кезде чех тіліндегі шығармаларды жариялайтын бірнеше жолдардың бірі болды. 1832 жылы ол Богемия мұражайының журналын басып шығаратын болды. Бұл журнал маңызды болды, өйткені ол неміс тілінде жарық көрген Корольдік Богемия ғылым академиясы жариялаған журналдан айырмашылығы, чех интеллигенциясының өз идеяларын өз тілінде жариялауына алаң жасады. Тілдің қайта өркендеуімен чех мәдениеті өркендеді. Чехияның тарихы мен мәдениетін дәріптеу үшін Чехия институттары құрылды. Ұлттық театр 1883 жылы, ал Ұлттық музей 1818 жылы ашылды. Бұл қорларға қаржылай қолдау көрсеткендер - ақсүйектер, өнеркәсiпшiлер, сондай-ақ Габсбург императорлары.
Josef Dobrovský published his Czech grammar book in 1809. In 1817, Václav Hanka claimed to have discovered medieval Manuscripts of Dvůr Králové and Zelená Hora, which were decades later proven as Hanka's and Linda's forgeries. Josef Jungmann published the five volume Czech German dictionary in 1834–1839. It was a major lexicographical work, which had a great formative influence on Czech. Jungmann used vocabulary of the Bible of Kralice (1579–1613) period and of the language used by his contemporaries. He borrowed words not present in Czech from other Slavic languages or created neologisms. He also inspired development of Czech scientific terminology, thus making it possible for original Czech research to develop. This work was published by the Matice česká, an institution created by František Palacký in 1831 as a branch of the National Museum. The Matice became an important institution as it was at the time one of the few routes through which works in Czech could be published. In 1832 it took over the publication of the journal of the Bohemian Museum. This journal was important as it provided a forum for the Czech intelligentsia to publish their ideas in their own language, in contrast to the journal published by the Royal Bohemian Academy of Sciences, which was published in German. With the renaissance of language, Czech culture flourished. Czech institutions were established to celebrate Czech history and culture. The National Theatre opened in 1883 and the National Museum in 1818. The foundations were financially supported by the nobility, industrialists, as well as the Habsburg emperors.
Қайта өрлеу әдебиеті
Қайта өрлеу дәуірінің басында жазба еңбектер тіл мен мәдениетті дамытуға көбірек көңіл бөлді. Көркем шығармалар қайта өрлеудің кейінгі кезеңінде кеңінен таралды және осы кезеңде чех әдебиетінің кейбір айқындаушы шығармалары пайда болды. Мүмкін, ғасырдың басында қалалардағы қоғамға неміс тілді халықтың үстемдігі әсер еткендіктен, сол кезеңдегі чех жазушылары көбінесе ауылға шабыт іздеп жүреді. Гримм ағайындыларының неміс фольклорын жазғандарына ұқсас, Карел Яромир Эрбен әртүрлі халық аңыздарын біріктірген Prostonárodní české písně a říkadla (Чех халық әндері мен балабақша рифмалары) жазды. Ауылды шынайы Богемия деп санаған, ол жерде чех фольклоры мен дәстүрлері қалалардың шетелдік ықпалынан алыс сақталған. Бұл Božena Němcová романында көрінеді, оның "Әже" романы Шығыс Богемияның ауылдық ауылындағы өмірді зерттейді.
At the beginning of the Revival, written works focused more on developing the language and culture. Artistic works became more common towards the later phase of the Revival and it is in this period that some of the defining works of Czech Literature appeared. Possibly as a consequence of the domination of urban society by the German speaking population at the start of the century, Czech writers of the period often looked to the countryside for inspiration. In a similar fashion to how the Brothers Grimm recorded German folklore, Karel Jaromír Erben wrote Prostonárodní české písně a říkadla (Czech Folk Songs and Nursery Rhymes) which brought together various folktales. The countryside was looked to as the true Bohemia, where Czech folklore and traditions had survived away from the foreign influences of the cities. This can be seen in the work of Božena Němcová, whose novel The Grandmother explores life in a rural East Bohemian village.
Нәтижелер
Чех тілі элитаның тіліне, әдебиетке айналды, ал Чехословакия құрылғаннан кейін ол бюрократияның ішкі тілі болды. Бүгінде чех тілі Чехия Республикасының ресми тілі болып табылады; алайда, қайта жаңғырушылар өздерінің грамматикасы мен сөздіктері үшін үлгі ретінде қолданған Кралицкий Киелі кітаптың ескірген тілін құрметтегендіктен, күнделікті, күнделікті тіл мен әдебиеттің оқыған тілі арасында алшақтық пайда болды, ол азырақ деңгейде әлі де бар.
Czech became the language of the elites, literature, and after the creation of Czechoslovakia also the internal language of bureaucracy. Today Czech serves as the official language of the Czech Republic; however, due to the Revivalists' reverence for the outdated language of the Kralice Bible, which they used as a model for their grammar and dictionaries, a gap emerged between the everyday, colloquial language, and the learned language of literature, which to a lesser extent still exists.