1745 жылғы Фонтену шайқасы және Аустрия мұрагерлік соғысы

Кіріспе

1745 жылғы Австрия мұрагерлігі шайқасы

Фонтеной шайқасы 1745 жылдың 11 мамырында Австрия мұрагерлігі соғысы кезінде, қазіргі Бельгиядағы Турнай маңында болды. Бұл жер сол кезде Австрияның Нидерландысының бөлігі болған. Маршал Саксен басқаратын 50 мыңдық француз армиясы Камберленд герцогы басқаратын шамамен бірдей күшті Прагматикалық армияны жеңді. 1745 жылға қарай бес жылдық соғыс Францияны қаржылық банкротқа жақын әкелді, ал Австрияның Нидерландысы соғысты аяқтайтын шешуші жеңіске қол жеткізуге ең жақсы мүмкіндік беретіндей көрінді. 1745 жылдың сәуірінде Саксен Шельданың жоғарғы ағысындағы маңызды стратегиялық қала Турнайды қоршап алды, бұл одақтас әскерлердің негізгі күштерін оған көмек көрсетуге мәжбүр етті. Қоршауды жалғастыру үшін 22 000 әскерді қалдырып, Саксен өзінің негізгі күштерін Антоинг, Везон және Фонтеной ауылдарында, табиғи түрде берік және қорғаныс құрылыстарымен нығайтылған жерде орналастырды. Бірнеше сәтсіз бүйірлік шабуылдардан кейін, одақтас жаяу әскерлер колоннасы (15 000 сарбаз) ауыр шығынға ұшырап, француз орталығына шабуыл жасады, бірақ олар кері қайтарылды. Жаяу әскерлері атты әскермен қамтылған күйі Брюссельге қарай шегінді, ал Турнай жақын арада құлдырады. 1745 жылғы Якобит көтерілісін басу үшін көптеген британдық әскерлер қазан айында қайтарылды, нәтижесінде Франция Австрияның Нидерландысын бақылауға алды. Дегенмен, Фонтеной шайқасы соғысты аяқтауға жеткіліксіз болды, ал 1746 жылдың мамырында Людовик XV бейбіт келіссөздерін бастады, бірақ келіссөздер келесі екі жыл бойы созылды. 1746 жылы Рокуста және 1747 жылы Лауффельдте француз әскерлерінің жеңіске жеткеніне қарамастан, олардың экономикалық жағдайы нашарлай берді. Соғыс 1748 жылдың қарашасында Акс-ла-Шапель шартымен аяқталды, оған сәйкес Франция Австрияның Нидерландысындағы басып алған жерлерінен бас тартты.

Өмір сүрген жылдары: 1740 - 1745 жылдар

Австрия мұрагерлік соғысының тікелей себебі 1740 жылы император Карл VI-ның дүниеден озғандығы болды, ол тікелей әулеттегі соңғы Габсбург еркегі еді. Габсбург монархиясы саликалық заңмен басқарылды, осылайша оның үлкен қызы Мария Терезаны таққа мұрагерлікке жібермеді, бірақ бұл шарт 1713 жылғы Прагматикалық санкциямен күштен шығарылды. Ең жақын мұрагер – Баварияның Карлы болды, ол Мария Терезаның мұрагерлік құқығының заңдылығына күдік келтірді. Отбасылық мұралық дау Еуропалық мәселеге айналды, себебі монархия Киелі Рим империясына, көбінесе неміс мемлекеттерінің федерациясына, Киелі Рим императоры басшылығымен үстемдік етті. Техникалық тұрғыдан сайланатын лауазым болғандықтан, 1742 жылдың қаңтарында Карл 300 жыл ішіндегі алғашқы Габсбург емес император атанды, оны Франция, Пруссия және Саксония қолдады. Мария Терезаны «Прагматикалық одақтастар» деп аталған Австрия, Ұлыбритания, Ганновер және Голландия Республикасы қолдады. Төрт жылдық қақтығыстың басты пайдакүші Пруссия болды, ол 1740–1742 жылдардағы Бірінші Силезия соғысы кезінде Австрияның Силезия провинциясын жаулап алды. Империяның ең бай провинциясы болған Силезия салықтары империяның жалпы кірісінің он пайызын құрады және ірі кен өндіру, тоқыма және бояу өнеркәсіптеріне ие болды. Оны қайтару Мария Тереза үшін басымдыққа айналды және 1744–1745 жылдардағы Екінші Силезия соғысына әкелді. Карл 1745 жылдың қаңтарында қайтыс болғаннан кейін австриялықтар тез арада Баварияны басып алды және 15 сәуірде Пфаффенхофен шайқасында франко-бавариялық әскерді жеңді. Карлдың ұлы Максимилиан III Иосиф енді бейбітшілікке келісім сұрады және Мария Терезаның күйеуі Франциск Стефанның жаңа император болып сайлануын қолдады. Бавария соғыстан шыққаннан кейін Австрия Силезияға назар аудара алды, ал Франция Германиядағы қатысуынан босатылып, Италия мен Төмен елдерге көңіл бөлді.

1745 жылғы жорық жоспарлары

1744 жылдың бірінші жартысында Франция Австриялық Нидерландтарда маңызды табыстарға қол жеткізді, бірақ кейін басқа жерлердегі қауіптерге күш-жігерін жұмсауға мәжбүр болды. 1745 жылғы науқан үшін Морис де Сакс Людовик XV-ті Ұлыбританияға шешуші жеңіліс беруге ең қолайлы орын – осы аймақ екендігіне көндірді, себебі Ұлыбританияның қаржылық ресурстары одақтастардың соғыс күшін анықтайтын фактор еді. Оның жоспары – одақтастарды өзі таңдаған жерде шайқасқа шақыру, британдық қаржылық күш қосымша әскерлерді қаржыландыруға және француздардың қазіргі сандық артықшылығын жоюға үлкермес бұрын. Сакс сондай-ақ, одақтастардың мақсаттары мен басымдықтарындағы жиі дауларға қарағанда, біріктірілген басшылық пен стратегияның артықшылықтарын пайдаланды. Бұл аймақтағы шайқастардың көп бөлігі Фландрия деп аталатын, тығыз және кең аумақта өтті, оның ең биік нүктесі теңіз деңгейінен жоғары көтерілмейді және оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ағатын өзендер басым болды. 19 ғасырда теміржолдар пайда болғанға дейін, ірі тауарлар мен жабдықтар су арқылы тасымалданды, ал аймақтағы соғыстар Лис, Самбр және Мёз өзендерін қоса алғанда, маңызды су жолдарының бақылауы үшін жүргізілді. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Солтүстік Францияда басталып, Антверпенде Солтүстік теңізге құятын Шельда өзені еді. Сакс Франция шекарасына жақын орналасқан, Шелданың жоғарғы бассейніне кіруді бақылайтын Турнай қаласына шабуыл жасауды жоспарлады, бұл оны Солтүстік Еуропаның сауда желісіндегі маңызды буынға айналдырды. 8000-нан астам гарнизонмен ол Австриялық Нидерландтардағы Голланд кедергісі шарты бойынша ең мықты бекініс болып саналды, Сакс одақтастарды осы қала үшін күресуге мәжбүр етеді деп үміттенеді. 1745 жылдың наурыз айында Джордж Уэйдті Фландриядағы одақтас әскерлерінің бас қолбасшысы лауазымынан 24 жастағы Камберленд герцогы алмастырды, оған тәжірибелі граф Лигонье кеңес берді. Британдық және Ганноверлік әскерлерге қоса, Прагматикалық армияға принц Вальдек басқаратын үлкен голланд контингенті және граф Кёнигсегг Ротенфельс басқаратын шағын австриялық күштер кірді. Алайда, одақтастардың біртұтас стратегиясы ішкі даулар мен әртүрлі мақсаттармен бұзылды. Британдықтар мен гановерліктер бір-біріне күмәнмен қарады және жамандады, Австрия Фландрияны әскери басымдық деп санамады, ал Вальдек өзінің бұйрықтарына жиі қарсы шыққан бағыныштылары арасында танымал болған жоқ. Бұл даулар Камберлендтің тәжірибесіздігімен, дипломатиялық шеберлігінің жетіспеуімен және кеңеске құлақ аспау бейімімен одан әрі ушықты. 21 сәуірде Д’Эстрес басқаратын француз атқыштар отряды Монсқа қарай жасаған шабуылынан кейін Камберленд оған көмекке аттанбақшы болды. Бұл алдау екені тез анық болғанымен, француздың ниеттері 28 сәуірде Турнайды қоршау басталғанға дейін белгісіз болды. Сакстың 30 000 адамнан кем екенін жорамалдаған қателі барлау ақпаратымен байланысты, одақтастар Турнайға тек 50 000 саяқты далалық әскерімен жол тартты, ал жақын маңдағы Намюр мен Шарлеруада үлкен гарнизон қалдырды. Одақтастардың оңтүстік-шығыстан жақындап келе жатқанын растағаннан кейін, 7 мамырда Сакс 22 000 саяқты қоршауды жалғастыру үшін қалдырды және 50 000 саяқты негізгі күшін Фонтеной және Антоинг ауылдарының маңында, Турнайдан орналастырды.

In the first half of 1744, France made significant advances in the Austrian Netherlands, before being forced to divert resources to meet threats elsewhere. For the 1745 campaign, Maurice de Saxe persuaded Louis XV it was the best place to inflict a decisive defeat on Britain, whose financial resources were central to the Allied war effort. His plan was to bring the Allies to battle on a ground of his choosing, before British financial strength could be used to fund extra troops and negate the current French superiority in numbers. Saxe also benefitted from a unified command and strategy, unlike the Allies who were often deeply divided over objectives and priorities. Most of the fighting in this region took place in what is often referred to as Flanders, a compact area wide, its highest point only above sea level and dominated by rivers running southwest to northeast. Until the advent of railways in the 19th century, bulk goods and supplies were transported by water, and wars in this region were fought for control of major waterways, including the rivers Lys, Sambre and Meuse. The most important of these was the Scheldt, which began in Northern France and ran for before entering the North Sea at Antwerp. Saxe planned to attack Tournai, a town close to the French border which controlled access to the upper Scheldt basin, making it a vital link in the trading network for Northern Europe. With a garrison of over 8,000, it was also the strongest of the Dutch Barrier Treaty forts in the Austrian Netherlands, factors Saxe hoped would force the Allies to fight for it. In March 1745, George Wade was replaced as Allied commander in Flanders by the 24 year old Duke of Cumberland, advised by the experienced Earl Ligonier. In addition to British and Hanoverian troops, the Pragmatic Army included a large Dutch contingent, commanded by Prince Waldeck, with a small number of Austrians, led by Count Königsegg Rothenfels. However, a coherent Allied strategy was undermined by internal disputes and different objectives. The British and Hanoverians resented and mistrusted each other, Austria did not consider Flanders a military priority and Waldeck was unpopular with his subordinates, who often disputed his orders. These divisions were exacerbated by Cumberland's inexperience, lack of diplomatic skill and tendency to ignore advice. On 21 April, a French cavalry detachment under D'Estrées feinted towards Mons and Cumberland prepared to march to its relief. Although it soon became clear this was a diversion, French intentions remained unclear until the siege of Tournai began on 28 April. Combined with faulty intelligence that estimated Saxe had less than 30,000 men, this meant the Allies advanced on Tournai with only their field army of 50,000, leaving large garrisons at nearby Namur and Charleroi. Having confirmed the Allies were approaching from the south east, on 7 May Saxe left 22,000 men to continue the siege, and placed his main force of 50,000 around the villages of Fontenoy and Antoing, from Tournai.

Шайқас

Саксен өзінің жаяу әскерін қарсыластарынан нашар деп есептегендіктен, оларды қорғаныс бекіністерінің артына орналастырып, ауылдарды нығайтты. Француздық шеп платоның жотасымен созылып жатты, оң жақ қанаты Шельдаға тіреліп, сол жақ бөлігі Боис-де-Барридің артында орналасқан. Редут д’Эу мен Редут де Шамбонас ормандар мен олардың орталық бөлігі арасындағы кеңістікті, Фонтеной ауылында жауып тұрды. Монс жолы Фонтенойден Везон және Буржон сияқты шағын елді мекендерге қарай төмен түсіп, ауылға тікелей шабуылға ұшырағандарды алдыңғы және бүйірден ұзақ мерзімді атысқа ұшыратуға мүмкіндік берді. 9 мамырдың кешінде одақтас әскерлер француз бекеттерімен байланысқа түсті, бірақ Камберленд пен оның штабының асығыс барлауы Редут д’Эуді анықтай алмады. 10 мамырда Джеймс Кэмпбелл басқаратын британдық және ганноверлік атқыштар Везон мен Буржоннан француздарды ығыстырды. Кэмпбеллдің орынбасары, Кроуфорд графы, Боис-де-Барриді тазалау үшін жаяу әскерді жіберуді ұсынды, ал атқыштар француздың сол жағын айналып өтуі керек еді. Алайда, голланд гусарлары маршрутты барлау кезінде ормандағы француз әскерлерінен атысқа түскендіктен, бұл жоспардан бас тартты. Шабуыл келесі күнді күтті, екі әскер де түнде өз позицияларында тоқтады. 11 мамырдың таңғы 4:00-де одақтастар құралып, оң және орталық бөліктерде британдықтар мен ганноверліктер, сол жақта голландтар, ал австриялықтар резервте тұрды. Голландтарға Фонтеной мен Антуанды басып алуға бұйрық берілді, ал Ричард Ингольдсби басқаратын бригада Шамбонас редутын басып алып, Боис-де-Барриді тазартты. Екі жақтан да шабуыл жасалғаннан кейін, Лигонье басқаратын орталықтағы одақтас жаяу әскері төбеге көтеріліп, француз армиясын ығыстыруы керек еді. Таң атып, одақтас әскерлерінің артиллериясы Фонтенойға оқ атып, бірақ бомбалау бекініске орналасқан француз жаяу әскеріне көп әсер етпеді. Камберленд француз әскерінің санын дұрыс бағаламағандықтан, олардың негізгі күші орталықта деп есептеді және қанаттардың күшін бағалай алмады. Осының салдарынан француздың сол қанатының нақты күші Ингольдсби Редут д’Эуге тап болғанда ғана анық болды. Ол артиллериялық қолдау сұрады, ал оның әскері жеңіл әскерлермен, Harquebusiers de Grassins деп аталатын әскерлермен орманда шайқасқанда шабуыл тоқтатылды. Олардың саны 900-ден аз болса да, Ингольдсби олардың күшіне сенімді болмады және өте сақтандырып алға жылжыды. Бұл түсінікті болды, өйткені редутты бұрын анықтау мүмкін болмады, бірақ негізгі шабуылды кешіктірді. Күтпеген жағдайға байланысты, таңғы сағат 7:00-де Камберленд Ингольдсбиге Редут д’Эуге шабуылды тоқтатып, негізгі колоннаға қосылуға бұйрық берді, бірақ ол Лигоньеге хабарламады. Голландтар Фонтенойға шабуыл жасағанда, жақын маңдағы қабырғалы зираттағы француз әскерлерінен оққа түсіп, ауыр шығынға ұшырады. Сағат 9:00-де Лигонье Ингольдсбиге дереу Редут д’Эуге шабуыл жасауды бұйрықтап, көмекшісін жіберді, ал Ингольдсби бұйрықтардың өзгеруін айтқанда қорқынышқа ұшырады. Сағат 10:30-да голландтар 42-ші аяқ батальонының қолдауымен Фонтенойге қайта шабуыл жасады, бірақ бастапқы табысқа жеткеннен кейін шегінуге мәжбүр болды, ал 12:30-да Камберленд орталық колоннаны алға жылжуға бұйрық берді. 15 000 жаяу әскерден тұратын колонна Камберленд пен Лигонье бастаған төбеге көтеріліп, ауыр шығынға қарамастан, француз позициясына жетті. Саптарын түзету үшін тоқтағаннан кейін, бірінші қатардағы гвардияшылар француз гвардиясын атыс ашуға шақырды. Бұл анекдоттың сенімділігі күмәнді, бірақ алғашқы залп өте маңызды деп саналды, сондықтан командирлер қарсыластарын бірінші болып атуға көбінесе рұқсат берді, әсіресе олардың әскерлері жақсы тәртіпті болса және ыдыраусыз қабылдай алса. Осылайша, француз гвардиясы мерзімінен бұрын атып, алғашқы залпының әсерін азайтты, ал британдықтар 700-800 адамды өлтірді немесе жарақаттады. Француздық майдан шебі шатасып кетті, олардың көптеген резервтері голландтардың шабуылына қарсы тұру үшін Фонтенойға ауыстырылды, ал одақтастар енді осы саңылауға қарай жылды. Мұны көрген Ноайль, Людовик XV және оның ұлымен бірге Нотр-Дам-де-Буа маңындағы позициядан шайқасты бақылап отырды, патшадан қауіпсіз орын іздеуді өтінді. Алайда, Саксен Луиге шайқастың жоғалмайтынын, ал Лёвендал атқыштардың шабуылын бұйырды, олар нашар үйлестірілген болса да, одақтастарды кері тартты. Колоннаның ортасында оқшауланған Камберленд негізгі шайқастың бақылауын жоғалтты және Фонтенойға немесе Редут д’Эуге жаңа шабуылдар жасау арқылы одақтас орталыққа қысымды жеңілдетуге тырыспады. Екі жақтан да және алдыңғы жағынан атысқа түскен колонна үш жақты ойыққа айналды, осылайша олардың атыс күшін азайтты. Олардың атқыштар шабуылдары француз жаяу әскеріне қайтадан жиналуға уақыт берді, ал сағат 14:00-де Саксен қалған артиллериясын жеткізіп, одақтас ойыққа жақыннан атуды бастады. Одан кейін д’Обертер, дю Руа, Рояль және де ла Курронн француз әскерлері оң жақтан, Ирландия бригадасы, де Вассо, Нормандия, д’Эу және француз гвардиясының екі батальоны сол жақтан шабуыл жасады. Шабуыл ауыр шығынға әкелді, Обертер полкі 328 жараланған немесе өлген, Рояль полкінің төрт батальоны барлығы 675, ал Ирландия бригадасы 656 адамды жоғалтты. Осыған қарамастан, Саксен мен Лёвендал француз гвардиясын екінші шабуылға бастады, ал Д’Эстрес пен Ришелье элиталық Maison du roi атқыштар әскерін жеткізіп, колоннаны ауыр шығынмен кері тартты. Гановерлік Бёзелагер полкі 377 жазаға ұшырады, бұл одақтас әскерлерінің кез келген бөлімі үшін ең көп шығын, 23-ші аяқ полкі 322 адамды жоғалтты, ал үш гвардия полкі барлығы 700-ден астам адамды жоғалтты. Осыған қарамастан, тәртіп пен жаттығу одақтас жаяу әскеріне реттелген түрде шегінуге мүмкіндік берді, артқы күзет мерзімімен оқ атып, қуушыларын тоқтатып тұрды. Везонға жеткеннен кейін, атқыштар колонналарға ауысып, француз әскерлерінен көп бұзылмай, Атқа шегінді. Бұл шешімге Вальдек және басқа голланд офицерлері қарсылық көрсетті, олар Турнедегі гарнизонын тастағысы келмеді, олардың бірі кейін «Біз жеңілместен кері шегіндік, бірақ асығыс шегінісіміз бізді жеңілгендей көрінеді, біз көптеген заттар мен жараланғандарды қалдырдық» деп жазды. Келесі күні Д’Эстрес басқаратын атқыштар легионы Леузедегі шайқас алаңынан қалған 2000 жараланған одақтас әскерін басып алды, сонымен қатар 44 тастап кетілген артиллерия және 122 жабдықтау вагоны да алынды.

As Saxe considered his infantry inferior to their opponents, he placed them behind defensive works and fortified the villages. The French line ran along the crest of a plateau, with the right flank resting on the Scheldt, the left stationed behind the Bois de Barry, with the Redoubt d'Eu and Redoubt de Chambonas covering the gap between the wood and their centre in the village of Fontenoy. The Chemin de Mons sloped down from Fontenoy to the small hamlets of Vezon and Bourgeon below, exposing any direct attack on the village to prolonged fire from in front and the flanks. The Allies made contact with the French outposts on the evening of 9 May, but a hasty reconnaissance by Cumberland and his staff failed to spot the Redoubt d'Eu. On 10 May, British and Hanoverian cavalry under James Campbell pushed the French out of Vezon and Bourgeon. Campbell's deputy, the Earl of Crawford, then recommended that infantry be sent to clear the Bois de Barry, while the cavalry swung around it to outflank the French left. Unfortunately, this plan was abandoned when Dutch hussars reconnoitring the route were fired on by French troops in the wood and withdrew. The attack was postponed until the following day, both armies camping overnight on their positions. At 4:00 a. m. on 11 May, the Allies formed up, British and Hanoverians on the right and centre, Dutch on the left, with the Austrians in reserve. The Dutch were ordered to take Fontenoy and Antoing, while a brigade under Richard Ingoldsby captured the Redoubt de Chambonas, and cleared the Bois de Barry. Once both flanks were engaged, massed Allied infantry in the centre under Ligonier would advance up the slope, and dislodge the main French army. As soon as it was light, the Allied artillery opened fire on Fontenoy, but the bombardment had little effect on the dug in French infantry. Because Cumberland had badly under estimated French numbers, he assumed their main force was in the centre, and failed to appreciate the strength of the flanking positions. This meant the true strength of the French left only became apparent when Ingoldsby ran into the Redoubt d'Eu. He requested artillery support, and the advance halted while his men skirmished in the woods with light troops known as Harquebusiers de Grassins. Although these probably numbered less than 900, Ingoldsby was uncertain of their strength and advanced with extreme caution. This was understandable given the earlier failure to detect the redoubt, but delayed the main attack. Growing impatient, at 7:00 a. m., Cumberland ordered Ingoldsby to abandon his assault on the Redoubt d'Eu and join the main column, although he failed to inform Ligonier. As the Dutch advanced on Fontenoy, they were fired on by French troops in the nearby walled cemetery and fell back with heavy losses. At 9:00 a. m., Ligonier sent an aide instructing Ingoldsby to attack the Redoubt d'Eu immediately and was apparently horrified when Ingoldsby shared his change of orders. At 10:30 a. m., the Dutch assaulted Fontenoy again, supported by the 42nd Foot; after some initial success, they were forced to retreat, and at 12:30 p. m., Cumberland ordered the central column forward. Thought to comprise some 15,000 infantry, the column advanced up the slope led by Cumberland and Ligonier, and despite heavy casualties reached the French position still in formation. After halting to dress their lines, the Guards in the first rank allegedly invited the Gardes Françaises to open fire. First reported by Voltaire in 1768, there is some doubt as to the reliability of this anecdote, but the opening volley was considered so important that commanders often preferred their opponents to go first, particularly if their own troops were well disciplined and thus able to absorb it without losing cohesion. Thus goaded, the Gardes fired prematurely, greatly reducing the impact of their first volley, while that of the British killed or wounded 700 to 800 men. The French front line broke up in confusion; many of their reserves had been transferred to meet the Dutch attack on Fontenoy, and the Allies now advanced into this gap. Seeing this, Noailles, who was observing the fighting from a position near Notre Dame de Bois along with Louis XV and his son, implored the king to seek safety. However, Saxe assured Louis the battle was not lost, while Löwendal ordered a series of cavalry attacks, which although poorly co ordinated forced the Allies back. Isolated in the middle of the column, Cumberland had lost control of the main battle and made no attempt to relieve pressure on the Allied centre by ordering fresh attacks on Fontenoy or the Redoubt d'Eu. Under fire from both flanks and in front, the column formed itself into a hollow, three sided square, reducing their firepower advantage. Their cavalry charges gave the French infantry time to reform, and at 14:00 Saxe brought up his remaining artillery, which began firing into the Allied square at close range. This was followed by a general assault, with the d'Aubeterre, du Roi, Royal and de la Couronne attacking from the right, the Irish Brigade, des Vaisseaux, Normandie, d'Eu and two battalions of the Gardes françaises from the left. The assault incurred heavy casualties, the Aubeterre regiment losing 328 wounded or killed, the four battalions of the Régiment Royal a total of 675, and the Irish Brigade 656. Despite this, Saxe and Löwendal led the Gardes Françaises in a second attack, while D'Estrées and Richelieu brought up the elite Maison du roi cavalry, forcing the column back with heavy losses. The Hanoverian Böselager regiment suffered 377 casualties, the largest of any single Allied unit, the 23rd Foot lost 322, and the three Guards regiments over 700 in total. Despite this, discipline and training allowed the Allied infantry to make an orderly withdrawal, the rearguard halting at intervals to fire on their pursuers. On reaching Vezon, the cavalry provided cover as they moved into columns of march, before withdrawing to Ath, largely undisturbed by the French. The decision was opposed by Waldeck and other Dutch officers, who were reluctant to abandon their garrison in Tournai; one of them later wrote that "We were repulsed without being [defeated but ] our hasty retreat makes us look beaten [while] we have left [much] baggage and many wounded". Next day, a cavalry detachment led by D'Estrées captured 2,000 wounded Allied soldiers left behind at Leuze, from the battlefield. Forty four abandoned pieces of artillery were also taken, along with 122 supply wagons.

Салдары

Фонтеной 1709 жылғы Мальплаке шайқасынан бері Батыс Еуропадағы ең қанды шайқас болды. Француз әскерінің жоғалғандары шамамен 7000-8000 адамды құрады, ал одақтастардың жоғалғандары, тұтқындарды қоса алғанда, 7400-12000 адамды құрады. Жеңіс француздардың Еуропадағы жауынгерлік басымдығын қайта орнатты, бірақ одақтас жаяу әскердің ең жақсылары қарсыластарынан басым болды. Луи техникалық жағынан жоғары командир болғандықтан, ол Сент-Луиден бері ағылшыздарға қарсы майдан жеңісіне қол жеткізген алғашқы француз патшасы болды. Бұл факт үгіт науқанында баса айтылды, оған Вольтердің «Фонтеной шайқасы» атты мақтау өлеңі енді. Бұл сонымен қатар Саксеннің сол кезеңнің жетекші генералдарының бірі ретінде беделін нығайтты, бірақ оның ішкі қарсыластары оны жеткілікті күшпен қууды ұйымдастырмағаны үшін сынады. Оған жауап ретінде ол әскерлерінің шаршағанын, ал одақтас атты әскері мен жаяу әскерінің көп бөлігі әлі де жаңа және толыққанды күйде екенін айтты. Бұл сыншылардың арасында Людовик XV немесе Фридрих Ұлы болған жоқ, олар Фонтенойді тактикалық шедевр деп санады және Саксенді оны талқылау үшін Сансучиге шақырды. Оның жеңісі, сондай-ақ, ісіну немесе «сусық» ауруынан қатты зардап шегуіне және майданды аралап жүрген қамыс креслодан басқаруға мәжбүр болуына қарамастан қолға алынды. Ал Камберленд командир ретінде нашар жұмыс істеді, тәжірибелі қолбасшыларының кеңестерін елемеді, Боис-де-Барри дұрыс тазартылмағанын қамтамасыз етпеді және Ингольдсбиге қайшы бұйрықтар берді. Оның батылдығы үшін мақталғанымен, одақтас атты әскерінің белсенділігінің жоқтығы оның жаяу әскер шабуылына қатысуымен және стратегиялық бақылауды жоғалтуымен байланысты болды. Лигонье және басқалар Фонтенойді «жеңіс аузынан ұрланған жеңіліс» деп қарады және 24 жастағы офицердің алғашқы ірі шайқасында түсінікті болғанымен, 1747 жылы Лауффельд шайқасында да осындай қателер байқалды. Айыптаулардың нәтижесінде Ингольдсби Редубт д’Эуға шабуылды кешіктіргені үшін әскери сотқа тартылды, бірақ оның бұйрықтарды сәйкессіз алғаны туралы мәлімдемесі дәлелдермен толыққанды расталды. Ол өзі де жараланды, ал қатысқан бөлімшелердің арасындағы ең көп шығынды оның бригадасының екі полкі – 12-ші полк және Бёзелагер полкі көтерді. Сот оның әрекеттері «батылдығының жетіспеушілігінен емес, қате шешімнен» туындағанын тұжырымдады, бірақ ол әскерден шығарылды, бұл шешімді көптеген адамдар әділетсіз деп санады. Камберленд пен оның штабының бір бөлігі голландтарды орталыққа жасалған қысымды азайту үшін Фонтенойға шабуылды жалғастырмағаны үшін кінәлады. Голланд атты әскерінің командирі Казимир ван Шлиппенбах осы сынды қолдады, бірақ сәтсіздік көбінесе Камберлендтің өзі тудырған шатастықтың салдарынан болды, ал голланд жаяу әскері жақсы тәртіппен шегінді. Осыған қарамастан, Вальдек өзінің әскерлерінің бастамашылық танытудағы әлсіздігін сынады, сондай-ақ голланд жаяу әскерінің басшысы Исаак Кронстрём да осы пікірді қолдады. 1661 жылы туған ол Мальплаке шайқасында қатысқан, онда голланд әскері ауыр шығындарға қарамастан француз бекіністеріне шабуылдауын жалғастырды. Ол Ұлы зейнеткер Антоний ван дер Хеймге жазған хатында «бұл әскерлер бұрынғы соғыстағыдай емес» деп атап өтті, ал Вальдек Штаттар Генералына жолдаған ресми баяндамасында «көне әйгілі голланд батылдығы» жоғалды деп мәлімдеді. Бұл тұжырымдар қайта оқытудың қарқынды бағдарламасына әкелді, ал 1746 жылы голланд әскері Року шайқасында айтарлықтай жақсы нәтижелер көрсетті. Алайда, соғыс Голландия Республикасының үлкен держава ретінде құлдырауын растады; сыртқы саясаты керісінше болған Ньюкасл кейіннен өзін «білместігі, жалтақдауы және сенімсіздігі» үшін кінәлады. Көмекке үмітсіз Турнай 20 маусымда берілді, содан кейін Остенд пен Ниупорт түсті; қазан айында британдықтар 1745 жылғы якобит көтерілісімен күресу үшін күштерін аударды, бұл Саксенге 1746 жылы алға жылжуын жалғастыруға мүмкіндік берді. Прагматикалық армияда голланд әскерлерінің болуына қарамастан, Франция 1747 жылға дейін Голландия Республикасына соғыс жариялаған жоқ. Бұл шешім олардың қаржылық жағдайын одан да нашарлатты, өйткені француз саудагерлері британдық теңіз блокадасынан қашып, тауарларын «бейтарап» голланд кемелерінде тасымалдады. 1747 жылдың соңында Франция Австрияның Нидерландының көп бөлігін басып алды және Голландия аумағына кіру алдында болды, бірақ блокада олардың экономикасын тұншықтырып, кеңінен азық-түлік тапшылығын тудырды. Бейбітшілік өте маңызды мәселе болды және зор әскери және қаржылық шығындарға қарамастан, 1748 жылғы Экс-ла-Шапель келісімінде Людовик XV Австрияның Нидерландынан әскерін шығаруға келісті, бірақ одан ешқандай пайда көре алмады, нәтижесінде француз халқы арасында «Бейбітшіліктей ақымақ» деген сөз пайда болды.

Fontenoy was the bloodiest battle in Western Europe since Malplaquet in 1709. French losses were an estimated 7,000 to 8,000 killed and wounded, those of the Allies between 7,400 to 12,000, including prisoners. Victory restored French battlefield pre eminence in Europe, although the best of the Allied infantry remained superior to their opponents. Since his presence technically made him senior commander, Louis became the first French king able to claim a battlefield victory over the English since Saint Louis. This fact was emphasised in a propaganda campaign, which included a laudatory poem by Voltaire, titled La Bataille De Fontenoy. It also cemented Saxe's reputation as one of the leading generals of the period, although his domestic opponents attacked him for not pursuing with more vigour. In response, he pointed out his troops were exhausted while the Allied cavalry and large parts of their infantry remained intact and fresh. These critics did not include either Louis XV or Frederick the Great, who viewed Fontenoy as a tactical masterpiece and invited Saxe to Sanssouci to discuss it. His victory was also achieved despite being in great pain from edema or "dropsy", and forced to exercise command from a wicker chair carried round the battlefield. On the other hand, Cumberland performed poorly as a commander, ignoring advice from his more experienced subordinates, failing to ensure the Bois de Barry was properly cleared and issuing Ingoldsby with conflicting orders. Although praised for his courage, the inactivity of the Allied cavalry was partly due to his participation in the infantry attack, and loss of strategic oversight. Ligonier and others viewed Fontenoy as a "defeat snatched from the jaws of victory" and although understandable for a 24 year old in his first major engagement, the same faults were apparent at the Battle of Lauffeld in 1747. In the recriminations that followed, Ingoldsby was court martialled for the delay in attacking the Redoubt d'Eu, although his claim to have received inconsistent orders was clearly supported by the evidence. He himself was wounded, while the largest casualties of any units involved were incurred by two regiments from his brigade, the 12th Foot and Böselager's. The court concluded his actions arose 'from an error of judgement, not want of courage', but he was forced out of the army, a decision many considered unjust. Cumberland and some of his staff also blamed the Dutch for not relieving pressure on the centre by continuing their attack on Fontenoy. Dutch cavalry commander Casimir van Schlippenbach echoed this criticism, although failure was largely due to the confusion caused by Cumberland himself, while the Dutch infantry retreated in good order. Regardless, Waldeck was critical of the lack of initiative displayed by his troops, as was Isaac Cronström, head of the Dutch infantry. Born in 1661, the latter fought at Malplaquet, where the Dutch had continued to attack French entrenchments despite incurring very heavy casualties. In a letter to Grand Pensionary Anthonie van der Heim, he noted "these troops are [not] like those in the previous war", while in his official report to the States General, Waldeck claimed "the famous old Dutch courage" had gone. These conclusions led to an intensive programme of retraining, and the Dutch performed significantly better at Rocoux in 1746. However, the war confirmed the decline of the Dutch Republic as a Great Power; Newcastle, whose foreign policy had assumed the opposite, later berated himself for his "ignorance, obstinacy, and credulity", in believing otherwise. With no hope of relief, Tournai surrendered on 20 June, followed by the loss of Ostend and Nieuport; in October, the British were forced to divert resources to deal with the Jacobite rising of 1745, allowing Saxe to continue his advance in 1746. Despite the presence of Dutch troops in the Pragmatic Army, France did not declare war on the Dutch Republic itself until 1747. This decision made their financial situation even worse, since French merchants had evaded the British naval blockade by transporting their goods in "neutral" Dutch ships. By the end of 1747, France had occupied most of the Austrian Netherlands and was on the verge of advancing into Dutch territory, but their economy was being strangled by the blockade, which was also causing widespread food shortages. Peace was a matter of extreme urgency and despite the huge military and financial costs incurred, under the 1748 Treaty of Aix la Chapelle Louis XV agreed to evacuate the Austrian Netherlands for minimal return, leading to a popular French phrase "as stupid as the Peace".

Мұра

Ирланд бригадасының қатысуы және туған шығындар 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы ирланд ұлтшылдарына Фонтенойды «ирланд әскери батырлығының ең биік нүктесі» деп бейнелеуге әкелді. Бұл шайқас көптеген көшелерге, ғимараттарға және спорт клубтарына ат берді. 1905 жылы ұлтшыл жазушы Ричард Барри О'Брайен Фонтеной ауылында Ирланд бригадасының ескерткішін салу үшін қаржы жинау комитетін құрды, ол әлі де жыл сайынғы еске алу шараларында маңызды орын алады. Шабуыл алқабын қарап шыққан XV Людовик: «Қараңдар, жеңіс үшін қанша қан төгілді. Дұшпандарымыздың қаны да адамның қаны, сондықтан оны аялау – нағыз мәртебе» деген. 1968 жылы француз армиясы көршілес Везон қаласында осы сөздермен естелік тақта орнатты.