Кіріспе

Стамбул қаласының тарихи атаулары Стамбул қаласы әр түрлі атаулармен белгілі. Қазіргі түрік атауынан басқа ең елеулі атаулар Византия, Константинополь және Стамбул. Әр түрлі атаулар оның тарихының әртүрлі кезеңдерімен, әртүрлі тілдермен және оның әртүрлі бөліктерімен байланысты.

Лайгос

Ежелгі Плинийдің айтуынша Византияның алғашқы аты Лыгос болған. Бұл қала кейіннен қала орналасқан жерде, жарым аралдың (Сарайбурну) маңындағы тракиялық елді мекеннің атауы болуы мүмкін.

Византия

Византия (Βυζάντιον, Византия) б. з. б. 667 жылы Мегарадан келген грек отаршылдары құрған. Атау тракиялық немесе иллириялық болып саналады, сондықтан грек қонысынан бұрын пайда болған. Орта ғасырларда Византия шығыс Рим империясының синегдохы болды. (Қосымша) Византия және Византия атаулары 9 ғасырдан бастап алтын Византия монеталарына қолданылды, олар француздық besant (d'or), итальяндық bisante және ағылшындық besant, byzant немесе bezant . Кейіннен Батыс елдерінде "Византия" деген атау Константинополь астанасы болған Шығыс Рим империясына қатысты кең тараған. Шығыс Рим мемлекетінің тұтастай атауы ретінде Византияны тарихшы Иероним Вольф 1555 жылы, империяның жойылғаннан кейін бір ғасыр өткен соң, енгізді.

Аугуста Антонина

Қала біздің заманымыздың 3-ші ғасырында қысқа уақыт бойы Аугуста Антонина (Αυγούστα Αντωνινή) деп аталды. Рим императоры Септимий Север (193211) бұл есімді ұлы Антониннің, кейін император Каракалланың құрметіне берді.

Жаңа Рим

Рим императоры Константин Ұлы 11 мамыр 330 жылы қаланы Рим империясының жаңа шығыс астанасы етіп тағайындамас бұрын, ол үлкен құрылыс жобасын қолға алды, негізінен қаланы монументалды масштабта қайта тұрғызады, ішінара Римнің үлгісі бойынша. Бұл кезеңнің атауларына Νέα, δευτέρα ώμη "Жаңа, екінші Рим", Alma Roma λμα ώμα, Βυζαντιάς ώμη, α ώμη "Шығыс Рим", Roma Constantinopolitana кіреді. Константинопольдің бірінші соборының үшінші каноны (381) қалаға Жаңа Рим деп сілтеме жасайды. "Жаңа Рим" термині Шығыс-Батыс полемикасына, әсіресе Ұлы Шизма жағдайында, грек жазушылары оны (түпнұсқа) Риммен бәсекелестікті баса көрсету үшін қолданған кезде пайда болды. Жаңа Рим әлі күнге дейін Константинополь патриархының ресми атағының бөлігі болып табылады.

Константинополь қаласы

Константинополис (Κωνσταντινούπολις), латын тілінде Константинополис және ағылшын тілінде Константинополь, бұл қала көп ұзамай кеңінен танымал болды, оны өзінің астанасы ретінде құрған Ұлы Константиннің құрметіне. Ол алғаш рет император Феодосий II (408 450) кезінде ресми қолданыста болған. Осман империясының энциклопедиясына Стамбул туралы энциклопедиялық жазба жазған Эльдем Эдемнің айтуынша, "көптеген" түрік жұртшылығының мүшелері, сондай-ақ түрік тарихшылары Константинопольдің Осман қаласын пайдалануын, тарихи жағынан дәл болғанына қарамастан, "саяси тұрғыдан дұрыс емес" деп санайды.

Басқа византиялық атаулар

Константинополдан басқа, Византиялықтар қалаға "Қалалар патшайымы" (Βασιλὶς τῶν πόλεων) сияқты көптеген құрметті атаулармен, сондай-ақ қосымша ретінде, Βασιλεύουσα, "Патшалық қала" деп атаған. Халық аузында оны атаудың ең кең таралған жолы жай ғана Қала (гр. lis/, Πόλις, Қазіргі грекше: i Poli, η Πόλη /i ˈpoli/). Бұл қолданыс әлі күнге дейін күнделікті грек және армян тілдерінде (Պոլիս, қалада таралған Батыс армян диалектісінде "Полис" немесе "Болис" деп айтылады) түрік атауының көзі болды.

Қостанай қаласы

Костантиния (араб. قسطنطنية, транслит. Құстантиния, парсы: قسطنطنیه, транслит. Қостантания, Осман түрікшесі: قسطنطينيه, транслит. osṭanṭīnīye) - бұл қала ислам әлемінде белгілі болған атау. Бұл - Константинопольдің арабша көшірмесі. 1453 жылы Осман империясы басып алғаннан кейін ол Осман түркі тіліндегі ең ресми ресми атау ретінде қолданылды және 1922 жылы империя құлағанға дейін көп уақыт бойы қолданыста болды. Алайда, кейбір кезеңдерде Осман билігі басқа атауларды ұнатқан (төменде қараңыз).

Стамбул

Қазіргі түрік атауы Стамбул 10 ғасырдан бастап (бірқатар нұсқаларда) әрмен және араб тілдерінде (инициалдық İсіз), содан кейін Османдық көздерінде расталған. Бұл грек сөзінен шыққан болуы мүмкін "στὴν Πόλι" , яғни "қалада", бір сөз ретінде қайта түсіндіріледі; ұқсас жағдай Стимболи, Крит. Осылайша ол Константинопольді жай ғана "Қала" деп атаудың жалпы грек қолданысына негізделген (жоғарыда қараңыз). Грек жер-су атауларына бұйымдардың бөліктері мен басқа бөлшектерді енгізу Осман дәуірінен бұрын да кең тараған: Navarino ертедегі Avarino үшін, Satines Athines үшін және т.б. Қазіргі түрік жер атауларының осыған ұқсас үлгілері: грек тілінен алынған Измит, грек тілінен шыққан Никомедиядан шыққан бұрынғы Изникмит, грек тілінен шыққан Никеядан шыққан Изник ([iz nikea]), Самсун ("se" және "Amisos") және грек аралы Кос үшін Ыстанкой (ист-тин Ко). Бұл атауларда, соның ішінде Стамбулда, бастапқы i-дің пайда болуы негізінен силлабикалық ырғақ кластерлерін бұзу үшін екінші реттік эпентез болып табылады, бұл түрік тілінің фонотаксикалық құрылымымен тыйым салынған, бұл түрік тілінде француз станциясының немесе ızgara гректің шарасынан. XIX ғасырдағы түрік кітап баспасында Константинопольдің шетелде қолданылуына қарама-қайшы, кітаптардың импрессионында да қолданылған. Алайда, сонымен бірге, Стамбул да ресми тілдің бір бөлігі болды, мысалы, қаланың ең жоғары Осман әскери қолбасшысы (İstanbul ağası) және ең жоғары азаматтық судья (İstanbul efendisi) атауларында, ал 1876 жылғы Осман конституциясының Осман түрік нұсқасында "Осман мемлекетінің астанасы - Стамбул". Стамбул және сол есімнің басқа да бірнеше нұсқалары Осман әдебиеті мен поэзиясында кеңінен қолданылған. "Observer" газетінде: "Түркілердің өздеріне бұл ешқашан Константинополь емес, Стамбул болды" деп жазылған. 1929 жылы Ллойд агенттеріне телеграммалар "Истанбулға" немесе "Стамбулға" жіберілуі керектігі туралы хабарланды, бірақ "Таймс" газетінде пошта әлі де "Константинополға" жеткізілуі мүмкін екендігі айтылды. Алайда, The New York Times сол жылы "Константинопольге" жіберілетін пошта енді жеткізілмеуі мүмкін деп мәлімдеді. 1929 жылы түрік үкіметі Константинопольдің орнына ағылшын тілінде Стамбулды қолдануды ұсынды. АҚШ Мемлекеттік департаменті 1930 жылдың мамыр айында "Истанбулды" қолдана бастады. Түрік тілінде "Истанбул" деген атаудан басқа атаулар Түркия Республикасы құрылғаннан кейін ескірген. Ағылшын тілінде бұл атау әдетте "Истанбул" деп жазылады. Қазіргі түрік тілінде бұл атау "İstanbul" деп жазылады (түрік әліпбиінде нүктелі i / İ және нүктесіз ı / I екі түрлі әріп).

Стамбул

Стамбул немесе Стамбул - Стамбулдың түрлендіру түрі. Стамбулдың өзі сияқты, бастапқы i-сіз нысандар ерте орта ғасырларда, алдымен 10-ғасырдағы араб тіліндегі және 12-ғасырдағы армян тіліндегі дереккөздерде расталған. Кейбір ертедегі көздер тіпті қысқаша түрін растайды Булин, ол грек сөзіне негізделген Поли (n) жалғыз алдыңғы мақаласыз. (Соңғы форма қазіргі әрмен тілінде сақталған.) Стамбул батыс тілдерінде, түрік тілінде Стамбул сияқты орталық қалаға сілтеме жасау үшін қолданылған, ол 1930 жылдары бүкіл қала үшін түрік тілінің ресми жаңа қолданылуымен алмастырылғанға дейін. 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында Батыс Еуропа мен Америка дереккөздері Константинополді жалпы мегаполиске қатысты қолданған, ал Стамбулды тарихи түбекте орналасқан орталық бөліктерге, яғни Византия дәуірі Константинополіне қатысты. Agoston және Masters екінші деңгейлі болып табылады.

Исламбол

Исламбол (اسلامبول) атауы 1453 жылы Осман империясы басып алғаннан кейін пайда болды. Ол алғаш рет жаулап алғаннан кейін көп ұзамай расталды, ал оның өнертабысын кейбір заманауи жазушылар солтан Мехмед II-нің өзіне жатқызды. Алайда, "Костантиние" термині 20-ғасырдың аяғына дейін пайда болды.

Басқа тілдердегі тарихи атаулар

Византия империясына көршілес көптеген халықтар "Ұлы қала", "Императорлар қаласы", "Римдіктердің астанасы" немесе осыған ұқсас ұғымдарды білдіретін атауларды қолданды. 10 - 12 ғасырларда Константинополь әлемдегі ең ірі екі қаланың бірі болды, екіншісі Бағдад болды.

Ежелгі скандинав тілі

Шығыс Еуропаға (варангтар) экспансия арқылы Византия империясымен байланыста болған ортағасырлық викингтер ежелгі норвег тіліндегі Микильгардр (микиль "үлкен" және гардр "қабырға" немесе "көк бекініс") атауын қолданған.

Славян және румын тілдері

Шығыс және Оңтүстік славян тілдерінде қалаға "Царь қаласы" деп аталады. Кирилл: Царьград, Цариград. Бұл сөз грек тіліндегі Βασιλέως Πόλις (Basileos Polis) деген сөздің "императордың [императордың] қаласы" дегенді білдіретін сөзді бейнелеген болса керек. Бұл термин әлі де болгар тілінде кейде қолданылады, ал орыс және македон тілдерінде архаикалық болып кетті. Босния, Хорватия, Черногория, Сербия және Словения тілдерінде Кариград қазіргі заманғы қала үшін тірі балама атау болып табылады, сондай-ақ ортағасырлық Рим империясының немесе Осман империясының тарихи астанасына қатысты қолданылады. Чех тілінде (батыс славян тілінде) бұл славян атауы Cařihrad түрінде қолданылады (XIX ғасырда қолданылған, қазір тек кейде ғана). Ол сондай-ақ славян тілдерінен румын тілінде Țarigrad түрінде алынған, бірақ Константинополь кеңінен ұнаған термин болып қалды.

Парсы, урду және араб тілдері

Кустантиниядан басқа, парсы, араб және Иран алқабы мен Үндістан субконтинентінің басқа тілдері Цезарь ('Император') атағына негізделген атауларды қолданды, парсы және урду тілдерінде Кайсер и Земин, Коста бүкіл Стамбул провинциясының атауы болды, ал Эстамбол сөзі ескі қала мен Пера аймағына қолданылды. Бүгінде Коста сөзі тек тарихи мақсаттар үшін ғана қолданылады және оны көпшілік қолдамайды. "Истанбул" сөзі мағынасы кеңейіп, тек Стамбулдың барлық еуропалық бөлігін қамтиды. Азия жағы әдетте Стамбул деп саналмайды; дегенмен, la civdad de Estambol деген сөз қазіргі қаланың шекарасын қамтиды. Азия жағын білдіретін сөздер аз. Анатолиядан Анатолий және Азияны білдіретін Асия - Стамбулдың Азия жағын білдіретін жалпы сөздер. Сонымен қатар, el otro lado (сөзбе-сөз басқа жағы) - бұл Стамбулдың Азия жағы үшін, әсіресе Еуропа жағында тұратын адамдар үшін өте қарапайым және сипаттамалық сөз. Азия жағында тұратын адамдар бұл сөзді Еуропа жағын білдірмейді, оны тек "Истанбул" деп атайды. Тұрғындар Стамбули немесе Стамбулли деп аталады.