Кіріспе

Оңтүстік Австралияның жергілікті тілі Дияри (Diyari) немесе Диери (Dieri) - Оңтүстік Австралияның солтүстігіндегі Дияри халқының сөйлеген австралиялық абориген тілі. Ол неміс лютеран миссионерлері зерттеуге алынған. Олар XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында христиандық еңбектерді қазақ тіліне аударған. XXI ғасырдың басында диари тілін білетіндер аз болды, бірақ тілші Питер Остин тілдің сөздігі мен грамматикасын шығарды, ал мектептерде оны оқыту жобасы жүргізілуде.

Ым тілінде

Дияридің ым тілінде өте жақсы дамыған. Бұл тұңғыш рет 1891 жылы Альфред Уильям Хоуиттің назарына түсті, ол оларды бірінші рет қарсылық білдіру немесе командалық ым-ишаралар деп қате қабылдады, содан кейін олар қол белгілерінің ажырамас жүйесінің бір бөлігін құрайтынын түсінді, оның 65-ін тіркеді. Олардың бір міндеті - әйелдерге қайғы кезінде сөйлесуге мүмкіндік беру, сөйлеуге тыйым салынған кезде.

Диалектілері

Дхиари (XX ғасырдың аяғында жойылып кеткен) Дияридің диалектісі болды. Остин дириридің екі нұсқасын анықтады, олар тек сөздік қорымен ғана ерекшеленеді. Пилатапа (1960-шы жылдары жойылған) диалекті болуы мүмкін; деректер нашар.

Өңір бойынша

Дияриді дәстүрлі түрде Оңтүстік Австралияның солтүстігінде, Эйр көлінің шығысында тұратын Дияри (немесе Диери) халқы сөйледі. Бұл аймақ арқылы Құпер өзені мен Бердсвилл жолы өтеді. Бүкіл аймақты Диярилер басқарған, көптеген жер атаулары мен мифологиялық орындар әлі де бар. Қазіргі Диери тілін сөйлейтіндер Марри, Порт-Аугуста, Брокен-Хилл және Аделаидада тұрады. Ройтер Жаңа Келісімді Дияри тіліне аударды, сонымен қатар Дияри халқының тілі, мәдениеті, мифологиясы мен тарихы туралы ұзақ қолжазбалар жинады, оның ішінде 4 томдық сөздік. Дияри халқы миссионерлік мектепте оқуға және жазуға үйренді, ал жазба деректерде бұл тіл 1900 жылдан бастап 1960 жылға дейін хаттарда қолданылғандығы көрсетілген. Семинарлар сериясының нәтижесінде "Диери Яварра" деп аталатын CD-ROM және "қауымдастық пен мектептің тілдерін жаңғырту және екінші тілді үйрену үшін" баспа ресурсы шығарылды. Мұнан кейін 2009 жылы "Найяна Дири Яварра Ятайилха!" деп аталатын екінші, одан да үлкен жоба қолға алынды. ("Барлығымыз Диери тілін сөйлесейік!") Мектептерде барлық деңгейдегі тіл сабақтарын әзірлеу (lc=yes) 1981 жылғы грамматикасын қайта қарап, оны тегін онлайн-режимге енгізді. Порт-Аугустадағы Уилсден бастауыш мектебі Уоррен отбасы мүшелерінің қатысуымен Дияри тілінде бағдарлама енгізді (олар ұзақ уақыт бойы Остинмен ынтымақтастық жасаған). Онлайн блог ашылып, ол танымал ресурс болып танылды. Бүгінде Оңтүстік Австралия мен Батыс Жаңа Оңтүстік Уэльсте Дияриді алғашқы тіл ретінде сөйлейтін адамдар көп. Дияри тілінде жүздеген адам кейбір сөздерді біледі, өздерін дирилер деп атаған жастардың көпшілігі тіл, мәдениет, тарих және мұра туралы білуге құштар.

Этнологтың жаңартуы

2019 жылғы соңғы (22 -ші) басылымында Этнолог тілшілерінің саны 5 (2016 жылғы санақ), этникалық саны 600, және мәртебесі "8b (Жекерек жойылған) " болып табылады. Сонымен қатар, DAC 2009 жылы мектептер үшін Дири тіліне арналған материалдарды дайындауға кіріскенін және 2017 жылы Дири тілін үйренушілердің нұсқаулығын аяқтау үшін DAC-пен бірге жұмыс істеген Мобильді тіл тобының (MLT) жұмыс істегенін атап өтті.