Кіріспе

Яһудилік литургиялық өлең Untanneh Tokef, Unthanneh Toqeph, Un'taneh Tokef, немесе Unsanneh Tokef (ונתנה תקף) ("Қарапайымдық туралы сөйлесейік") - ғасырлар бойы раввиндік иудаизмнің кейбір дәстүрлерінде Рош-Хашана мен Йом-Кипур литургиясының бір бөлігі болған пьеют. Мұсафтың кедушасы осы күндерімен таныстырады. Бұл әнді Тора сандығы ашылып, қауым тұрғанда айтады. Бұл - "Құдайға ерекше бағышталған [Екінші күнгі] мейрамның басты өлеңі". ArtScroll мачзоры оны "Құрмет күндері бүкіл литургиясындағы ең әсерлі композициялардың бірі" деп атайды.

Дәстүрлі есеп

Келесі оқиға ХІІІ ғасырдағы халахикалық "Ор Заруа" еңбегінде жазылған, ол оны Бонндық Ефремге (яһудилік шейіт болу туралы жазбаларды құрастырушы, шамамен б.з.б. 1200 жылы) мен Бонндық раввин Ефремнің қолжазбасынан мен Майнцтық раввин Амнонның өз басына түскен қорқынышты оқиға туралы Унтанне Токефке жазғанын таптым, және бұл оның сөздері: "Майнцтық раввин Амнонға, ол өз ұрпағының ең ұлысы, бай, тегі бар және әдемі болған, епископ пен оның қызметкерлері өз сенімдеріне айналдыруды сұрай бастады, бірақ ол оларды тыңдаудан бас тартты. Олар күніне-күнге осылай айтып тұрды, бірақ ол тыңдамады. Олар оны тұтқындаған кезде ол: "Мен бұл мәселені үш күн бойы ойланып, ақылдасқым келеді", - деді. Ол мұны тек қана оларды кешіктіру үшін айтқанмен, дереу өзін кінәлі сезінді. Содан ол үйіне қайта оралды. Достары мен туыстарының бәрі келіп, оны жұбатты, бірақ ол жұбатудан бас тартып: "Мен осы айтқандарыма өлімге дейін мойынсұнамын!" - деп, қатты қайғырып жылады. Үшінші күні ол қатты қиналып, уайымдап отырғанда, епископ оны шақыртты. Епископ көптеген және беделді елшілерін жіберді, бірақ ол әлі де кетуге қарсы болды. Епископ оны дереу күшпен алып келуге бұйырды. Ол Амнонға: "Неге маған бұйырған уақытыңда келмедің? Сонда Амнон: - Мен енді тілсіз қалам. Саған өтірік айтқанның тілі кесіліп тасталуға тиіс! - деп жауап берді. Ол осы сөздерімен Құдайдың атын қорлап, Оған лайықты құрмет көрсетпек болды. Бірақ епископ: "Мен сені жақсы сөйлеген тіліңді кесіп тастамаймын, бірақ сені маған белгіленген уақытта әкелмейтін аяқтарыңды кесіп тастаймын және қалған денелеріңді қиратып тастаймын", - деді. Ол Амнонның аяқ-қолдарының бармақтарын бірінен соң бірі кесіп тастап, әр қиылысынан кейін: "Амнон біздің дінімізге бет бұра ма? Бірақ Амнон әрқашан "жоқ" деп жауап беріп отырды. Ақыры бұл аяқталған кезде, зұлым епископ оны қалқанға қоюды бұйырды, оның жанында бармақтары мен аяқ-қолдары бар, және үйге әкелді. Ол "Раввин Амнон" деп аталды, өйткені ол Тірі Құдайға сенгендіктен, осы қорқынышты жарақаттарды өз сенімі үшін, махаббатпен, айтқан сөздері үшін көтерді. Рош хаШананың көзі ашылғанда, Амнон отбасына оны саусақтары мен аяқ-қолдары сақталған синагогаға алып барып, әншіге жақын орналастырып, оны солай істегенін айтты. Ал әнші Кедушаға жеткенде, Амнон оған: "Біраз күте тұрыңыз, мен Ұлы есімді дәріптеймін", - деді. Ол қатты айқайлап: "Ув'кен л'ха та'алех к'душа", - деп дауыстады. "Мен Сенің есіміңді ұлылығың мен бірлігің үшін қасиетті еттім". Содан кейін ол "Унтанех токеф к'душат хайём" деп, әрі "Эмет ки атах ху дайян умочиах" деп, үкімді дәлелдеді. Ол былай деп жалғастырды: "V'chotem yad kol bo" - Құдай алдында оның бірлігі үшін сынған қолын қайтарып алуды сұрап. Ал "ватифкод нефеш кол чаи" (яғни, "Құдайдың қаһары мен кеші") деп аталатын. Себебі ол үшін Рош-ха-Шана күні осылай ету бұйырған еді. Сондықтан да өлең [оның жеке басынан өткен оқиғаға жауап ретінде жазылған]. Ол осыны айтып болған соң, көз алдарынан ғайып болды. Забур жыршысы Құдай туралы былай деген: "Сенің рақымың қаншама зор, Өзіңді қастерлейтіндерге соны сақтап қойдың!" Амнонды Аспан академиясына алып кеткеннен кейін үш күн өткен соң, ол Рабби Калоним бен Рабби Мешулам бен Рабби Калоним бен Рабби Мұса бен Рабби Калонимге түсінде көрінді және оған мына өлеңді үйретті, атап айтқанда: Ол рабби Калонимусқа оны бүкіл диаспораға таратуды, оны өзінің ескерткіші және мұрасы ретінде таратуды тапсырды, ол солай істеді".

Қазіргі заманғы ғылым

Кейде Калонимус поэманың шынайы авторы деп болжанады. Алайда, оның тілі мен стилі Калонимнің басқа өлеңдерінен ерекшеленеді. Сонымен қатар, Италияда Калонимуспен замандас кезде өте ұқсас пьеют айтылғанына дәлел бар. Содан бері поэманың көшірмесі Каир Генизасында ашылды, Фрагмент Кембридж Т С H8.6, бастапқыда Эрик Вернер 8-ғасырлық деп санаған. Бен Оутвейт бұл күнді қағаз бен жазуды ескере отырып, шындыққа сай емес деп ойлады, оның орнына оны 11 ғасырға дейін белгіледі. Ортағасырлық тарихта Мұсылман соғыстары кезінде яһудилердің христиандар тарапынан қатты қудаланғаны туралы айқын дәлел болса да, оны Амнон жазған деген аңыздың қиындықтары бар. Оның ішінде Амнонды Тораның әйгілі алыптары ретінде суреттеу де бар, ал сол кезеңдегі яһуди тарихында 'Майнцтен шыққан Рав Амнон' туралы ешқандай жазба жоқ. Мұндай зор мәртебелі адамның тек аңызда ғана сақталуы мүмкін емес сияқты. Қабылданған әңгіменің қалалық аңыздың барлық қасиеттері бар: қорлайтын немесе тіпті талай ақпарат жоқ ерлік раввин, өте қатыгез бейбіт зұлым (одан басқа биографиялық мәліметтер проблемасы жоқ), Калонимнің құрметті аты мен қолдауы, керемет немесе ерекше оқиғалар және өлеңді жыл сайынғы литургияға қосуға арналған табиғаттан тыс нұсқаулар. Ғалымдар рабби Амнонның оқиғасының тарихи негізі жоқ екенін және бұл оқиға Регенсбургтік әулие Эммераммен байланысты христиан аңызынан шыққанын немесе алынғандығын біледі. Оның үстіне, Каир генизасының материалдарының ең көне қабаттарында 11 ғасырдан бұрын жазылған "Унетанх-токеф" дұғасының табылуы бұл дұғаның аңыз бойынша жазылған болуы мүмкін емес дегенге әкеледі. Сонымен қатар кейбір ғалымдар бұл дұғаның яһуди емес әндер жинақтарына ұқсайтынын байқап, олардың кейбір бөліктері басқа көздерден алынған деген тұжырымдады. Раввин Амнонның оқиғасы, "Ор Заруа" кітабының авторымен міндетті түрде емес, күмәнді шығу тегі бар пьютті заңды ету үшін немесе осындай әсерлі литургиялық шығарманың негізі туралы танымал қызығушылықты қанағаттандыру үшін, толықтай ойлап шығарған болуы мүмкін. Бұған дәлел ретінде рабби Амнонның өмір сүргеніне дәлелдің жоқтығы, Амнон есімінің еврей тіліндегі "адал" деген сөздің нұсқасы екендігі, әңгіменің ысырапкершілігі, Калонимнің айқын қосылуы және бұл пьют немесе осыған ұқсас нәрсе осы уақытқа дейін қолданылып келгендігі туралы дәлелдер бар. Яков Шпигель бұл дұғаны Янай VI ғасырда жазған деп дәлелдеді. Израильден шыққан авторлық ішкі дәлелдермен расталады, мысалы, Жаратылыс Раббасында (Исраил жерінде құрастырылған), бірақ вавилондық дереккөздерде жоқ (мысалы, Талмуд Бавли төрт бөлімді дәрі келтіреді). Стильдік тұрғыдан бұл дұғаның құрамын Византия дәуірінде (яғни 330638) Исраил жерінде жазғанын көрсетеді.

Дұға қызметіндегі орны

Ашкенази рәсімінде Унтанне Токеф Муссаф кезінде, хазан Амиданы қайталайтын кезде, кедушаны әнге шығар алдында, силук (бөлшектеу өлеңі) ретінде енгізіледі. Сефардтық ырымда Унтанне Токеф әдетте алынып тасталады; алайда кейбір сефардтық қауымдар, негізінен Марокко, оны Муссаф басталғанға дейін және кейбіреулері оны бірінші күні қайталау кезінде оқуды әдетке айналдырады. Көптеген қауымда Тора сандығы ашылып, қауым оны ән-күймен әндетеді. Бұл Польша мен Италияның дәстүрлерінде Рош-Хашана мен Йом-Кипур күндері айтылатын бірнеше пийютимдердің бірі, ал Рош-Хашана күні Сефардтар мен Батыс Ашкеназдар оны тек айтады, олардың Йом-Кипур үшін тағы бір силугы бар: "Ми Яарох Эилехо". Реформалық тәжірибеде ол Амиданың оқуынан алынып, Минча мен Изкор қызметтерінде дербес нысан ретінде ұсынылды. Алғашқы реформация кезінде періштелердің дірілдеп қалғаны туралы жол өшірілді, бірақ ол соңғы реформациялық дұғалықтарда қалпына келтірілді. Римде қолданылатын итальяндық ырымның нұсқасында, Муссаф қызметінде Унтанне Токефтың нұсқасы айтылады Хошана Рабба, кабалистикалық түрде Дрейх күндерінің ресми қорытындысы деп саналады. Бұл нұсқада "и Йом Кипур күні олар мөһерленеді" деген сөзді "и Хошана Рабба күні олар мөһерленеді" деген сөзбен ауыстырады.

Танымал мәдениет

1982 жылы түсірілген "Кім өмір сүреді, кім өлді" атты деректі фильмнің тақырыбы осы дұға мәтінінен алынған. 1990 жылы Израиль композиторы Яир Розенблум дұғаға арналған жаңа музыкалық аранжировка жазды. Бұл нұсқа алғаш рет 1973 жылғы Йом Киппур соғысында қаза тапқан Бейт Хашита кибуцінен 11 жауынгерге арналған мемориалда орындалды және қазір Израиль радиосында Ұлы қасиетті күндер кезінде жиі ойналады. Леонард Коэннің "Who by Fire" (New Skin for the Old Ceremony 1974 жылғы альбомы) әнін осы өлең әсер етті.