Кіріспе

Батыс Африкадағы яһудилердің тарихи қауымдастықтары Сахельдік яһудилер тарихи түрде Билад әл Суданның яһудилері ретінде белгілі Батыс Африкадағы яһуди қауымдастықтарын сипаттайды. Әртүрлі тарихи деректерде бір кездері олар Гана империясында, Мали империясында, Мосси патшалықтарында және Сонгхай империясында болған, ол кезде Билад әл Судан "Қаралар елі" деп аталатын. Кейінгі жылдары Испания мен Португалиядан қуылған яһудилер, сондай-ақ Марокколық яһудилер Сенегал жағалауындағы және Кабо-Верде аралдарындағы қауымдарға көшіп барды. Бұл яһуди қауымдастықтары жүздеген жылдар бойы өмір сүріп келді, бірақ соңымен әлеуметтік жағдайлардың өзгеруі, қуғын-сүргін, көші-қон және ассимиляция нәтижесінде жоғалып кетті. Бүгінде олардың тек бірнеше мыңы ғана сол атауларын сақтап қалды.

Ерте тарих

Көптеген деректер бойынша, Африкадағы ең алғашқы яһуди қоныстары Мысыр, Тунис және Марокко сияқты жерлерде болды. Яһудилер Мысырдың Элефантин аралында Жоғарғы Нил бойында қоныстанған. Бұл қауымдар 70 жылы Иерусалимдегі Екінші ғибадатхананың қирауынан кейін яһудилердің келуімен ұлғайды, бұл кезде Рим императоры Тит Карфагеннің барлық жеріне 30 000 яһуди құлын қоныстандырды. Африканың аты әртүрлі яһуди дереккөздерінде Таршиш пен Офирмен байланысты. Септуагинта, еврейлер үйреткен Иероним және Пайғамбарлар туралы арамей Таргумы Киелі кітаптағы Таршишті Талмудта айтылған бірқатар раввиндердің туған жері болған Карфагенмен сәйкестендіреді. Африка кең мағынада, онда Ассириялықтар жер аударылған он руды атап өткенде, Африкаға сапар шеккенде, анық көрсетілген. Осыған байланысты Самбация өзені Африкаға жатады деген ой қалыптасқан. Арабтар, сондай-ақ, Бану Муса ("Мұсаның ұлдары") туралы аңызды біледі, өздерінің жерлерін Африкаға орналастыруда яһудилермен келіседі. Римдіктердің заманында марокколық яһудилер ел ішінде сауда-саттық жасай бастады. Яһудилер берберлермен бірге өмір сүріп, экономикалық және мәдени байланыстарды жасақтады; кейбір берберлер тіпті иудаизмді ұстана бастады. Берберлердің руханилығы яһудилердің ырымдарын өзгертіп, оларды жын-перілер мен әулиелердің құдіретіне деген сеніммен бояды. Мұсылмандар Солтүстік Африканы басып алған кезде, еврейлер мен берберлер оларға қарсы шықты. Атлас тауларының арғы жағында 7 ғасырда атақты Кахина патшайым Берберлер, еврейлер және Солтүстік Африканың басқа да этникалық топтарының тайпасын бастады. Х ғасырда Бағдадтағы әлеуметтік және саяси орта еврейлерге деген жауыздықты көбейткен сайын, онда тұратын және жұмыс істейтін көптеген еврей саудагерлері Магрибке, әсіресе Туниске көшіп кетті. Келесі екі-үш ғасыр ішінде бүкіл Жерорта теңізі елдерінде белсенді саудагерлердің ерекше әлеуметтік тобы Магребтер деп аталып, атадан балаға осы атауды берді. Кейбір жергілікті Мали тарихы бойынша, Тарих әл Судандағы жазбада Батыс Африкадағы алғашқы еврейлердің болуы жазылған болуы мүмкін, бұл Кукияның алғашқы Зууа билеушісі мен оның Нигер өзенінің маңында қоныстанған ағасының келуімен тұспа-тұс келді. Ол тек За/Зууа Аляман (яғни "Еменнен шыққан") деген атпен белгілі болды. Жергілікті дәстүрлер бойынша Зууа Аляман алты ғасырда Ду Нуастың жеңілісінен кейін Химияриттік патшалықтан Эфиопияның Аксум патшалығы арқылы тасымалданған немесе ерікті түрде көшірілген Йемендік еврей қауымдастықтарының бірі болды. Тарих әл Суданда Кукияда Ислам дінінің пайда болуынан бұрын Зууа Аляманнан кейін 14 Зууа билеушісі болған деп жазылған. Тарих әл-Суданды осылай түсінуге бола ма, жоқ па деген пікірталас бар.

Сахарадағы еврейлер

Яһудилердің көбінесе Марокко мен Алжирдің Сахарасында тұратын берберлермен араласқанына күмән жоқ. Кейбір бербер тайпалары бір кездері яһудилер болған болуы мүмкін және басқа салт-дәстүрге сәйкес олар Қанаханнан қуып шығарылған філістірлердің ұрпақтары. Мұсаның Тлемченде жерленгені туралы дәстүр бар, ал Африканың сол бөлігінде көптеген яһудилердің болуы мұсылмандар үшін де, яһудилер үшін де қасиетті Киелі кітап есімдері бар көптеген қасиетті жерлер мен киелі орындармен ғана емес, сонымен қатар көптеген еврей сағаларының болуымен расталады. Сонымен, Тафилатқа жақын Оутат қаласында 500-ге жуық яһудилер тұратын мелла бар, ал Фигуиг қаласында 100 яһуди тұратын мелла бар. Раввин Сарурдың айтуынша, Даггатундар шатырларда өмір сүрген және олар арасында тұратын берберлер Кель Тамешекке (Туарег) тілінде, дінінде және жалпы әдет-ғұрыптарында ұқсайды. Олар туарегтерге бағынады, олар олармен некелеспейді. Раввин Сарур сондай-ақ олардың Сахарада қоныстануы 7 ғасырдың аяғында (мұсылман хронологиясы бойынша) Абд әл Малик таққа отырғанда және Мароккоға дейін жаулап алған кезде басталғанын айтады. Таментит қаласында ол тұрғындарды ислам дініне айналдыруға тырысты. Ал яһудилер қатты қарсылық көрсеткендіктен, ол оларды Аджж шөл даласына жер аударыды. Сахарадағы яһудилер өз ағайындарымен байланыстан ажырап, біртіндеп яһудилік дәстүрлерін жоғалтып, аты-жөнінен мұсылман болды. Басқа деректерде Ахаджға айдалған "арабтар" тобы Ервин фон Бари айтқан Мехаграмен бірдей деп көрсетілген, олардың арасында әлі де бірнеше яһудилер тұрады. Виктор Хоровиц шөл даладағы көптеген ерікті тайпалар туралы айтады, олар еврейлер, бірақ олар біртіндеп еврей әдет-ғұрыптарынан арылып, ислам дінін қабылдады. Оның айтуынша, бұл тайпалардың арасында Даггатундар бар, олардың саны бірнеше мыңға жетеді және Сахараның бірнеше оазистерінде, тіпті Диалива өзеніне дейін (Джолиба?) немесе Нигер. Оның айтуынша, олар өте соғыстық және туарегтермен үнемі қақтығысып тұрады. Хоровицтің айтуынша, жоғарыда аталған Мехаграны да осы яһуди тайпаларының бірі деп санауға болады. Хоровиц Африкаға ешқашан бармаған, бірақ негізінен Еуропалық еврей қауымдастығында таралған аңыздарға сүйенген.

Қырғызстан

1496 жылы Мануэль I мыңдаған яһудилерді Сан-Томе, Принсипи және Кабо-Вердеге жер аударуға шешім қабылдады. Бұл кезде жер аударылғандардың саны соншалықты көп болғандықтан, "португалдар" деген сөз яһуди тектес адамдарды білдіреді. Шет елге шығарылмағандарды күштеп қайтару немесе өлтіру шаралары қолданылды. XIX ғасырдың басында яһудилер Санто-Антаоға қоныстанды, онда әлі күнге дейін олардың Синагога ауылының атымен, Рибейра-Гранде мен Жанела арасындағы солтүстік жағалауда және Понта-да-Соль қаласындағы яһудилер зиратында. Еврей тарихының соңғы тарауы 1850 жылдары болды, Марокколық еврейлер, әсіресе Буа-Виста мен Майоға тері саудасы үшін келді.

Байланысты мәтіндер

Малидің еврей тарихы туралы жазбаларды әлі күнге дейін Кати Андалуси кітапханасынан табуға болады. Тимбуктудан келген тарихшы Исмаил Диади Хайдара қаладағы тарихи жазбалардың ішінде араб және еврей тілдеріндегі көне мәтіндерді сақтап қалды. Ол өзінің өткенін зерттеп, өзінің Мароккодағы еврей саудагерлері Абана отбасынан тарағанын анықтады. Ол туыстарының ауылдарындағы ақсақалдармен сұхбаттасқанда, олардың еврей екендігі туралы мәліметтердің қуғын-сүргіннен қорқып, жасырын сақталғанын анықтады. Жақында бірінші Махмуд Катидің жеке кітапханасы ашылды, ол оның ұрпақтары арқылы беріліп, кем дегенде 17 ғасырдың ортасына дейін толықтырылды. Бұл ерекше "табысты" жас малилік тарихшы, Кати кланының мүшесі, бірнеше кітаптың авторы Исмаэль Диадие Хайдара жасаған, оның ішінде L'Espagne musulmane et l'Afrique subsaharienne (1997), Les Juifs de Tombouctou (1999). Қазіргі уақытта кітапхана Тимбуктудан батысқа қарай 100 миль (161 км) қашықтықта орналасқан Киршамба ауылында Кати кланының екі бөлімшесімен бірге орналасқан. Кітапханадағы шамамен 2000 қолжазбаның 1700-іне дейін араб қолжазбалары бойынша Тимбуктудағы сарапшы және қазіргі уақытта Меллон қоры гранты арқылы қалпына келтіріліп жатқан Мамма Хайдара мемориалдық кітапханасының қамқоршысы Абдул Кадер Хайдара тексеріп, бағалады. Сауда құжаттарында үш отбасы атап өтіледі: Кехат отбасы (Кати) Марокконың оңтүстігінен келген және 1492 жылы халықтың қалған бөлігімен бірге түрленді; Коэн отбасы марокколық еврей саудагерінің ұрпағы Аль-Хадж Абд аль-Салам Аль-Кухин, ол 18 ғасырда Тимбукту аймағына келген; және Абана отбасы, ол 19 ғасырдың бірінші жартысында келді.

Солтүстік Африка

"Еврейлер мен берберлер" Брюс Мэдди Вайцман

Қырғызстан

Доктор Ричард Лоббанның "Кейп-Верде және Гвинея жағалауындағы еврейлер"