Кіріспе
1814 жылғы шайқас Алтыншы коалиция соғысы кезінде Кранн шайқасы (7 наурыз 1814 жыл) – император Наполеон I басқаратын француз императорлық әскері мен пруссиялық фельдмаршал Гебхард Лебрехт фон Блюхер бастаған орыс және пруссиялық әскерлерінің біріккен күштері арасындағы шайқас. Алтыншы коалиция соғысының қақтығысы Наполеон әскерінің басым бөлігі Михаил Семенович Воронцовтың 22 000 орыс әскерін Кранн батысындағы Шемен-де-Дам үстіртінен ығыстыруға тырысқанда басталды. Қаһарлы күрес нәтижесінде Наполеонның шабуылдары Воронцовтың әскерін кері шегінуге мәжбүр етті, бірақ француз әскерінің шығыны орыстардың шығынынан басып өтті. Шайқас разында Блюхердің Наполеонның шығыс флангын айналып өту әрекеті нашар жоспарлау салдарынан сәтсіз аяқталды. 1814 жылдың ақпан айының соңында Блюхер әскері Австрия фельдмаршалы Карл Филипптің бас әскерінен бөлініп, солтүстік-батысқа қарай жылжып, Парижге шабуыл жасады. Наполеон Шварценбергті бақылау үшін маршал Жак Макдональдты бір әскермен қалдырып, екінші әскермен Блюхердің қуып жетті. Блюхер Наполеонның тұзаққа түсіру әрекетінен қашып, солтүстікке қарай Лаонға шегінді, жол жүрісінде күшін арттырды. Фердинанд фон Винтцингроде мен Фридрих Вильгельм Фрайхер фон Бюлов басқаратын орыс әскерлері мен пруссиялық корпус Блюхерге француз әскеріне қарағанда айтарлықтай сандық артықшылықты қамтамасыз етті. Наполеон 6 наурыз кешкісін Воронцов корпусымен байланысқа келді, ол Блюхердің қашқанын ойлады. Алдағы шайқас 9-10 наурызда Лаон шайқасы болды. Кранн Лаоннан оңтүстік-шығысқа қарай, ал Парижден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан.
The Battle of Craonne (7 March 1814) was a battle between an Imperial French army under Emperor Napoleon I opposing a combined army of Imperial Russians and Prussians led by Prussian Field Marshal Gebhard Leberecht von Blücher. The War of the Sixth Coalition engagement began when the bulk of Napoleon's army tried to drive Mikhail Semyonovich Vorontsov's 22,000 Russians off the Chemin des Dames plateau to the west of Craonne. After a bitter struggle, Napoleon's attacks compelled Vorontsov's force to withdraw, but French casualties exceeded Russian losses. While the battle raged, Blücher's attempt to turn Napoleon's east flank ended in failure due to poor planning. In late February 1814, Blücher's army separated from the main Allied army of Austrian field marshal Karl Philipp, Prince of Schwarzenberg, moving northwest and making a dash at Paris. Napoleon left Marshal Jacques MacDonald with one army to observe Schwarzenberg and started after Blücher with another army. Blücher evaded Napoleon's attempt to trap him and retreated north toward Laon, picking up reinforcements as he went. Russian forces under Ferdinand von Wintzingerode and a Prussian corps led by Friedrich Wilhelm Freiherr von Bülow would soon give Blücher a huge numerical advantage over the French. Napoleon came into contact with Vorontsov's corps on the evening of 6 March, believing that he had Blücher on the run. The next contest would be the Battle of Laon on 9–10 March. Craonne is located southeast of Laon and about northeast of Paris.
Операциялар
1814 жылғы 22 ақпанда Шварценберг 150 мыңға жуық одақтас әскерімен Наполеонға қарсы тұрды, ал Наполеонда одан екі есе аз күш болды. Оңтүстіктен жаман жаңалық келгенімен, одақтас әскері нашар жабдықталғандықтан, бірақ ең бастысы, өзінің әскерінің саны аз екеніне сенгендіктен, Шварценберг сол күні кешке шегінуге бұйрық берді. Шайқас болмайтынына көңілі толмаған Блюхер өзінің әскерін бас әскерден бөліп, солтүстікке қарай операция жүргізуді ұсынды. Шварценберг оған келісіп, Блюхердің 53 мың сарбазы солтүстік-батысқа қарай жылжуды бастады. Пруссиялық фельдмаршалдың әскері Парижге бет алғанын білген Наполеон, Шварценбергті тоқтату үшін маршал Жак Макдональдтың 42 мың әскерін қалдырып, 35 мың адаммен Блюхердің қуып жете бастады. Маршалдар Огюст де Мармонт пен Эдуард Мортье басқаратын қосымша 10 мың сарбаз пруссиялық фельдмаршал мен Париждің арасында орналасты. Мармонт пен Мортье 28 ақпанда Гю-а-Тресмес шайқасында Фридрих фон Клейст корпусын жеңіп, Блюхердің шабуылын тоқтатты. Келесі күні Блюхер француздарды өз жолынан ығыстыра алмады, бірақ уақыт таусылды. 2 наурызда пруссиялық фельдмаршал Наполеонның өзінің соңынан келе жатқанын түсініп, Оурк өзенінің солтүстік жағалауына шегінуді шешті. Ол Винцингероде басқаратын орыстар мен Бюлов басқаратын пруссиялықтардың жақын жерде екенін біліп, олармен тез арада қосылуға үміттенді. Сойссонның мерзімінен бұрын берілуі Блюхерге 3-4 наурызда Эйн өзенінің солтүстік жағалауына оңай өтуге мүмкіндік берді. Осы кезде Наполеон Винцингероде Блюхерге қосылғанын біліп, оған 48 мың француз әскеріне қарсы тұру үшін кем дегенде 70 мың адам болғанын анықтады. Дегенмен, француз императоры Бюлов әлі де солтүстікке қарай, Авенес-сюр-Хелпке жақын жерде деп есептеді.
Ұрыс алдындағы маневрлер
Шындығында, Блюхердің сол кезде 110 мыңға жуық әскері болған. Олар былай бөлінді: орыстар: Винцингероде (30 000), Луи Александр Андраулт де Лангерон (26 000), Фабиан Готлиб фон Остен Саккен (13 700); пруссиялықтар: Бюлов (16 900), Клейст (10 600), Людвиг Йорк фон Вартенбург (13 500). Наполеонның 2 наурызда 34 233 әскері болды, ал Мармонт пен Мортье 17 000 адамға дейін күшейтілді, бірақ Краонға дейін бір апта бұрын шамамен 3000 адам шығынға ұшырады. Дегенмен, Наполеон Блюхердің әскері келгенге дейін Лаонға жетуді үміттенеді. 5 наурызда Наполеон Фисмеде болды, одан ол тікелей солтүстікке қарай Лаонға қарай жылжуды жоспарлады. Эна өзенін кесіп өтуге понтондық көпір болмағандықтан, француз императоры өз күштерін солтүстік-шығысқа қарай, Бери-о-Бакқа, онда тас көпір бар, бағыттады. Бери-о-Бак Реймстен Лаонға баратын тікелей жолда орналасқан. Осы күні Наполеон Мезиердегі Ян Виллем Янссенге Арденнің гарнизондарын жинап, Блюхердің тыл аймақтарында әрекет етуді бұйырды. Янссен дереу бұйрыққа бағынды, ал оның әскерлерінің қимылдары одақтастарды қорқытты. 5 наурызда таңғы сағат 5:00-де Пьер Давид де Колбер Шабанаис және Луи Мари Левеск де Лаферьердің басқаруындағы гвардиялық атқыштар Реймсті және оның одақтас гарнизонын күтпеген жерден шапты және басып алды. Наполеон Этьен Мари Антуан Чемпион де Нансутиге Реми Жозеф Исидор Экзельман дивизиясы мен Луи Мишель Пак бригадасынан тұратын атқыштар тобымен Бери-о-Бакты басып алуға бұйрық берді. Нансутидің әскері бірнеше орыс атқыштар тобын жеңіп, 200 адам мен екі зеңбірекке қол жеткізді, бірақ басты жеңіс – көпірді басып алу болды. Луи Фрианның 1-ші Ескі гвардия дивизиясы және Клод Мари Мюньенің 1-ші Жас гвардия дивизиясы келіп, солтүстікке қарай Корбениге дейін орналасты. 5 наурызда сағат 15:00-ден 18:00-ге дейін Мармонт пен Мортье Сойссонды орыс гарнизонынан басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Орыстар 1056 адамнан, ал француздар 800-900 адамнан зардап шекті. Басқа деректерде француз әскерінің шығыны 1500 адам деп көрсетілген. Блюхер Наполеонның Реймс жолы арқылы Лаонға жетуге тырысқанын түсінді. Ол Бюловты және оның керуендерін Лаонға қайтарды. Пруссиялық қолбасшы өзінің қалған күштерін солтүстік-шығысқа қарай жылжыта бастады. 6 наурызға қарай Наполеонның Бери-о-Бак маңында 30 500 әскері болды. Ол Фестиюге қарай алдыңғы қатарлы күштерді жіберуді жоспарлады, бірақ Блюхердің ниетін анықтау қажет болды. 6 наурыз күні Мюньенің дивизиясы Воклер аббаттығының (Воклер) жанында орыс күштерімен кездесті, ал Краонның орыс қорғаушыларын ығыстыру үшін Ескі гвардияның екі батальоны қажет болды. Бастапқыда Блюхер өз әскерін Краон маңында шоғырландыруға бұйырды, бірақ ол 90 000 әскеріне бұл орын тым тар екенін түсінді. Ол сондай-ақ француз атқыштар тобының Реймс жолымен солтүстікке қарай жылғалы жатқанын естіді. Жоспарларын өзгертіп, Блюхер Винцингеродеге 10 000 атқыштар тобын және 60 атты әскерлік зеңбіректі жинап, Фестиюге қарай жіберуді жоспарлады. Винцингероде күштері 5500 атқышынан және Лангерон мен Йоркке тиесілі барлық резервтік атқыштардан тұрды. Блюхер Винцингеродеге Воронцов басқаратын жаяу әскерін артта қалдырып, Наполеон әскеріне тікелей қарсы тұруды бұйырды.
6 наурыз
6 наурызда сағат 17:00-ге дейін Мюнье орыстардан Воклер аббаттығын басып алды. Мюнье мен Ескі гвардия батальондары Хюртебизе фермасын бірнеше рет басып алды, бірақ оның орыс қорғаушылары оларды әр жолы кері тарттырып, оны өздерінің бақылауында қалдырды. Бұл шайқасқа қатысқан орыс күштері 13-ші және 14-ші егер полктері болды. Сол күні кешке Мюнье біршама солтүстікке шегінді, ал Ескі гвардиялар басып алған Демдер жотасының бір бөлігін ұстап тұрды. Пьер Франсуа Ксавье Бойер дивизиясы Мюньені қолдау үшін Буконвильде орналасқан, бір Ескі гвардия бригадасы Краннеде, екіншісі Корбенйде болды, Экселманның атты әскерлері Краннельде, ал Жозеф Бойер де Ребеваль дивизиясы Ла Виль-о-Буас-ле-Понтавертте орналасқан. Колбер, Лаферьер, Филибер Жан Батист Куриал, Анри Франсуа Мари Шарпентье және Николас Франсуа Руссель д'Хурбал дивизиялары Берри-о-Бакта болды. Айн өзенінен оңтүстікке қарай Мортье Кормисиде, Жан-Туссент Ариги де Касанова Русиде, ал Мармонт Брейнде орналасқан. Мортьемен бірге Шарль Джозеф Кристиани мен Пол Жан Батист Порэ де Морванның жаяу әскер дивизиялары және Жан Мари Дефранстың атты әскер дивизиясы болды. Блюхер Воронцовты француздардың Демдер жотасына шабуылына қарсы қорғануға жоспарлады, ал Сакен батысқа қарай, Брей-ан-Лаоннеуде қолдау көрсетуге орналасты. Наполеон Воронцовқа қарсы тұрғанда, Винцингероде атты әскері, одан кейін Клейст, Йорк және Лангерон Аилет өзенінің солтүстік жағымен шығысқа қарай жылжып, содан кейін Наполеонның оң қанатын және артқы бөлігін шабуылдауға тиіс болды. Винцингероде атты әскері маршқа шығар алдында Филаенде жиналып, таңертең Фестиоге жететін болды. Бір қиындық - Винцингероде атты әскері Филаенге жету үшін алдымен Демдер жотасының бойымен батысқа қарай жылжуы керек еді. Уинцингероде түнде Филайнға келгенде, Йорк пен Лангерон атты әскерлерінің аттарын шешіп, лагерьде күтіп отырғанын көрді. Осы жағдайға байланысты Винцингероде таң атқанша күтуге шешім қабылдады, бірақ жолдарды барлауға бұйрық бермеді.
7 наурыз: жоспарлар
Chemin des Dames (Ladies' Road) Сойсон-Лаон жолынан басталып, шығысқа қарай үздіксіз қырқа бойымен Краннеге дейін созылады, содан кейін биіктігін төмендетіп, Корбени тұсында қайта көтеріледі. Қырқаның орташа биіктігі оңтүстіктегі Эна аңғарынан 400 фут (122 м) жоғары. Айлеттің солтүстігінде де осыған ұқсас биіктіктегі жерлер бар. Етегі орманды және солтүстік жағында тік, онда балдырлы Айлет өзені батысқа қарай ағып, Оаз өзеніне қосылады. Қырқаның ені 2-3 км аралығында өзгереді. Солтүстік және оңтүстік жақтан келген шатқалдарда ені тарылады. Ресейлік позиция табиғи түрде берік болды, себебі алдыңғы қырқа тар болды және артиллерия отымен оңай нысанаға алынды. Солтүстік жақта Марион орманы, ал оңтүстік жақта Кватр-Эр орманы орналасқан. Сол жақ флангтағы қырқа тік емес, тіктей болып келді. Сол жақ флангтың кемшілігі – еңіс тым тік болғандықтан, француз әскеріне оқ астында келмей жақындауға мүмкіндік беретін "өлген жер" пайда болды. 7 наурызда сағат 8:00-де Воронцов корпусын шығысқа қарай үш қатарға орналастырды. Бірінші ресейлік қатардың ұзындығы 2 км, ал батыс жағы Хёртбизе шаруашылығынан батысқа қарай созылды. Бірінші қатар Николай Васильевич Вуичтің 24-ші дивизиясының 14 батальонынан, Михаил Понсе бригадасынан (14-ші дивизия) және 13-ші егерлерден тұрды. Бірінші қатардың оң жағында Александр Христофорович Бенкендорф басқаратын Павлоград гусарлары мен төрт казак полкі орналасқан. 14-ші егерлер Хёртбизе шаруашылығын бақылап, бірінші қатардың алдында шайқас формациясында тұрды. Алдыңғы күшті Афанасий Иванович Красовский басқарды, оған егерлердің оң жағында Павлоград гусарларының екі эскадроны қосылды. Сол жақ флангтағы Айль ауылы шабуылшылармен бақыланды. Ресейлік екінші қатар Василий Лаптьевтің 21-ші дивизиясының жеті батальонынан құралды. Павел Александрович Строганов басқаратын үшінші қатар Николай Николаевич Хованскийдің 12-ші дивизиясының тоғыз батальонынан және Сергей Федорович Желтухин бригадасынан (13-ші дивизия) тұрды. Николай Диомидович Мякин полковник Винспардың басшылығымен 12 ауыр және 24 жеңіл зеңбіректі орталыққа орналастырған корпус артиллериясына басшылық етті. No 11 атты артиллерия батареясының 12 зеңбірегі оң жақ флангта, ал No 9 атты батареясының 12 зеңбірегі сол жақта орналасты. No 28 ауыр атты батареясының алты зеңбірегі екінші қатардың сол жағындағы еңісті бақылап тұрды. Резервте 24 жеңіл және 6 ауыр зеңбірек сақталды. Шабуыл кезінде резервтен 18 зеңбірек алмастыру үшін алға жылжытылды, ал 12 зеңбірек кері шегіну кезінде қолданылды. 1811 жылдан бері ресейлік артиллерия батареяларының әрқайсысы 12 далалық зеңбірекке ие болды. Бір дерек бойынша, Воронцов шамамен 16 300 жаяу әскер, 1 000 жүргінші атты әскер, 1 000 казак және 96 зеңбірекке басшылық етті. Шығысқа қарай, Черни-ан-Лаоннуада Иларион Васильевич Васильшиков басқаратын 4 000 жүргінші атты әскер және Аким Акимович Карпов басқаратын 1 500 казак орналасқан. Бұл атты әскер Сакеннің қолбасшылығына бағынды. Сакеннің жаяу әскері Воронцовқа көмектесу үшін тым алыс орналасқан. Екінші дерек бойынша, Воронцовтың 16 000 жаяу әскері, 2 000 атты әскері және 96 зеңбірегі, сондай-ақ Васильшиковтың 4 000 атты әскері болды. Наполеонда 23 573 жаяу әскері, 6 350 атты әскері және 102 зеңбірегі болды. Алайда Кристиани мен Поре де Морванның гвардиялық дивизиясының 8 000 сарбазы қолданылмады. Бір тарихшы Наполеонның 30 000, ал одақтастардың 50 000 сарбазы болғанын айтады. Наполеон маршал Клод Перрин Виктордың корпусы мен Куриалдың дивизиясын қолдана отырып, Воронцовтың ресейліктеріне қарсы майдан шабуылын жоспарлады. Бұл құрамаларға Фрианның дивизиясы мен резервтік артиллерия көмек көрсетуге тиіс болды. Француздардың оң жақ флангінде маршал Мишель Ней Мюньер мен Пьер Буайердің дивизияларын шабуылға бастады. Сол жақта Нансутиге Экселманс пен Пакты ресейлік флангін айналып өтуге тапсырылды. Таңғы сағат 8-ге қарай Наполеон жауының соғысуға ниеттенгенін білді.
7 наурыз: Ұрыстар
Сағат 9:00-де француз императорлық гвардиясының артиллериясы Шем де Дамс жотасының шығыс жағына қарай бет алды және атыс бастады. Орыс артиллериясы жауап берді, бірақ қашықтық екі жаққа да көп зиян келтіру үшін тым ұзақ болды. Блюхер Воронцовпен бірге таңғы сағат 10-ға дейін болды, содан кейін ол Винцингероде колоннасының қайда екенін білу үшін аттанды. Нейге шабуыл жасау туралы бұйрықты күтуді бұйырған еді, бірақ бомбалау оның әскерлерін алға жіберуге мәжбүр етті. Ол Пьер Бойерге Аиллге шабуыл жасауға бұйырды, Мюнье сол жағында алға жылжуда. Бір деректе Куриалдың дивизиясы Мюнье әскерлерімен бірге жұмыс істеген. Нейдің қателігіне Наполеонның да кінәсі бар, өйткені ол маршалға өзінің ұрыс жоспарын түсіндірмеген. Ней өз адамдарын артиллерия қолдауысыз шабуылға жіберуде жалғыз өзі кінәлі болды. Мюнье мен Пьер Бойердің сарбаздарын орыс артиллериясы тоқтатты. Бойер де Ребеваль дивизиясы алаңға сағат 11:00-де келді, бірақ Шарпентьер дивизиясы қар жауып тұрған жолдармен баяулады. Сағат 11:00-де Хёртбизе фермасы өртеніп, тастап кетілді. Воронцов Красовскийдің алдыңғы қатарлы әскерлеріне негізгі желіге кері шегінуге бұйрық берді. Екінші саптан шыққан 2-ші егер полкі алға жылжып, Аиллді басып алды. Нейдің ерте шабуылға түсуіне байланысты Бойер де Ребеваль дивизиясы оң жақ қанатын қолдау үшін негізгі шабуылдан ауыстырылуы керек болды. Сағат 11:30-да Нейдің артиллериясы орыстардың сол жақ қанатын соққылай бастады және Ней жеке өзі Мюньедің адамдарын беткейдің жоғарғы жағына қарай бастап кетті. Nansouty Пейси шұңқырына қарай алға жылжиды және Бенкендорф бастаған үш казак полкі мен төрт гусар эскадрильясы шабуылға түсіп, орыс оң жақ қанатындағы ат әскерін кері тартты. Түскі уақытта Бойер де Ребеваль шабуыл жасап, Марион орманын басып алды. Ойынның басында Виктордың жамбасына оқ тиіп, ол әрекетсіз қалды. Орыс жағында Красовский де тез жараланып, алаңнан кетуге мәжбүр болды. Бойер де Ребевальдің ілгерілеуін Огюст Жулиен Бигарре бригадасы Жаков Лекапитайн бригадасымен резервте жүргізді. Оларды 6 батареялық гвардиялық артиллерия және 12 өз қарулары қолдады. Бойер де Ребевальдың адамдары тек 20 күн қызмет еткен жаңа сарбаздар болғандықтан, олардың мылтық және зеңбірек атысы өте тиімді болмады. Түскі сағат 13:00-де орыстар Менье мен Бойер де Ребеваль әскерлерін жотадан шығарып тастаумен қорқытты. Бойер де Ребеваль Лекапитайн бригадасын Бигарренің сол жағына шығарды. Воронцов Андрей Саввич Глебовтың бригадасын үшінші желіден соғысқа жіберді. 19-шы егер және Ширван пехоталық полктері алға жылжи бастады, бірақ Антуан Друот екі гвардиялық артиллерия батареясын жылжытты және олардың атысы орыс шабуылдарын тоқтатты. Сағат 13.30-да Наполеон Эммануэль де Граушиге шабуылды бастау үшін ат әскерін жіберуге бұйрық берді. Грауши Луи Эрнест Джозеф Спаррдың драгун бригадасын алға жіберді. Спаррдың әскерлері Павлоград гусарларын қуып, Паркинсонның No9 ат артиллерия батареясына шабуыл жасады, артиллериялықтарды қырды. Грауши мен Спарр жараланды, драгундар кері шегінуге мәжбүр болды. Бойер де Ребеваль дивизиясы Марион орманына қайтып оралды. Сағат 1:45-те Лаферьердің 3-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы орталықтағы үлкен орыс батареясына шабуыл жасады. Атқа мінгендер пушкалардың арасына кірді, бірақ орундар артындағы төрт бұрышты топталған орыс жаяу әскерлерін сындыра алмады. Лаферьер ауыр жарақат алып, атқыштары қатты атылған. Алайда, ресейліктер гвардиялық ат әскерін зейнеткерлікке шығуға мәжбүрлеген кезде, Шарпентьердің дивизиясы алаңға жетіп, Quatre Heures Woods-ты оңай басып алды. Көп ұзамай олардың соңынан Куриалдың бөлімдері де келді. Сағат 14.30-да Шарпентье әскерлері Nansouty атты әскерлерімен француздардың сол жағында бірігіп, орыс оң жақ қанатын кері қайтаруға кірісті. Nansouty Пейси аңғарының соңына дейін жетіп, кейіннен оқпен қайтадан атып тасталды. Осы уақытқа дейін Ней Мюньедің дивизиясын жотаға алып келді және гвардиялық артиллерия алға жылды. Пьер Бойер солтүстікке қарай одақтас күштерді көргенін хабарлады; бұл Клейст корпусының шығысқа қарай жылжығаны. Сол күні таңертең жолдарды барлауға үлгермеген Винзингероде дұрыс емес бағытты таңдады. Осы арада Клейст тура жолды таңдап, екі колонна таңғы сағат 11-де Шеврениде қиылысып, көлік кептелісіне ұшырады. Клейст ақыры кешкі сағат 4-те Фестиюге келді. Блюхер Винзингеродеге 14:00-де Брюер мен Монбераутта жетті және Наполеонның шығыс қанатына жоспарланған шабуылды жүзеге асыру мүмкін емес екенін түсінді. Сакен мен Воронцов қауіпте екенінен алаңдаған Блюхер осы генералдарға шегінуге бұйрық берді. Сакен бұйрығын 15:00-де алды. Ол өз ат әскеріне Воронцовқа көмектесуді тапсырды және өз жаяу әскерін Лаонға қарай солтүстікке жіберді. Воронцов 22 қарусызданған зеңбірегін және жараланғандарын алып кетті. Ол өз жаяу әскерін бір-бірін қолдайтын шаршылардың торына жинап, Шем де Дамс жазығында батысқа қарай шегіне бастады. Сағат 14.30-да Наполеон шешуші соққы беруді шешті. Резервтік артиллерия алға жылжытылып, Виктор дивизиялары мен гвардияға тиесілі пушкалардың қасына қойылды. Друоның бұйрығымен 88 зеңбірек орыс жаяу әскерін шрапнельмен бомбалады. Фриант пен Куриал дивизиялары ат әскерінің қолдауымен алға жылжыды. Сағат 15:00-ге қарай 2-ші және 6-шы егер полктері Пьер Бойер дивизиясына Айльді тастап кетті. Наполеон жараланған Граушинің орнына Огюстин Даниэль Бельярды тағайындады және француздың сол қанатына Руссель д’Урбал мен Кольбер ат әскерлік дивизияларын ауыстырды. Бұрын Наполеон Виктор корпусына Шарпентьерге басшылық етуді сұраған еді. Басты жолдың бойында орналасқан төрт француз зеңбірегі шегініп келе жатқан орыс жаяу әскерін жазалауда ерекше тиімді болды. Орыстар Аиллдің оңтүстік-батысындағы жақсы тәртіппен шегінді. Сағат 16:00-де Воронцов Черниге жақын Троян шағын ауылына қайтадан шегінді. Алексей Петрович Никитин Сакен корпусынан 36 зеңбірекпен тықсырды. 6-шы егерлер олардың позициясы арқылы шегінген кезде, Никитиннің зеңбіректері қуып жететін француздықтарға өлім жазасын оқыды. Василишковтың ат әскері Бенкендорфтың атты әскері Экселманс, Пак және Лаферьердің ат әскерімен басып алуға айналғанда араласты. Кольбердің атты әскері бірнеше орыс жаяу әскері шаршыларының айналасында айналып жүргенін көрген Василишков Сергей Николаевич Ланскойға Мариполь және Александрия гусар полктерін шабуылға жіберуді бұйырды. Бұл шабуыл Кольбердің әскерін кері тартты, бірақ орыс гусарлары Nansouty ат әскерімен кері қайтарылды. Василишиов үш драгун полкін алға жіберді және Nansouty ат әскері Ланскойдың гусарларының қайта жиналуымен тоқтатылды. Орыстар Шем де Дамс жазығындағы тағы бір позицияға шегінді, содан кейін Шеврениде Аилеттен өтті. Француз артиллериясы өткелді атып, шатақ тудырып, шығын келтірді, бірақ Воронцов корпусы сол жағалауға қауіпсіз жетті. Басқа одақтас күштер аймақта болғандықтан, француздық қуу 19:00-20:00 шамасында аяқталды. Француз армиясы Шем де Дамс жотасының бойында келесідей орналасты: Шарпентьердің жаяу әскері мен гвардиялық ат әскері Филенде, Кольбер Аизи Жуйда, Бельяр Остельде, Ней Остельдің солтүстігінде, Наполеон, Мортье және гвардиялық жаяу әскері Брай-ан-Лаунуада. Этьен Тардиф де Поммеру де Бордосульдің ат әскері Хёртбизе фермасында Берри-о-Бактағы Мармон корпусымен байланыс орнату үшін кемпінг жасады.
Нәтиже
Бір тарихшының айтуынша, ресейліктер 5000 адамды, ал француздар 5500 адамды жоғалтты. Екінші бір дереккөз француздардың қаза тапқандарының саны 5400 мен 8000 аралығында болғанын, ал ресейліктер 4785 өлген, жараланған және хабарсыз жоғалғандарын мойындады. Үшінші дереккөз ресейліктердің жоғалтуларын 1529 өлген және 3256 жараланған деп көрсетсе, француздардың жоғалтулары 8000 адамды құрады. Генерал-майор Ланской қаза болды, Курляндия драгун полкінің генерал-майоры Сергей Николаевич Ушаков II және артиллерия полковнигі Паркинсон қаза тапты. Генерал-лейтенант Лаптьев пен генерал-майорлар Хованский, Глебов, Федор Васильевич Зварикин және Андрей Тимофеевич Маслов жараланды. Павлоград гусарлары 22 офицерін жоғалтты немесе жарақат алды, 13-ші егерлер 16 офицер мен 400 сарбазды, ал Ширван жаяу әскер полкі құрамының жартысын жоғалтты. Француз тарапынан маршал Виктор және дивизия генералдары Грауши, Лаферьер және Бойер де Ребеваль, сондай-ақ бригада генералдары Бигарре мен Лекапитане жараланды. Бойер де Ребеваль дивизиясы үш сарбазының екеуін жоғалтты. Екі тарап та бірде-бір зеңбірек немесе туды жоғалтқан жоқ. Жозеф Бонапарттың таратылған испан гвардиясынан құралған 14-ші вольтижерлер 32 офицерден айырылып, дерлік толығымен жойылды. Екі тарихшының пікірінше, Краон жеңісі пиррлік жеңіс болды, себебі француздар күнінің соңында шайқас алаңын бақылауда ұстады, бірақ олардың басқа мақсаттарына қол жеткізе алмады. Наполеон Лаонға жылдам жорық жасап, Блюхерден бұрын жетпек болды. Бірақ, Воронцовты ығыстыруға жұмсаған күш салдарынан француз әскері Лаонға емес, Сойссонға қарай тарап кетті. Наполеон Воронцов корпусын оңай жеңіп алуды жоспарлаған еді, бірақ оның орнына ауыр шайқасқа түсуге мәжбүр болды. Блюхерді Лаоннан оқшаулаудың орнына, Наполеон одақтас әскерін тікелей қууға мәжбүр болды. Егер Блюхер Саккеннің жаяу әскерін Воронцов корпусына қосса, Наполеон жеңіліске ұшырар еді. Наполеон одақтас әскері оның алдында шатасып қашып жатыр деп ойлады, бірақ бұл рас емес еді. Наполеон әскері 9-10 наурызда Лаон шайқасында жеңіліске ұшырады және одан да зор қиындықтардан құтылуға мүкіндік алды.
Ресейлік жауынгерлік реті
+Орыс армиясы Краонне, 7 наурыз 1814 жылғы Құрылым Дивизиясының Күші Бригада бірліктері Бірінші қатар Оң жақ Тәуелсіз бригадалар 1,000 генерал Александр Бенкендорф Павлоград гусар полкі, алты эскадрилья Буг казактары 1,250 генерал Афанасий Иванович Красовский 14-ші жегер полкі, бір батальон 15-ші жегер полкі, бір батальон 2,154 генерал-майор Василий Иванович Харпе (Гарпе) Навагинск жаяу әскер полкі, екі батальон Біріктірілген гранадир батальоны, 9-шы дивизия Біріктірілген гранадир батальоны, 15-ші дивизия Біріктірілген гранадир батальоны, 18-ші дивизия 36 зеңбірек Полковник Винспар Позициялық батарея №31 (12 12 фунттық зеңбірек) Атты әскер батареясы №7 (12 6 фунттық зеңбірек) Атты әскер батареясы №21 (12 6 фунттық зеңбірек) Бірінші қатар Сол жақ 24-ші дивизия: генерал Николай Васильевич Вуич 4,300 генерал Сварикин Чирван жаяу әскер полкі, 1-ші және 3-ші батальондар Буртирки жаяу әскер полкі, 1-ші және 3-ші батальондар 19-шы жегер полкі, 1-ші және 3-ші батальондар генерал Михаил Понсет (14-ші дивизиядан) Тула жаяу әскер полкі, 1-ші және 3-ші батальондар Наважинск жаяу әскер полкі, 1-ші және 3-ші батальондар Екінші қатар генерал Василий Лаптьев 21-ші дивизия: 3,500 36 зеңбірек Полковник Розен Литва жаяу әскер полкі, бір батальон Подполск жаяу әскер полкі, бір батальон Петровск жаяу әскер полкі, бір батальон генерал-майор Александр Карлович Райдингер Нева жаяу әскер полкі, бір батальон 2-ші жегер полкі, бір батальон 44-ші жегер полкі, бір батальон Артиллерия Позициялық батарея №28 (12 12 фунттық зеңбірек) Жеңіл батарея №42 (12 6 фунттық зеңбірек) Жеңіл батарея №46 (12 6 фунттық зеңбірек) Үшінші қатар генерал-лейтенант Павел Александрович Строганов 12-ші дивизия: генерал-майор Николай Николаевич Хованский 1,800 Бригадалар: Белгісіз Смоленск жаяу әскер полкі, бір батальон Нарва жаяу әскер полкі, бір батальон Жаңа Ингерманланд жаяу әскер полкі, бір батальон Алексополь жаяу әскер полкі, бір батальон 6-шы жегер полкі 41-ші жегер полкі 13-ші дивизия: генерал Сергей Федорович Желтухин 3,300 Бригадалар: Белгісіз Саратов жаяу әскер полкі, 1-ші және 3-ші батальондар Пенза жаяу әскер полкі, 1-ші және 3-ші батальондар Артиллерия 36 зеңбірек Бригадалар: Белгісіз Позициялық батарея №53 (12 12 фунттық зеңбірек) Атты әскер батареясы №11 (12 6 фунттық зеңбірек) Жеңіл батарея №56 (12 6 фунттық зеңбірек) Кавалерия корпусы генерал-лейтенант Иларион Васильевич Васильчиков 2-ші гусар дивизиясы: генерал-майор Сергей Николаевич Ланской 1,500 генерал-майор Иван Михайлович Вадбольский Ахтырск гусар полкі, алты эскадрилья Мариуполь гусар полкі, бес эскадрилья Полковник Дмитрий Васильевич Васильчиков Ақ Ресей гусар полкі, төрт эскадрилья Александрия гусар полкі, бес эскадрилья 3-ші драгун дивизиясы: генерал-майор Панчшеф 1,200 генерал-майор Сергей Николаевич Ушаков II Смоленск драгун полкі Курланд драгун полкі генерал-майор Андрей Семенович Уманец Тверь драгун полкі Кинбурн драгун полкі Артиллерия Атты әскер батареясы №13 (12 6 фунттық зеңбірек) Казақтар 1,200 генерал-майор Аким Акимович Карпов II Дон казак полкі Үш белгісіз казак полкі Артиллерия 30 зеңбірек Бригадалар: Жоқ Атты әскер батареясы №1 (10 6 фунттық зеңбірек) Атты әскер батареясы №4 (8 6 фунттық зеңбірек) Атты әскер батареясы №11 (12 6 фунттық зеңбірек)