Кіріспе
Аристофанның комедиясы "Шығарлар" (Ἱππεῖς Hippeîs; Аттика: Ἱππῆς) – Аристофанның жазған төртінші пьесасы. Ол ежелгі комедия деп аталатын драманың көне түрінің шебері саналады. Пьеса Пелопоннес соғысы кезіндегі классикалық Афинаның әлеуметтік және саяси өмірін параболдайды және осы тұрғыдан драматургтің ерте пьесаларының барлығына тән. Дегенмен, оның кейіпкерлерінің саны салыстырмалы түрде аз, себебі пьеса бір адам – соғысқа ынтақтанған популист Клеонға қатысты өткір сынаға толы. Клеон Аристофанды бұрынғы пьесасы – "Вавилондықтар" (б.з.д. 426 ж.) арқылы полистің абыройын жоққа шығарғаны үшін сотқа берген, ал жас драматург "Ахарниялықтар" (б.з.д. 425 ж.) пьесасында кек алуға уәде берген. Оның кек алуы "Шығарлар" (б.з.д. 424 ж.) пьесасында орындалды. "Шығарлар" пьесасы б.з.д. 424 жылы Леная фестивалінде бірінші орынды жеңіп алды.
The Knights (Ἱππεῖς Hippeîs; Attic: Ἱππῆς) was the fourth play written by Aristophanes, who is considered the master of an ancient form of drama known as Old Comedy. The play is a satire on the social and political life of classical Athens during the Peloponnesian War, and in this respect it is typical of all the dramatist's early plays. It is unique, however, in the relatively small number of its characters, and this was due to its vitriolic preoccupation with one man, the pro war populist Cleon. Cleon had prosecuted Aristophanes for slandering the polis with an earlier play, The Babylonians (426 BC), for which the young dramatist had promised revenge in The Acharnians (425 BC), and it was in The Knights (424 BC) that his revenge was exacted. The Knights won first prize at the Lenaia festival when it was produced in 424 BC.
Клеон, рыцарлар және Аристофан
Клеонның саяси мансабы Периклдің сақтықпен жүргізілген соғыс стратегиясына қарсылығымен қаланды, ал оның ең биік белесі афиналықтардың Сфактериядағы жеңісі болды. Осы жеңісі үшін ол көптеген азаматтарының құрметі мен ықыласына бөенді. Азаматтық құрметтердің қатарында қала әкімшілігінде немесе пританейонда тегін тамақтану, сондай-ақ Леная және Ұлы Дионисия сияқты мерекелерде алдыңғы қатарда отыру мүмкіндігі болды. Аристофан «Рыцарьдар» пьесасында Клеонның осы құрметтерге ие болу құқығын үнемі қынжырлайды, мүмкін Клеон өзі осы қойылымды алдыңғы қатардан тамашалаған болуы мүмкін. Аристофан Клеонға көптеген айып тақты, олардың көпшілігі әжуалық, ал кейбіреулері шындыққа жақын. Ол Клеонды тегінің күмәнділігі үшін сынайды, бірақ жазбалар Клеон сияқты демагогтардың әлеуметтік тегі Аристофан мен басқа комик ақындар көрсетуге тырысқандай оқшауланған емес екенін көрсетеді. Ол сот жүйесін жеке және саяси мақсаттар үшін пайдаланған секілді, бірақ ол жемқор немесе сатқын болмаған болуы мүмкін. Ол Аристофанды бұрынғы «Вавилондықтар» пьесасы үшін сотқа берген, бірақ соғыс кезінде саяси цензураға талпыну Клеонның жеке өшпенділігінен немесе амбициясынан туындамаған болуы мүмкін. Пьесада Афина одағының қалалары ұнтақтап жұмыс істейтін құлдар ретінде бейнеленген, және ол шетелдіктердің куәлігінде Ұлы Дионисияда қойылған. Жоғарғы топқа жататын (жылқыға ие бай азаматтар) комик ақынның Клеон сияқты халықшылдарға қарсы табиғи одақтастары болды. «Ахарниялықтар» пьесасында айтылғандай, олар Клеонды көп ақшаны заңсыз жолмен алған деп айыптап, оны осы қаражатты беруге мәжбүр еткен. Білімді топ ретінде, рыцарьлар жыл сайын тексеруден өтетін мемлекеттік лауазымдардың көп бөлігін иеленді, ал Клеон осындай лауазымдағы адамдарды соттауға маманданған, көбінесе қазылар алқасымен жақсы қарым-қатынас арқасында қалаған үкімді алуға тырысқан. Аудит жүйесін теріс пайдалану – Хор сахнаға шыққандағы шағымдардың бірі, ол Клеонды билік өкілдерін олардың байлығы мен психологиялық осалдығына қарай, өріктерді таңдайтын сияқты таңдап алады деп айыптайды (257–65 жолдар). Пьесада Клеонды санақ тізімдерін манипуляциялау арқылы құрбандарына ауыр қаржылық жүк салуда да айыптайды (911–25 жолдар).
The Knights-пен байланысты басқа да пьесалар
Аристофанның "Рыцарь" пьесасы орта таптың көтерілісіне байланысты сатиралық сипаттамаларымен белгілі. Осы тақырып тарих бойы көптеген мәрте қайталанып отырады. Бұл тақырыптағы танымал пьеса – Мольердің "Le Bourgeois gentilhomme" (1670) пьесасы. Орта тапқа қатысты сатирасы тұрғысынан бұл Ренессанс пьесасы "Рыцарь" пьесасымен салыстырылады. Бен Джонсонның "Алхимик" (1610) атты тағы бір Ренессанс пьесасы "Рыцарь" пьесасының ықпалымен жазылған деп саналады.
"Шаһаршылар" кітабында аталған жерлер мен адамдар
Ескі комедия – өте өзекті комедиялық драма түрі, оның мағынасы көбінесе заманауи жаңалықтарға, әңгімелерге және әдебиетке жасалған көптеген сілтемелермен бүркеленген. Ғасырлар бойындағы зерттеулер осы сілтемелердің көптегенін ашып берді және олар пьесалардың түрлі басылымдарындағы түсіндірмелерде келтірілген. Төмендегі тізімдер осындай екі дереккөзден құрастырылған. Ескерту: Пафлагон бұл жерде нақты атымен, яғни Клеон деп аталады.
Талқылау
Пьесаның сатиралық/аллегориялық екі мағынасы кейіпкерлерде оңай шешілмейтін екіұштылыққа алып келеді. Agoracritus – керемет жасаушы және/немесе шұжық сатушы: Басты кейіпкер – екіұшты тұлға. Сатирикалық контексте ол Клеонға қарсы тұру үшін өзінің күмәнін жеңуі тиіс шұжық сатушы, ал аллегорияда ол құдайға ұқсас, құтқарушы. Оның пьесаның басында пайда болуы – жай ғана кездейсоқтық емес, құдайдың сыйы (kata theon, 147-жол), Пафлагонияны жеңуге көмектесетін ұятсыз әрекеттерді оған Афина құдайы ұсынды (903), ол жеңісін гректердің құдайы Зевске (1253) жатқызады және өзін құдаймен теңейді (1338). Ол Халықты құтқару арқылы керемет күшін көрсетті, бірақ оны қайнату арқылы жасады – бұл шұжық сатушылардың етке қолданатын әдісі. Клеон және/немесе Пафлагония: Антагонист – тағы бір екіұшты кейіпкер, ол нақты адам Клеонды және комикалық монстр Пафлагонияны бейнелейді. Ол ешқашан «Клеон» деп аталмайды және маска жасаушылар оны карикатуралаудан бас тартқандықтан Клеонға ұқсамайды. Дегенмен, кейіпкер қолжазбалардағы баяндамашылар көрсеткіштерінде және dramatis personae тізімінде «Клеон» деп аталады, бірақ мәтінде оны осылай анықтамайды. Клеонның әкесі Клеанет есіммен аталған (574-жол), бірақ оның Пафлагониямен қарым-қатынасы туралы ештеңе айтылмаған. «Пафлагония» деген ат қарсыластың шетелдік тегі бар екенін білдіреді және ол тиран Хиппиасқа қызмет еткен шетелдік жалдамалының немересі екені айтылады (449-жол). Бірақ оракул Пафлагонияны Афинаның күзетшісі (Куон немесе Ит, 1023-жол) деп атайды, ал Куон – Клеонның лақап аты (кейін «Баспалар» пьесасындағы сотта пайдаланылды). Пникстегі дебаттың бірінші жартысында (756–835-жолдар) Клеонға бағытталған ауыр айыптаулар бар. Ал екінші жартысында (836–940-жолдар) абсурдты айыптаулар орын алады, олар толығымен комикалық жаманға бағытталған. Никий және Демосфен және/немесе екі құл: Екі құл ежелгі қолжазбаларда Демосфен және Никий ретінде тізімделген. Бұл тізімдер, мүмкін, ежелгі сыншылардың болжамдарына негізделген, бірақ олар Аристофанның ниеттерін көрсетеді. Демосфен аттылар хорын ат әскерінің қолбасшысы болғандай шақырады. Одан әрі, ол Пилоста спартандық торт жасағанын, кейін Пафлагония ұрлағанын (54–7-жолдар) айтады, бұл Клеонның Сфактериядағы жеңістің үлкен бөлігін өз есебіне жатқызуына сілтеме болып көрінеді. Алайда, құлдар = генералдар деген түсінік қиындық тудырады. Жинақталған пьесалардың стандартты басылымында екі құл сахнадан ерте кетеді және қайта оралмайды. Бұл олардың екінші рөлдеріне сәйкес келеді, бірақ Никий мен Демосфен афиналық саяси өмірде маңызды тұлғалар болған жоқ. Бір редактор Демосфенге пьесаның соңында Агоракритті құттықтап қысқаша сөз сөйлеуді тапсырады (1254–56-жолдар) – бұл сөз хор жетекшісіне берілген. Бірақ бұл ұзақ үнсіздіктен кейін символдық көрініс және Никийдің соңында қалай сезінгені көрермендерге белгісіз болып қалады. Бейнелер: Аристофанның күлкілі поэзиясының ең маңызды аспектісі – бейнелер екені байқалды. Бұл пьесада бейнелер жоғарыда айтылған екіұштылықтарды шешу үшін контекст береді. Пафлагония – алып (74–9-жолдар), ұрқып жатқан сиқыршы (103), тау бұрқасы (137), ілмек аяқты бүркіт (197), сарымсақ тұздығы (199), лай араластырғыш (306), балық аулаушы балық үйінділерін күтетін (313), сойылған шошқа (375–81), бұзылған гүлдерді аралайтын ара (403), ит басты маймыл (416), теңіз бен құрлықтағы дауыл (430–40), тас лақтыратын алып (626–29), теңіздегі дауыл толқыны (691–93), ұры медбике (716–18), балықшылар құбыжықтарды аулайтын (864–67), қайнаған қазан (919–22), арыстан масамен күреседі (1037–8), түлкі (1067), тілеуші (182–3) және, ақырында, қала қақпаларында шұжық сатушы (1397). Бұл аралас метафоралар Пафлагонияны кез келген орын мен уақытта маңызды күлкілі зұлымдық ретінде көрсетеді. Осылайша, Клеонды Пафлагонияның көптеген көріністерінің бірі ретінде түсінуге болады және сатира үлкен аллегорияға қайшылықсыз сіңіріледі. Ашкұмарлық – бейнелерден көрінетін басты тақырыптардың бірі. Ойынның тамақ пен сусынға баса назар аударғаны басты кейіпкер ретінде шұжық сатушыны таңдауынан көрінеді. Бұл екі кейіпкердің аттарындағы сөз тіркестерінен де байқалады. Пафлагонияның аты Пафлазоға (Мен шашырамын, қайнатам, ызаланамын) ұқсас және бұл ойын 919–22-жолдарда нақтыланады, онда Пафлагонияны оттан алынуы керек қайнаған қазан ретінде көрістетеді. Грек тілінде Демос сөзі майға ұқсас, бұл ойын 214–16-жолдарда нақтыланады, онда Демосфен үкімет міндетін ет дайындау және пісіру міндетімен салыстырады. Демос = май байланысы Агоракриттің пьеса соңында оны қайнату арқылы жаңартуымен (бұл мифтен келген, Пелий балалары оны ескі қойшаныдай қайнатып, жаңартуға тырысқан) сәйкес келеді. Пьесадағы ең жағымсыз бейнелердің көптегені каннибализмге сілтеме жасайды: Пафлагония құрбандарын инжір сияқты жұтады (258–63), Агоракрит Пафлагонияның гребі мен маңдайын жеуге шақырылады (496–7), басты кейіпкер мен қарсыласы бір-бірін жеуге ант етеді (693, 698–701) және Демос өз шенеуніктерін жейді (1131–40). Мұндай бейнелер көрермендерге қорқынышты әлемді көрсетеді – бұл әлемде жылқылар мен кемелер адамдардан гөрі адам сияқты сөйлейді және әрекет етеді. Бұл көріністің қараңғылығы реформаланған Афинаның соңғы көрінісін одан да жарқыратады.