Кіріспе

Қырымдық қарайлық хакам (14201490) Ілияс бен Мұса Башази, 1400-ші жылдары өмір сүрген еврей ғалымы Эдрианопольдің Ілияс бен Мұса Башази немесе Илияс Башази (; 1420 ж. Эдрианополде 1490 ж. Эдрианополде) - он бесінші ғасырдағы қарайлық яһуди хакамы. Атасы (Моисей Башази) мен бабасының (Менахем Башази) қараиттік әдебиет пен теологиясын оқығаннан кейін, екеуі де Адрианопольдің қараиттік қауымының хакамдары болды, Башази Константинополге барды, онда Мордехай Комтиноның басшылығымен раввиндік әдебиетті, сондай-ақ математиканы, астрономияны және философияны оқыды, олардың бәрінде ол тез арада өте жақсы болды.

Адрианополдегі Хакам

1460 жылы Башази әкесі Адрианопольдегі караиттер қауымының хахамы болды. 1480 - 1484 жылдары Константинопольдің қаралар қауымының өкілі ретінде Луцк пен Тракайдағы қаралар қауымына жолдаған көптеген хаттарынан. Нейбауэрдің тұжырымы бойынша, Башази көп уақытын Константинополде өткізген. Осы хаттарда ол караиттер дінін жан-жақты қорғаған адам ретінде көрінеді. Ол өз дініндегілерді жас жігіттерді Константинополға өздерінің діни басшыларын зерттеуге жіберуге шақырады, әйтпесе олардың сенімі өліп, пәк өмір сүруі мүмкін; әйтпесе ол өз міндеттерін орындамағандарды анафема деп жариялайды. Ол өз өмірін қаралар мен басқа да діндарлардың рухани жағдайын жақсартуға арнады, өйткені сол кезде дін мәселесі бойынша ішкі келіспеушіліктер өте төмен болды.

Әдерет Елияху

Діни заңдарды реттеу үшін ол "Адерет Элияху" (Илияс мантиясы) деп аталатын кодекс құрастырды. Бұл кодекс міндетті және тыйым салушы ережелерді қамтиды, әрі қаралар оны осы мәселелерде ең үлкен авторитет деп санайды. Онда Башази ертедегі қараиттік жазбаларды ғана емес, сонымен қатар барлық маңызды раввиндік еңбектерді, соның ішінде Саадия Гаон, Ыбырайым ибн Езра және Маймонидтің пікірлерін талқылайтын ерекше білімін көрсетеді. "Адерет" тақырыптарға бөлінген, ал олар тарауларға бөлінген. Бұл кітапта: 1) айлардың белгіленуі (42 тарау); 2) демалыс күні (22 тарау). 3) Құтқарылу мейрамы (10 - тарау). ); 4) мацза (7 тарау). 5) Апталар мейрамы (10 тарау). ); (6) Рош Хасанна (2 тарау). ); (7) Йом Киппур (5 тарау). 8) Суккот (5 тарау). 9) дұға ету. Бұл соңғы пән үш бөлімнен тұрады: теология; этика; және намаз, мәжілісхана, сойылу, таза және арам, некедегі тыйым салынған дәрежелер, нидда, босату жылдары және юбилей, Шатнезге тыйым салу және ант туралы заңдар. Соңғы үш пәнді Башази қайтыс болғаннан кейін оның шәкірті Калеб Афендополо аяқтады.

Теологиялық жүйе

Башазидің теологиялық жүйесі - түсініктілігі мен логикалық дәлдігі бойынша шедевр. Яһуда Хадассидің және, мүмкін, қараизмнің бұрынғы ұстаздарының үлгісіне еліктеп, ол он сенім қағидасын құрды, олардың шынайылығын философиялық тұрғыдан былайша дәлелдеді:

Физикалық өмір сүру

1) Барлық физикалық жаратылыс - яғни аспан сфералары мен олардың ішіндегі барлық нәрсе жаратылған.

Жаратылыс туралы пікірлер

Жаратылыстың екі түрі бар: бір нәрседен жарату және ештеңеден жарату. Қазіргі бар нәрселер, тауық жұмыртқадан жаратылғандай, басқа нәрседен жаратылған, бірақ жаратылыс ештеңеден емес, тек Құдайдың еркімен. Барлық құрамдас заттар элементтерден және бірінші заттан сфералардың қозғалысы арқылы пайда болды. Бірақ сұрақ: шарлар мен алғашқы материя жаратылған ба? Философтар өздерінің мәңгілік екенін айтады, өйткені олар "бір нәрседен ештеңе жаратылмайды" дейді. Башазидің пікірінше, бұл өткенді қазіргі заманмен бағалаудан туындайтын қателік. Өздерінің тәжірибелері бойынша, философтар жаратылыстың жоқтан пайда болғанын білгендіктен, мұндай жаратылыс ешқашан бола алмады деген тұжырымға келеді. Олар тауықтың жұмыртқадан шыққандығын ешқашан көрмеген деп болжағанда, олар тауықтың мәңгілік екенін де айта алады, өйткені олар жұмыртқаның ішінде қалай өмір сүргенін түсіндіре алмайды. Шын мәнінде, төменгі саналы жандарды ақыл-ойға сыймайтын жоғары саналы жандармен салыстыруға болмайды. Бұл жайттар туралы аянға сүйену керек, тіпті философия да аянның шындық екенін мойындайды; және барлық пайғамбарлар сфералардың ешнәрседен жаратылғанын мәлімдейді.

Философияға сүйену

Алайда, тек қана діни дәлелдерге қанағаттанбай, Башази философиялық аргументтер беруге тырысады және оларды қатаң түрде Перипатетикалық жолмен ұсына алмай, ол өзінің сенім мақаласын Авиценнаның "қажет" және "мүмкін" теориясымен дәлелдейді, ол қате Аристотельге жатқызады. Философия Құдайдан басқа барлық жаратылыстардың бар болуы "мүмкін" екенін дәлелдегендіктен, сфералар, сондай-ақ алғашқы зат жаратылған болуы керек; әйтпесе олардың болуы Құдай сияқты "қажетті" болар еді.

Құдай

2) Барлық тіршілік иелерінің өзін жаратпаған Жаратушысы бар. Бұл - бірінші мақаланың негізгі қағидасы. Жаратылыстардың жаратылуы дәлелденгендіктен, олардың жаратушысы болуы керек. Барлық қозғалыс физикалық немесе рухани қозғалтқышты қажет етеді. Аспанды қозғаушы күшті қозғалтқыш болғандықтан, бұл қозғалтқыш өз кезегінде басқа қозғалтқышты қажет етеді. 3) Құдай теңдесі жоқ, жалғыз. Құдайдың бар болуының өзі Оның теңдесі жоқ екенін дәлелдейді. Ол да бір болуы керек, өйткені егер екі зат болса, олардың бірі екіншісінің себебі болуы керек. Сонда бір ғана адам болуы керек еді. Екінші жағынан, олардың әрқайсысы өзінің себебі деп есептесек, біреуі екіншісіне тиесілі емес ерекшелік қасиетке ие болуы керек; егер екеуі де барлық жағынан бірдей болса, олар бірін құрайтын еді; және қасиеттерді жатқызуға болатын зат міндетті түрде құрастырылған, сондықтан оның жаратушысы болуы керек. Ал Киелі кітапта жазылған Құдайдың қасиеттері жағымсыз мағынада қабылдануы керек.

Пайғамбарлық және заң

4) Мұсаны Құдай жіберді. Башази пайғамбарлықты философиялық тұрғыдан қарастырады; және оның шынайылығын дәлелдеп, Мұсаның тапсырмасына сенуге ешқандай кедергі жоқ деп мәлімдейді. (5) Мұса арқылы Тауратты толықтай бергені. (6) Мұсылмандар Таурат заңының мазмұнын және түсіндірмесін білуі керек. Заңның барлық аудармалары көптеген жерлерінде мағынасын өзгертті; сондықтан сенуші Заңның түпнұсқасын оқу үшін еврей тілін үйренуі керек. 7) Басқа пайғамбарларды Құдай рухтандырған.

Эсхатология, сыйлық және жаза

(8) Себебі өлгендерді қиямет күні Құдай қайта тірілтеді. Башази 8 бапты философиялық тұрғыдан дәлелдеуге кіріспеді, дәстүрді қанағаттандырарлық деп қабылдады. Оның үстіне, Құдай Адам атаны топырақтан жаратқаны да осыған дәлел бола алады. (9) Құдай әркімді оның жақсылық пен жамандығына қарай жазалайды. Бұл сенімнің қарама-қарсылығы Құдайға және барлық нәрсені білетінге байланысты, Башази кейбір философтардың пікірін жоққа шығарады, олар Құдайдың білімі тек жалпыға бірдей нәрселерге қатысты емес, жеке нәрселерге қатысты деп санайды. (10) Құдай тұтқынға алынған яһудилерді тастап кетпегенін, олар азап шексе де, Дәуіттің ұлы Мәсіхтің құтқаратынын күн сайын үміттенулері керектігін білдірді.

Башазидің басқа да шығармалары

Башазидің басқа еңбектері: 1) Iggeret ha Tzom (Жексенбіде ораза ұстау туралы хат), үш бөлімге бөлінген. Бұл хатқа қараған адам - арахисші Арон бен Ильяның пікіріне қарсы шыққан Сүлеймен Шарбит ха Захаб. (2) Иггерет Гид ха Наш (Сыққан таз туралы хат, Жаратылыс. 33), бұл тыйым құсқа қатысты ма деген сұрақ талқыланады. Бұл да Сүлеймен Шарбит ха-Захабқа қарсы жасалды. 3) Иггерет ха Йерушах (Мұрагерлік туралы хат). Бұл үш шығарманы Авраам Фиркович (Еупатория, 1835) "Адерет" журналының екінші басылымымен бірге жариялады. 4) Халукат ха Караим (Караиттердің жіктелуі). 5) Кели Нехошет (Күміс құрал), астролябиді қолдану және оны жасау туралы, астрономияға арналған трактатпен бірге. (6) Мелизат ха-Митцвот (Аяттардағы өсиеттер), Сүлеймен ибн Габиролдың Азхаротынан көшірілген. Бұл мақала "Караиттер сидур" журналында жарияланды. Вена, II. 175 теңге. Башази сондай-ақ, көптеген дұғалар жазды, олар қараиттердің дұғалар кітабына (ред. Вена, III. 226) деген сөздермен ауыстырылды.

Отбасы

Ілияс Башазидің шөбересі Мұса бен Ілияс Башази де қараиттік ғалым болған.