Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыста поляк халқына қарсы қылмыстар: Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаны басып алу кезінде Польша халқына қарсы қылмыстар нацистік Германия мен осьтің одақтастары жасады. Бұл жаппай қазаларды нацистер өздерінің нәсілдік теорияларымен ақтаған, поляктарды және басқа славяндарды, әсіресе еврейлерді нәсілдік төменгі деңгейлі Untermenschen деп санайтын жоспарлармен жүзеге асырды. 1942 жылы нацистер Германия басып алған Еуропадағы барлық еврейлерді өлтіру жоспарын жүзеге асырды. Сонымен қатар, поляк халқын жаппай өлтіру, этностық тазалау, құлдыққа түсіру және еңбекпен жою, "растық құндылықтары бар" деп саналатын поляктардың шағын азшылығын неміс болмысына сіңіру арқылы азайту жоспарларын әзірледі. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер миллиондаған поляктарды өлтіріп қана қоймай, тағы миллиондаған поляктарды мәжбүрлеп жер аудару арқылы этникалық тазалау жүргізді. Польшаның Ұлттық еске алу институтының мәліметінше, бұл әрекеттер 2,7 - 3 миллион поляк еврейлерінің және 1,8 - 2,77 миллион поляктардың өмірін жалмады. Польшадағы неміс оккупациялық саясаты Еуропада геноцид ретінде танылды, Батыс Еуропа мемлекеттеріндегі нацистік зұлымдықтарға қарағанда өте үлкен өлім-жітіммен сипатталады. Германия үкіметінің колонизациялау жоспары, Generalplan Ost (GPO) -ның геноцидтік саясаты 1939 жылдан 1945 жылға дейін поляк ұлтына қарсы соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстардың жобасы болды. Нацистердің басты жоспары поляктардың 85 пайызын (20 миллионнан аса) жер аударып, оларды жаппай қырып-жоюды, ал қалған 15 пайызын құлдыққа айналдыруды көздеді. Аштық жоспары мен GPO-ның соңғы мақсаттарын нацистік режим әрқашан ұстанатын болса да, ол Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеніне байланысты бұл бағдарламаларды аяқтай алмады. 2000 жылы Польша парламенті актісі бойынша Польшадағы нацистік Германия мен Кеңес Одағы жасаған Екінші дүниежүзілік соғыс қылмыстары туралы білімді тарату Ұлттық естелік институтына тапсырылды. Польшаға қарсы соғыстың басынан бастап Германия Адольф Гитлердің "Менің күресім" кітабында жазылған, шығыста неміс отаршылдарының көптеп қоныстануы үшін "тұрмыстық кеңістік" (Lebensraum) алу жоспарын жүзеге асыруды көздеді. Гитлердің жоспары классикалық империализм мен нацистік нәсілдік теорияларды біріктірді. Польшаға шабуыл жасамас бұрын, 1939 жылы 22 тамызда Оберсальцбергте сөйлеген сөзінде Гитлер өз командирлеріне "поляк тегі бар немесе тілінде сөйлейтін барлық ерлер, әйелдер мен балаларды аяусыз немесе мейірімсіз" өлтіруге нақты рұқсат берді. Үш күннен кейін нацистік Германиядан поляк азаматтарын алғашқы рет жаппай жер аудару басталды. Ол Польша паспорты бар Германияға қоныс аударған яһудилерді жер аудару болды. 1938 жылдың 9-10 қарашасында Кристалл түніндегі шабуылды SA жарымәскери күштері жүзеге асырды; мыңдаған поляк азаматтығын иеленген еврейлер жиналып, темір жол арқылы Польша шекарасына және нацистік концентрациялық лагерьлерге жіберілді. Бұл топтауға сол жерде тұратын және жұмыс істейтін 2000 поляк кірді. Сонымен қатар, Польшаға шабуыл жасамас бұрын нацистер Польшаның екінші республикасында тұратын неміс азшылығының көмегімен 61 000-нан астам поляк нысаналарын (негізінен азаматтық) атаумен толық тізім дайындады. Тізім 192 бетті Sonderfahndungsbuch Polen (Польшаның арнайы айыптау кітабы) деп аталатын кітап ретінде жасырын түрде басылып шығарылды және тек есімдер мен туған күндері ғана болды. Оның құрамына саясатшылар, ғалымдар, актерлер, интеллигенция, дәрігерлер, заңгерлер, ақсүйектер, діни қызметкерлер, офицерлер және көптеген басқалар кірді, олар СС жарым әскери өлім жасақтарына Selbstschutz жазалаушыларының көмегімен қол жетімді болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы Einsatzgruppen-ін шабуыл барысында СС құрды. Мобильді өлім отрядтарының қастандықтарын ақтауға арналған ең кең тараған өтірік (әрқашан бірдей) неміс күштеріне шабуыл жасады деген жалған мәлімдеме болды. 1939 жылғы қыркүйек науқанында бір ай бойы болған науқанда 150 000 - 200 000 поляк қаза тапты. 100 000-нан астам поляк Люфтваффтың террорлық бомбалау операцияларында, Wieluń-дегідей, қаза тапты. Әскери инфрақұрылымы жоқ қалаларға әуе шабуылы жүргізілді. Люблинге жақын Фрамполь қаласы 13 қыркүйекте Люфтваффе бомбалау техникасының сынақ нысаны ретінде қатты бомбаланды; оның желілік көшелер жоспары мен оңай танылатын орталық қала ғимараты болғандықтан таңдалды. Фрамполь қаласына 70 тонна оқ-дәрі тиді, ғимараттардың 90%-ы қира�...

Польшаның қарсыласы

Немістерге зиян келтіру немесе саяси мақсаттарға қол жеткізуге емес, поляктарды қорғауға бағытталған поляк қарсылығының ең жақсы мысалы - Замость көтерілісі. Бұл саяси антикоммунистік Отандық армия, саяси бейтарап шаруа батальондары, коммунистік Халық гвардиясы және Кеңес партизандары поляктарды неміс зұлымдықтарынан, негізінен, мәжбүрлі түрде қуудан және поляк халқына қатысты Украиналық көтерілісші армиясы жүргізген жаппай қырғыннан қорғау үшін бірлесіп жұмыс істеген сирек жағдай болды. Көтеріліс поляктарды Германиядан қуып шығаруды және аймақты немістермен отарлауды баяулатты. Немістер тіпті украиндықтар мекендейтін ауылдарды буферлік аймақ етіп құрды. Польша шаруалары қарулы қарсылыққа қосылуға асықпай, бірақ өздерін қорғауға мәжбүр болды.

Лагерьдер мен геттолар

Ауғанстанның басып алуынан кейін Германия мен Кеңес Одағы Польшада лагерьлер құрып, 1939 жылдың қыркүйек айында тұтқынға алынған 230 672 поляк солдатын тұтқынға алды. Польшаны нацистік Германия мен Кеңес Одағының басып алуы 1939 жылдың қыркүйегінде басталды. Маутхаузендегі 50 мың поляктың басым көпшілігі Гузенде өлтірілді; 150 мың Аушвицте, 20 мың Саксенхаузенде, 40 мың Гросс-Розенде; 17 мың Нойенгаммеде және 10 мың Дахауда. Равенсбрюкте 17000 поляк әйелдері өлтірілді. Штутхофтағы (Гдансктің шығысында) ірі концентрациялық лагерь кешені 1939 жылдың 2 қыркүйегінен кешіктірілмей іске қосылды және 39 қосалқы лагерьмен соғыстың соңына дейін өмір сүрді. Онда 65 мың поляк өлтірілген. Польшаның ішінде және сыртында лагерьлерде, түрмелерде және қамауда ұстау орындарында өлтірілген поляк азаматтарының жалпы саны 1 286 000-нан асады. Аушвиц поляктар үшін 1940 жылы 14 маусымда негізгі концлагерь болды. 1941 жылдың наурыз айына лагерьде 10900 тұтқын тіркелген, олардың көпшілігі поляк ұлтынан шыққандар. 1941 жылдың қыркүйегінде 650 совет тұтқынымен бірге 200 науқас поляк тұтқыны Зиклон В-мен газбен өлтірілді. 1942 жылдан бастап Аушвицтегі тұтқындар саны әлдеқайда көп болды, өйткені барлық Германия басып алған Еуропадан келген яһудилер мен басқа да "мемлекеттік жаулар" кеңейіп жатқан лагерьге жер аударылды. Аушвицтің бас тарихшысы Франциск Пайпер 1940-1945 жылдар аралығында 140-150 мың поляк ұлты сол лагерьге әкелінгенін, ал 70 - 75 мың поляк адам өлтірілгенін, адаммен тәжірибе жүргізгенін, ашаршылық пен аурудың құрбаны болғандығын айтады. Псевдомедициналық эксперименттер орын алды. Мысалы, Равенсбрюк концентрациялық лагерінде 74 жас поляк әйелін сүйек пен бұлшық ет трансплантациясы, жүйке регенерациясы және жара инфекциясы бойынша медициналық эксперименттерге ұшыратты. Дахаудағы сульфаниламидті польшалық католик діни қызметкерлерге сынақтан өткізді. 300-ден астам поляк діни қызметкерлері тәжірибелер немесе азаптау арқылы өлтірілді. 1939 жылы немістер поляктарды этникалық топтарға бөлді. Шақыру және құлдықпен жұмыс істеу бағдарламасының бір бөлігі ретінде, еврейлер жаңадан құрылған геттоларда басқа азаматтық тұрғындардан бөлек және бөлек болды. Шағын қалаларда геттолар жаппай жер аударылу үшін баспана ретінде қызмет еткен, ал қалалық орталықтарда олар "кете, пассивті өлтірудің" құралы болды, аштық кеңінен тарады және көшелер өлі денелермен қапталды. Геттолар дәстүрлі яһудилер тұратын аудандарға сәйкес келмеді. Этникалық поляктар мен басқа топтардың мүшелеріне басқа жерде тұруға бұйрық берілді. Варшава геттосы нацистер басып алған Еуропадағы ең үлкен гетто болды, онда 400,000-нан астам еврейлер 3 шаршы шақырым аумақта немесе бір бөлмеде 7,2 адам болды. Лодзь геттосы екінші орында тұрды, онда 160 000-ға жуық тұтқын болды. 1941 жылдың аяғына қарай, 3,5 миллионға жуық поляк еврейлерінің көпшілігі геттоға орналастырылды, тіпті немістер бұл жүйенің тұрақты емес екенін білгенімен; тұтқындардың көпшілігі өздерін ұстауға мүмкіндіктері жоқ еді, ал басқа да негізгі азық-түлік жеткізулері үшін СС-ке төлеуге ақша қалдырмады.

Балаларға қарсы қылмыстар

Польшаның басқыншылығы кезінде нацистердің тарапынан кем дегенде 200 000 бала күштеп германизациялауға (Ausländerkinder Pflegestätte) ұшырауға алынды. Бұл балаларды "растық құндылықтарына" қарап, арнайы үйлерге германдыққа айналдыру үшін жіберді. Растық сынақтардан кейін, егер германизация тиімді болса, жарамды деп танылғандар асырап алуға берілді, ал сынақтардан өтпеген балалар медициналық эксперименттерде, концлагерлерде немесе құл еңбекке жіберілді. Соғыстан кейін, одақтас әскерлер ұстап алған ұрланған балалардың көбісі неміс екеніне толық сенімді болды. Мәжбүрлі жұмысшылардың балалары нацистік шетелдік жұмысшылар үшін туған орталықтарда қатыгездікпен қорланды, онда мыңдаған адам тікелей немесе есептік түрде елеусіз қалдырылып өлтірілді. Баласын туғаннан кейін жұмысқа бара алмай қалған аналардың көбісі өлтірілді. Балалар мен жасөспірімдерге арналған лагерь, Лицманштадттағы Polen Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei, 1943-1944 жылдары Лодзьде, Дзержазнада, Лодзь воеводшасында қыздарға арналған қосалқы лагерьмен жұмыс істеді.

Мәдени геноцид

Польшаны жоюдың нацистік жоспарының бір бөлігі ретінде немістер мәдени геноцидке кірісті, онда олар кітапханаларды, мұражайларды, ғылыми институттар мен зертханаларды, сондай-ақ ұлттық ескерткіштер мен тарихи қазыналарды тонады және жойды. Олар барлық университеттер мен мектептерді жауып, поляк ғалымдарын, мұғалімдерін және діни қызметкерлерін жүйелі түрде өлтірді. Миллиондаған кітаптар өртелді, соның ішінде барлық мектеп кітапханаларының шамамен 80% -ы және барлық ғылыми кітапханалардың төрттен үш бөлігі. Польшалық балаларға бастауыш деңгейден тыс білім алуға тыйым салынды, бұл болашақта поляк басшыларының жаңа буыны пайда бола алмауы үшін жасалды. Польшалықтар "Тайна Науцанье" - "Сері оқыту" - дегенмен жауап берді.

Таңдаусыз өлім жазалары

Польшадағы этникалық поляктар неміс күштерінің көшедегі азаматтарды кемсітпей қоршауға алған łapanka саясатының нысанасына айналды. 1942-1944 жылдар аралығында Варшавада күн сайын шамамен 400 лапанка құрбаны болды. Осы құрбандардың он мыңдаған адам жаппай жазалау кезінде өлтірілген, оның ішінде гестапо басқаратын Павиак түрме кешенінде шамамен 37000 адам, ал Варшава геттосының қираған жерлерінде мыңдаған адам өлтірілген.

Ауруханалық науқастарды жою

1939 жылдың шілдесінде нацистердің "Акция Т4" деп аталатын құпия бағдарламасы іске асырылды, оның мақсаты психиатриялық науқастарды жою болды. Польшаға неміс басқыншылығы кезінде бұл бағдарлама Польшаның басып алынған аумақтарында кең көлемде жүзеге асырылды. Әдетте, барлық науқастарды арнайы СС жасағының сарбаздарымен бірге жүк көліктерімен құрту орындарына тасымалдайтын. Мұндай алғашқы іс-қимылдар 1939 жылы 22 қыркүйекте Кокбороводағы (Гданск облысы) үлкен психиатриялық ауруханада, сондай-ақ Гнезно мен Косьян қаласында болды. 1939 және 1945 жылдар аралығында Польшада нацистердің қолынан қаза тапқан психиатриялық аурулардың жалпы саны 16000-нан асады деп есептейді. Сонымен қатар, 10 мың науқас аштықтан қайтыс болды. Польша психиатриялық қауымдастығының 243 мүшесінің шамамен 100-і өздерінің пациенттері сияқты тағдырмен кездесті. Науқастарды атыс тобымен және револьвермен өлтіру 1940 жылдың 1 ақпанында Чельмдегі психиатриялық аурухананың 400 науқасын және Овинсканы қамтиды. Померанияда оларды Познаньдегі әскери бекініске апарып, VII бекіністің бункерлерінде көміртек оксидімен газбен өлтірді, оның ішінде балалар мен әйелдер де бар, оларды билік поляк жезөкшелері деп санады. Овинск ауруханасының басқа пациенттері газбен құйылған жүк көліктерінде отты түтіндер арқылы газбен өлтірілді. Сол әдіс Лодз қаласының маңындағы Кочановка ауруханасында қолданылды, онда 1940 жылы 840 адам өлтірілді, барлығы 286 клиникада 1126 адам қаза тапты. Бұл поляктарды газбен жаппай өлтірудің алғашқы "жетістік" сынағы болды. Бұл әдіс кейін Польша мен Германиядағы көптеген басқа психиатриялық науқастарда жетілдірілді; 1941 жылдан бастап бұл әдіс құрту лагерьлерінде кеңінен қолданылды. 1940 жылы нацистер газбен жүретін көліктерді ақыл-ойдан зардап шеккен поляк балаларын өлтіру үшін алғаш рет қолданды. 1943 жылы Польшадағы СС және полиция басшысы Вильгельм Коппе туберкулезбен ауыратын 30 000-нан астам поляк науқастарын генерал-губернаторға "денсаулыққа қауіп төндіретін" деп жойып тастауға бұйрық берді. Олардың көбісі Чельмно өлім-жітім лагерінде өлтірілген.

Католик шіркеуінің қуғын-сүргіні

Сэр Ян Кершоу жазғандай, Гитлердің Орталық және Шығыс Еуропаны германизациялау жоспарында христиан шіркеулеріне орын болмақ емес. Тарихи тұрғыдан алғанда, шіркеу поляк ұлтшылдығының шет елдік үстемдікке қарсы жетекші күші болды, сондықтан нацистер дін қызметкерлерін, монахтар мен монахтарды террорлық науқандарында қарсылық қызметіне және мәдени маңыздылығына байланысты нысанаға алды. 1939 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 1939 жылдың 25 қазанына дейінгі әскери бақылаудың қысқа мерзімінде Дэвис былай деп жазды: "Бір дереккөзге сәйкес, 714 жаппай өлім жазасы қолданылды және 6,376 адам, негізінен католиктер, атып өлтірілді. Басқа бір деректер бойынша, бір қалада ғана 20 мың адам қаза тапқан. Бұл болашақта не болатынын алдын ала көрсеткендей болды". Британ энциклопедиясының мәліметінше, нацистік концлагерлерде 1811 поляк діни қызметкері өлтірілген. Нацистердің шіркеуге қатысты саясаты Ұлы Германияға қосылған аумақтарда ең қатал болды, онда нацистер шіркеуді жүйелі түрде бұзуға кірісті - оның басшыларын тұтқындады, дін қызметкерлерін жер аударыды, шіркеулерін, монастырлар мен монастырларды жапты. Көптеген дін қызметкерлері өлтірілді. Католик шіркеуі басқа жерлерге қарағанда Рейнсгау Вартлендтің аннексияланған аумағында қатты қысымға ұшырады. Уортландта аймақтық басшы Артур Грайзер Рейнхард Гейдрих пен Мартин Борманның жігерлендіруімен католик шіркеуіне қатаң шабуыл жасады. Оның мүлкі мен қаражаты тәркіленді, ал зайырлы ұйымдар жабылды. Эванс былай деп жазды: "Көптеген дін қызметкерлері, монахтар, епархиялық әкімшілер мен шіркеудің лауазымды адамдары тұтқындалды, генерал-губернаторға жер аударылды, рейхтегі концлагерге әкетілді немесе жай ғана атып өлтірілді. Жалпы алғанда, 1700-ге жуық поляк діни қызметкері Дахау лагеріне жіберілді: олардың жартысы түрмеде қалмады". Грейзердің әкімшілік басшысы Август Ягер Пруссиядағы евангелистік шіркеуді нацизациялауға қатысты күш-жігерді бастаған болатын. Польшада ол шіркеуге деген қатал жеккөрушілігі үшін "Kirchen Jager" ( шіркеу аңшысы) деген лақап атпен танылды. "1941 жылдың аяғында Польшадағы католик шіркеуінің қызметіне тыйым салынды. Ол басқа да оккупацияланған аумақтарда, 1939 жылдың 27 қазанында Папаның осы қуғын-сүргінге қарсы наразылық білдірген энцикликасына қарамастан, аздап не көптеп германизацияланды". Германия сонымен қатар Польшадағы монахтар мен монахтар семинарияларын және монастырларды жауып тастады. Померанияда 650 діни қызметкердің 20-дан басқасының бәрі атылып немесе концлагерлерге жіберілді. 1939 және 1945 жылдар аралығында поляк дін қызметкерлерінің 2935 мүшесі (18%) концлагерлерде өлтірілді. Влоцлавек қаласында католикалық діни қызметкерлердің 49% -ы, ал Чельмнода 48% -ы өлтірілді. Олардың 108 - ы шынайы шейіт деп саналады. Олардың арасында 1982 жылы бейтаныс адамның орнына Аушвицте өлуге дайын болған Максимилиан Колбе де бар.

Польшалық еврейлердің жойылуы (1941-1943)

Польшадағы Холокост нацистік Германияның жүйелi және көбінесе сәтті түрде поляк еврейлерiн өлтіру саясатын жүзеге асыруды қамтиды. 1939 жылы Польшаға шабуыл жасалып, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін поляк еврейлерінің 90%-дан астамы өлтірілді. 1942 және 1944 жылдар аралығында миллиондаған поляк еврейлері мен басқа да топтарды жаппай өлтірген алты өлім лагері (Аушвиц, Бельцек, Чельмно, Майданек, Собибор және Треблинка) құрылды. Лагерьдерді нацистік немістер ойлап, басқарып отырды, ал олардың ешқайсысында поляк күзетшілері болған жоқ. Польшаның соғыс алдындағы 3,5 миллиондық еврей халқының тек 50 000 - 120 000 - ы ғана соғыстан аман қалды.

1944 жылы Варшаваның жойылуы

1944 жылы Варшавадағы көтерілісті басу кезінде Гитлер қаланы жермен-жексен ету туралы бұйрық бергеннен кейін, неміс күштері поляк азаматтарына қарсы көптеген зұлымдықтарға барды. Ең көп тараған қырғын 1944 жылдың тамызының басында Вола қаласында болды, онда 40 пен 50 мыңға дейінгі азаматтар (ерлер, әйелдер және балалар) Хайнц Рейнфарттың командасы астындағы Sicherheitspolizei Einsatzkommando және Дирлевангерден амнистияға алынған неміс қылмыскерлері арқылы атылды, жыныстық қатынасқа түсті және азапталды. Басқа да осындай қырғын Śródmieście (қала орталығы), Stare Miasto (Ескі қала) және Marymont аудандарында орын алды. Охотада РОНА-ның ресейлік әріптестері азаматтық тұрғындарды өлтіріп, зорлап, тонап, жаулап-жаншыды. Старе Миастоның құлауынан кейін қыркүйек айының басында ауруханадағы ауыр жарақат алған 7000 науқас өлтірілді немесе тірідей өртелді, көбінесе оларды медициналық персонал күтті. Кейінірек, Церняков ауданында және Повисле мен Мокотов аудандарының құлдырауынан кейін осындай зұлымдықтар орын алды. 1944 жылдың қыркүйек айының соңына дейін поляк қарсыластарын немістер жауынгерлер деп санамаған; сондықтан тұтқындалған кезде олар тез арада өлім жазасына кесілді. Ондағы бір жүз алпыс бес мың аман қалған азаматтар еңбек лагерлеріне жіберілді, ал 50 мың адам концлагерлерге жөнелтілді, ал қираған қала жүйелі түрде қиратылды. Рейнфарт та, Эрих фон де Бах Зелевский де көтерілісті басу кезінде жасаған қылмыстары үшін сотталған жоқ. (Польшаның Германиядан амнистияға ұшыраған Вильгельм Коппені экстрадициялау туралы өтініші де қабылданбады.)