Кіріспе

Желтоқсандағы ежелгі римдік мереке Сатурналия – Юлиан күнтізбесінің 17 желтоқсанында өткізіліп, кейіннен 19 желтоқсанға дейін мерекелік шаралармен ұзартылған, Сатурн құдайының құрметіне арналған ежелгі римдік фестиваль және мереке. Біздің заманымыздан бұрынғы I ғасырда бұл мереке 23 желтоқсанға дейін созылып, жалпы жеті күнге дейін жалғасты. Мереке Рим форумындағы Сатурн ғибадатханасында құрбан шалумен, содан кейін қоғамдық дастархан мен жеке сыйлықтар берумен, үздіріліссіз той-думандармен және римдік әлеуметтік нормаларды күйрететін карнавалдық атмосферамен аталып өтті: құмар ойындарға рұқсат берілді, ал қожайындары құлдарына және бостандыққа шыққандарға еркіндік уақыты ретінде қарастырылғандықтан, үстелге қызмет көрсетті. Сатурналияда «патша» сайланып, ол адамдарға бұйрықтар беріп, олар орындалып, мерекелік шараларға жетекшілік етті. Алмасылатын сыйлықтар көбінесе әзіл сыйлықтары немесе «сигиллария» деп аталатын балауыз немесе қыштан жасалған кішкентай мүсіндер болды. Ақын Катулл оны «күндердің ең жақсысы» деп атады. Сатурналия – гректердің ертерек Крония мерекесімен теңдесетін римдік мереке, ол Атика айының Хектомбайон айында жаздың ортасында тойланды. Бұл мерекенің кейбір римдіктер үшін теологиялық маңызы болды, олар оны әлемді Сатурн билеген ежелгі Алтын ғасырдың қайта жаңғыруы деп қарастырды. Неоплатонист философ Порфирий Сатурналиямен байланысты бостандықты «жанның мәңгілікке азаттығын» бейнелейтіндей түсіндірді. Сатурналия кейінірек Батыс Еуропада қыс ортасында өткізілетін мерекелерге, әсіресе Рождествоға, Киелі Нәсілдер мерекесіне және Эпифанияға байланысты салт-дәстүрлерге әсер еткен болуы мүмкін. Атап айтқанда, Батыс Еуропаның тарихи Рождестволық дәстүрі – «Байсыздың мырзасын» сайлау Сатурналия мерекелерінен бастау алған болуы мүмкін.

Шығу тегі

Римдіктердің ең танымал мейрамы болғанмен, Сатурналияның бастапқысынан соңына дейін бірде-бір көне деректе толық сипатталмаған. Қазіргі заманғы түсініктер мереке туралы әртүрлі аспектілерді қамтитын бірнеше мәліметтерден жинақталған. Сатурналия – бұл латын жазушысы Макробийдің осы аттас көп томдық еңбегінің негізгі оқиғасы, ол мереке туралы ақпараттың маңызды көзі болып табылады. Макробий Юстиннің «патша Сатурн» билігін «әлемде кең байлық болғандықтан және құлдар мен бостандық арасындағы бөлініс әлі болмағандықтан, зор бақыттың кезі» деп сипаттайды, – Сатурналияда құлдардың толық еркіндікке ие болғандығынан көрінеді. Лукианның «Сатурналия» шығармасында Хронос өзі «маскүнемдікке рұқсат етілген, құлдардың қожайындарын кінәлауға құқысы бар мерекелік мезгіл» деп жариялайды. Макробийдің еңбегіндегі бір түсіндірмеде Сатурналия – қысқы күннің тоғысуына алып келетін жарық мерекесі, онда шамдардың көп болуы білім мен шындықты іздеуді бейнелейді. Жарықтың жаңаруы мен жаңа жылдың келуі кейінгі Рим империясында 25 желтоқсанда «Жеңілмейтін Күннің туған күні» – Dies Natalis Solis Invicti деп тойланды. Сатурналияның танымалдылығы 3 және 4 ғасырларға дейін жалғасты, ал Рим империясы христиандық үкімге өткеннен кейін, оның көптеген дәстүрлері Рождество мен Жаңа жылды тойлауға бейімделді немесе оларға әсер етті.

Тарихи контекст

Сатурналия б.з.д. 217 жылы Трасимен көлінің шайқасынан кейін маңызды реформаға ұшырады, сол кезде римдіктер Екінші Пуникалық соғысында Карфагеннен көрген ең ауыр жеңілістерінің біріне тап болды. Оған дейін олар римдік дәстүр бойынша (әлдеқандай римдіктей) мереке тойлаған. Сибилла кітаптарымен кеңескеннен кейін олар "грек салтын" қабылдады, гректер сияқты құрбан шалу рәсімдері, қоғамдық дастархан және мерекеге тән "io Сатурналия!" деп үнемі айқайлау енгізілді. Ежелгі Катон (б.з.д. 234–149 жж.) римдік Сатурналияға "грек" элементтері қосылғанға дейінгі кезді еске алды. Римдіктердің басқа халықтардың құдайларына олардың құрметін өздеріне бұру ниетімен құлшылық (cultus) ететін жағдайлар жиі кездесетін (эвокацияға қараңыз), ал Екінші Пуникалық соғыс әсіресе римдік қоғамға көптеген діни жаңалықтар мен реформаларға итермеледі. Роберт Палмердің пікірінше, осы кезде жаңа салтардың енгізілуі, негізінен, римдік Сатурн мен грек Кроносқа теңестірілген Карфаген құдайы Баал Хаммонды ынаятқа алу мақсатында жасалған. Сондықтан, әмірлер өз құлдарын тойға шақырғанда, осы той Карфагендік немесе Африкадан соғыс тұтқындарына да ұсынылды.

Сатурн ғибадатханасындағы ырым

thumb|солға|1.25 өлшемде|Римдегі Сатурн ғибадатханасының қиратылысы (оң жақта сегіз баған), дәстүр бойынша б.з.д. 497 жылы салынған

Сатурнның бас ғибадатханасындағы мүсінінің аяқтары әдетте жүнмен байланып қойылатын, бірақ мереке күні босатылып, осылайша азаттыққа шақырылатын. Ресми рәсімдер "грек салты" (ritus graecus) бойынша жүргізілді. Құрбандық шалуды бас ашық дін қызметшісі жасады; рим салты бойынша дін қызметшілері бас киімімен (capite velato) құрбандық шалған. Бұл процедура әдетте Сатурнның грек құдайы Кроноспен теңестірілуімен түсіндіріледі, себебі римдіктер грек мифтерін, иконографиясын және тіпті діни тәжірибелерді өз құдайларына бейімдеп, жаңаша түсіндіретін. Бірақ дін қызметшісінің басын ашу Сатурналия кезеңіндегі кері өзгерістердің бірі болуы мүмкін, бұл қалыпты жағдайға қарсы. Құрбандық шалынып болғаннан кейін Рим Сенаты гректерден келген лектистерниум рәсімін ұйымдастырды, ол әдетте құдайдың бейнесін тойға қатысып отырғандай, сәнді төсекке қоюды қамтитын. Содан кейін халыққа арналған той (convivium publicum) ұйымдастырылды. Бұл күні барлық жұмыстан демалу керек еді. Мектептер жабылып, жаттығулар тоқтатылды. Сот отырыстары болған жоқ, сондықтан әділдік орнатылмады және соғыс жариялауға болмады. Жалпыға ортақ рәсімдер аяқталғаннан кейін, үйлерде де мерекелік шаралар жалғасты. 18 және 19 желтоқсанда, сонымен қатар қоғамдық жұмыстан демалыс күндері, отбасылар үй ішіндегі рәсімдерді өткізді. Олар ерте таңда жуынып, мүмкіндігі барлар жер құдайларына арналған құрбандық ретінде қозы баланы шалған.

Адамдарды құрбандыққа шалу

[[File:Oscillum con due maschere di pan e baccante, arte galloromana, I секция. Сатурналия мерекесінде римдіктер адам басының орнына адам басын бейнелейтін мүсіндер (осциллум) ұсынған. Сатурнның хтондық табиғаты оны жер асты әлемімен және оның билеушісі Дис Патермен байланыстырды, ол грек Плутонының (латынша Плутон) римдік баламасы еді және жасырын байлықтың да құдайы саналды. Біздің заманымыздың үшінші ғасырынан кейінгі дереккөздерде Сатурнның Сатурналия кезінде немесе оған жақын уақытта өлген гладиаторларды құрбандық ретінде (мунера) қабылдағаны жазылған. Бұл гладиаторлық жарыстар, желтоқсан айында он күнге созылып, негізінен квестондар ұйымдастырды және Сатурн қазынасынан қаржыландырылды. Гладиатор мунерасын христиан жақтастары адамдық құрбандық түрі деп сынады. Республика кезінде осы практикаға дәлелдер жоқ болғанымен, гладиаторларды құрбандыққа шалу алғашқы Сатурн адамдық құрбандық талап еткен деген теорияларға әкелді. Макробий Дис Патерді адам бастарымен, ал Сатурнды адамдардан құралған құрбандықтармен (virorum victimis) риза қылды дейді. Миф бойынша, Геракл Италияға келгенде, өркениетті жартылай құдай осы рәсімді тоқтатып, қайта түсіндіруді талап етті. Дис Патерге бастар ұсынудың орнына, римдіктер мүсіндер немесе маскалар (осцилла) ұсынды; Филокал күнтізбесінде Сатурналия бейнесінде маска бейнеленген. Грек тіліндегі "фота" сөзі "адам" және "жарық" мағыналарын білдіргендіктен, шамдар Сатурнға өмір жарығын ұсыну үшін қолданылды. Сый ретінде алмасылған мүсіндер (сигиллария) да белгілі бір мағынаны білдіруі мүмкін.

Рөлдерді ауыстыру

Сатурналия рөлдердің ауысуымен және мінез-құлқының еркіндігімен сипатталды. Кейбір деректерде құлдар бірінші болып той жасаған, ал басқаларында қожайындары оларға тамақ бергендігі айтылады. Бұл дәстүр уақыт өте келе өзгерген болуы мүмкін. Сатурналиялық еркіндік құлдарға жазалау қорқынышы болмай, қожайындарына құрметсіздік көрсетуге де мүмкіндік берді. Бұл сөз бостандығының кезі болды: Август заманының ақыны Гораций оны "желтоқсан бостандығы" деп атады. Гораций Сатурналия кезінде жазылған екі сатирасында құлдың қожайынына өткір сын айтқанын көрсетеді. Дегенмен, бәрі әлеуметтік иерархияның тегістелуі уақытша екенін және оның шектері бар екенін білді; мереке аяқталғандықтан, ешқандай әлеуметтік нормалар бұзылмады. Римдік ер азаматтардың ерекше белгісі болған тога, грек үлгісіндегі, күндіз киюге қолайсыз саналатын түрлі-түсті "кешкі киімдерге" алмастырылды. Римдік азаматтар әдетте бас киімсіз жүрсе, Сатурналия кезінде бостандық алған адамдардың белгісі саналатын қосқан төбелі пиллеус киетін. Әдетте пиллеус киюге құқығы жоқ құлдар да оны киді, сондықтан бәрі бірдей "пиллеуста" болды. Әйелдерге сыйлықтар берілгені туралы мәліметтерге қарағанда, еркін туған римдік әйелдердің қатысқандығы болжамды, бірақ олардың банкетке қатысуы сол заманғы әдет-ғұрыпқа байланысты болуы мүмкін. Республиканың соңғы кезеңінен бастап әйелдер ерлермен бұрынғыдан еркін араласа бастады. Кейбір ерлер жиналыстарында әйелдер өнер көрсеткен. Сатурналияның мәртебелік өзгерістері рөлдік ойындарға ықпал етті, сондай-ақ маска кию немесе "көрініс беру" туралы да мәліметтер бар. Мерекелермен байланысты театрлық оқиғалар туралы ештеңе айтылмаған, бірақ классик Эрих Сегал рим комедиясын, оның намысты, еркін құлдары мен еркіндікке құмар қарттарымен, Сатурналия рухымен сіңген деп санады.

Сыйлық беру

19 желтоқсандағы Сигиллария – сыйлық беру күні еді. Қымбат сыйлықтар әлеуметтік мәртебені көрсетерді, бұл маусымның рухына қайшы болғандықтан, көбінесе сол күні арнайы жасалған қыштан жасалған немесе балауыздан жасалған сигиллария деп аталатын мүсіндер, шамдар немесе Августқа әсіресе ұнаған «әзіл сыйлықтары» берілді. Балалар ойыншықтарды сыйлық ретінде алды. Сатурналия туралы көптеген өлеңдерінде Марциал қымбат және өте арзан сыйлықтарды атап өтеді, соның ішінде жазу тақталары, ойыншықтар, сүйектер, ақша сандықтары, тарақтар, тіс тазартқыштар, бас киім, аңшылық пышақ, балта, түрлі шамдар, доптар, хош иіссулар, құрыштар, шошқа, шұжық, попугай, үстелдер, кеселер, қасықтар, киім-кешек, мүсіндер, маскалар, кітаптар және үй жануарлары. Сыйлық құл немесе экзотикалық жануар сияқты қымбатқа баруы мүмкін, бірақ Марциал номиналды құны төмен сыйлықтар достықтың құндылығын керісінше көрсететінін айтады. Жұмыс берушілер немесе «басшылар» кедей клиенттеріне немесе олардың қарауындағы адамдарға сыйлық алуға көмектесу үшін сыйлық (сигилларициум) беруі мүмкін еді. Кейбір императорлар Сигилларияны қатаң сақтағанымен белгілі болды. Қазіргі заманғы тілек карточкаларына ұқсас, кейде сыйлықтармен бірге өлеңдер де берілетін. Марциал сыйлықтарға қосатын сияқты жазылған өлеңдер жинағына ие. Катулл досынан «барлық уақыттың ең нашар ақынының» жаман өлеңдер кітабын әзіл ретінде алды. Сыйлық беру Сигиллария күнімен ғана шектелмеді. Кейбір үйлерде құлдар тойдан кейін қонақтар мен отбасы мүшелеріне сыйлықтар берді.

Сатурналияның патшасы

Баяғы саусағың оң жаққа қарай, 1.5 есе үлкейтілген, «Цезарь! Сатурналия!» (1880) – Лоренс Алма-Тадеманың суреті. Сурет атауы Калигуланың қазасынан кейін Преториандық гвардия Клавдийді жаңа император деп жариялаған оқиға мен Сатурналияның принцепсінің сайлануы арасындағы ұқсастықты көрсетеді. Императорлық дереккөздер «Сатурналияның билеушісі» деп аталатын Сатурналия принцепсі туралы айтады, ол салтанаттың шебері ретінде билік ететін. Ол бұйыртпа бойынша тағайындалған және ортағасырлық Ақымақтар мерекесіндегі биліксіздердің иесімен салыстырылған. Оның «Жылаңаш ән айт!» немесе «Оны суық суға тастаңдар!» сияқты ерсі бұйрықтарына келісімдегі басқа қонақтар да бағынуға міндетті болған: ол хаотикалық және абсурдты әлемді жасайды және (бұрыс) басқарады. Болашақ император Неронның жастығында осы рөлді ойнағаны туралы мәліметтер сақталған. Бұл тұлға Республика дәуіріндегі есептерде кездеспейтін болғандықтан, Сатурналияның принцепсі императорлық билік дәуіріне сатирикалық жауап ретінде қалыптасқан болуы мүмкін. Алғашқы император Август «патша» (рекс) сөзінің жағымсыз мағыналарынан аулақ болу үшін осы титулды қабылдады. Август тұсындағы өнер мен әдебиет оның билігін жаңа Алтын ғасыр деп жарияласа, Сатурналия заңның бір адаммен анықталып, дәстүрлі әлеуметтік және саяси байланыстар императордың қарауындағы азаматтарға дейін кемітілген әлемді әжуалайды. Стаций Домицианның кезінде өткен Сатурналияға арналған өлеңінде императордың, Юпитер сияқты, Сатурнның уақытша қайта оралуы кезінде де билік ететінін нақты көрсетеді.

Сатурналия

Io Сатурналия деген сөз тіркесі бұл мерекеге тән ұран немесе сәлемдесу болды, бастапқыда 17 желтоқсандағы қоғамдық дастарқаннан кейін басталған. Io (грекше ἰώ, ǐō) сөзі екі буынмен (қысқа i және ұзын o) немесе бір буынмен (i латындық дауыссыз j болып, yō деп айтылады) айтылған. Бұл күшті эмоционалдық ритуалдық ұран немесе шақыру, мысалы, жеңіс туралы хабарлау немесе Бакхусты тойлау үшін, сондай-ақ әзілді күшейту үшін қолданылған.