Кіріспе

Болашақ контингентті ұйғарымдар (немесе жай ғана, болашақ контингенттер) - бұл болашақтағы жағдай туралы контингентті мәлімдемелер: міндетті түрде шындық та, міндетті түрде жалған да емес. Болашақтағы контингенттер проблемасын алғаш рет Аристотель өзінің "Таңдау туралы" (De Interpretatione) кітабының 9-тарауында талқылаған көрінеді. Шамамен бір ұрпақтан кейін Мегария философия мектебінің Диодор Кронос өзінің атақты шеберлік аргументінде мәселенің нұсқасын айтты. Бұл мәселені кейін Лейбниц талқылаған. Мәселені келесідей түрде көрсетуге болады. Ертең теңізде шайқас болмайды делік. Сонымен, ол кеше де (және бір апта бұрын, және өткен жылы) шындық болды, өйткені болашақта не болатыны туралы кез келген шынайы мәлімдеме өткенде де шындық болды. Бірақ өткендегі барлық ақиқаттар қазір қажетті ақиқаттар болып табылады; сондықтан ол қазір міндетті түрде өткенде, "Теңіз шайқасы ертең болмайды" деген бастапқы мәлімдемеге дейін және одан бұрын, шайқас жүргізілмейді, сондықтан ол жүргізілетін мәлімдеме міндетті түрде жалған. Сондықтан да бұл шайқастың өтуі мүмкін емес. Жалпы, егер бір нәрсе дұрыс болмаса, онда ол дұрыс болуы мүмкін емес. "Бір адам он мың жыл бұрын бір оқиғаны алдын ала болжауы мүмкін, ал басқасы керісінше болжауы мүмкін; өткен уақытта дәл сол сәтте алдын ала айтылған нәрсе уақыт өте келе міндетті түрде орындалады" (De Int. 18б35). Бұл біздің еркін таңдау идеясымен қайшылықта: болашақтағы оқиғалардың барысын анықтауға немесе бақылауға біздің күшіміз бар, егер не болып, не болмаса, міндетті түрде болады немесе болмайды. Аристотельдің айтуынша, егер осылай болса, "бір нәрсені істесек, белгілі бір нәтижеге жетеді, ал егер істемесек, нәтиже болмайды" деген оймен "қауіп-қатер жасаудың немесе қиындыққа ұшыраудың" қажеті болмайды.

Аристотельдің шешімі

Аристотель бұл мәселені екі жақтылық принципі теңіз шайқастарының парадоксінде ерекшелік табады деп мәлімдей отырып шешті: бұл нақты жағдайда екі нұсқаның да бір уақытта болуы мүмкін емес: я шайқас болады, не болмайды. Екі нұсқаны да бір мезгілде қолдануға болмайды. Бүгінде олар не шын, не жалған емес, бірақ біреуі шын болса, екіншісі жалған болады. Аристотельдің айтуынша, бұл ұйғарым дұрыс па, жоқ па, бүгін айту мүмкін емес: біз шайқастың контингенттік іске асуын (немесе жоқ) күтуіміз керек, логика өзін кейіннен іске асырады: мұндай жағдайларда екі ұйғарымның бірі дұрыс, екіншісі жалған болуы керек, бірақ біз мұны немесе сол жалған деп нақты айта алмаймыз, бірақ альтернативаны шешілмеген қалдыруымыз керек. Бәлкім, біреуінің басқасына қарағанда шындық болуы ықтимал, бірақ ол шындық немесе жалған болуы мүмкін емес. Сондықтан, растау мен жоққа шығарудың бірі дұрыс, екіншісі жалған болуы қажет емес. Өйткені, нақты емес, бірақ потенциалды түрде бар болған жағдайда, нақты бар болған жағдайда қолданылатын ереже жарамсыз. (§9) Диодор үшін болашақ шайқас мүмкін емес немесе қажет болды. Аристотель үшінші терминді, ықтималдықты қосты, ол логиканы сақтайды, сонымен бірге шындықта анықталмауға орын қалдырады. Ертең шайқас бола ма, жоқ па, бұл маңызды емес, бірақ дихотомияның өзі маңызды: теңіз шайқасы ертең болуы керек немесе болмауы керек, бірақ ертең болуы керек, ол болмауы керек, бірақ ол ертең болуы керек немесе болмауы керек. (De Interpretatione, 9, 19 және 30.)

Ислам философиясы

Ал Фарабидің болашақ контингенттер мәселесі туралы нақты не айтқаны да дау туғызады. Николас Решер әл Фарабидің ұстанымы болашақ контингенттердің шынайы мәні "белгісіз жолмен" бөлінген деп айтады, ал Фриц Циммерман әл Фарабидің болашақ контингенттердің шынайы мәні әлі де бөлінбеген деген Аристотельдің шешімін қолдағанын айтады. Питер Адамсон екеуінің де дұрыс екенін айтады, өйткені әл-Фараби өзінің жазбаларында екі көзқарасты да әртүрлі нүктелерде қолдайды, бұл оның құдайлық алдын ала білу мәселесімен қаншалықты айналысқанына байланысты. Łukasiewicz логикасын қараңыз. Бұған ұқсас мәселелер әртүрлі уақыт логикасында қарастырылған, онда "Ақырында, ертең теңіз шайқасы болады немесе болмайды" деп айтуға болады. (Егер "ертең" деген сөздің өзі орын алса, бұл дұрыс.)