Кіріспе

Неміс саяси мәдениетіндегі даулы ұғым Leitkultur - бұл неміс ұғымы, оны "бағдарлаушы мәдениет" немесе "басшы мәдениет" деп аударуға болады, әрі сөзбе-сөз "жалпы мәдениет", "негізгі мәдениет" немесе "негізгі мәдениет" деп аударуға болады. Бұл терминді алғаш рет 1998 жылы неміс араб социологы Басам Тиби енгізді, ал 2000 жылдан бастап бұл термин Германиядағы ұлттық саяси пікірсайыста ұлттық сәйкестік пен иммиграция туралы маңызды орын алды.

Басам Тибидің анықтамасы

Басам Тиби алғаш рет "Leitkultur" деген ұғымды 1998 жылы жарық көрген "Europa ohne Identität" ("Адамдық жоқ Еуропа") атты кітабында ұсынған. Ол оны батыс құндылықтары деп аталатын тұрғыда анықтады және неміс "Leitkultur" емес, еуропалық туралы айтты. "Орталық мәдениеттің қажетті құндылықтары - бұл қазіргі заманның құндылықтары: демократия, секуляризм, ағартушылық, адам құқықтары және азаматтық қоғам". (B. Tibi, Europe ohne Identität, 154-бет.) " деген пікірде. Бұл негізгі құндылықтар соғыстан кейінгі Батыс Германияның және 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейінгі біріккен Германия мемлекетінің негізгі құндылығы болып саналатын "либералды демократиялық негізгі тәртіпке" (Freiheitlich demokratische Grundordnung) ұқсас. Тиби мономәдениеттілік емес, құндылық консенсусына негізделген мәдени плюрализмді жақтады. Алайда, ол құндылықтарға соқыр мультимәдениетке және иммигрант азшылықтар өмір сүріп, жұмыс істейтін, өздері айналасындағы батыс қоғамынан оқшауланған қатарлас қоғамдардың дамуына қарсы болды. Тиби иммиграциялық саясатты ұйымдастырды және Германияға заңсыз көші-қонға қарсы болды.

Германиядағы жалпыұлттық пікірталас

Тео Сомер, Die Zeit басылымының сол кездегі баспашысы, Германиядағы иммигранттардың ассимиляциясы және ұлттық негізгі құндылықтар туралы пікірталастың бір бөлігі ретінде неміс негізгі мәдениеті терминін алғаш қолданғандардың бірі болды: "Интеграция міндетті түрде неміс жетекші мәдениеті мен оның негізгі құндылықтарына кеңінен ассимиляцияны білдіреді" (Der Kopf zählt, nicht das Tuch, Zeit 30/1998). Алайда, бұл термин ұлттық саяси мәселеге тек 2000 жылдың қазанында ғана айналды. Фридрих Мерц, ол кездегі Бундестагтағы Христиан-демократиялық ХДС партиясының жетекшісі, Die Welt басылымына мақала жазып, мультикультурализмді қабылдамады және иммиграцияны бақылау мен Германияның негізгі мәдениетінде мәжбүрлі ассимиляцияны жақтады. Мерц Тео Сомердің бұрынғы мақаласын еске түсіргеннен кейін, Сомерді осы саясаттың шабыттандырылуы ретінде атады. Сомер өз кезегінде тек иммигранттарды интеграциялауды жақтағанын айтып, иммиграцияны шектеу туралы шақырудан аулақ болды ("Einwanderung ja, Ghettos nein Warum Friedrich Merz sich zu Unrecht auf mich beruft", Zeit 47/2000). Мерц Бранденбургтің ішкі істер министрі Йорг Шонбохм (ХДС) қолдауымен жыл сайынғы көшіп келушілердің санын 200 000-ға дейін, яғни Германия халқының 0,25%-ын құрайды деп ұсынды. Мерцтің пікірінше, бұдан артық нәрсені жасау неміс қоғамының қабылдау қабілетінен асып түседі. Мерцтің пікірінше, иммигранттар Германияның негізгі мәдени құндылықтарын қабылдауға міндетті. Бассам Тиби енді саясаткерлердің оның ұсынысын өз мақсаттарына пайдаланғанын айтып, бүкіл талқылауды "жетіспеушілік" деп жариялады. Мерцтің ұсыныстарына реакциялардың көпшілігі теріс болды, ал пікірталастар партиялық бағыттар бойынша бөлінді, үкіметтік коалиция (социал-демократиялық СДПК және Жасылдар партиясы) неміс Лайткультурасын қабылдамады. Цем Оздемир (соған дейін Бундестаг мүшесі, Жасылдар партиясы) және басқалар иммигранттарды "ассимиляцияға" қарсы "интеграциялауды" қорғады. Өзгелерге кез келген бағамен ассимиляцияға мәжбүрлеу, Оздемирдің пікірінше, Германияның көп мәдени қоғам екендігін жоққа шығарады. Германиядан тыс БАҚ-та кейбір реакциялар Leitkultur ұсыныстарын нацистік Германия басып алған аумақтардағы мәжбүрлі германизацияға теңеді, онда тұрғындарға жергілікті тілдерде сөйлеуге тыйым салынды. 2005 жылы Бундестагтың жаңа төрағасы Норберт Ламмерт (CDU) Leitkultur туралы талқылауды қайта ашуды ұсынды. Ол Die Zeit газетінде берген сұхбатында бұл ұсыныстың еш дәлелсіз қабылданбағанын айтты: "Ұлттық талқылаудың қысқа уақытында байқалатын нәрсе - Leitkultur тұжырымдамасы жағымсыз рефлекс ретінде кеңінен қабылданбады, бірақ талқылаудың негізіндегі проблемалар кеңінен танылды" ("Das Parlament hat kein Diskussionsmonopol", Zeit 43/2005). Оның ұсынысына бастапқыда ешқандай реакция байқалмады: Ламмерт кейін талқылауды еуропалық деңгейге көшіруді, еуропалық негізгі сәйкестікті орнатуды ұсынды. Die Welt газетіндегі мақаласында ол былай деп жазды: "Егер Еуропа ұлттық бірегейліктердің көптігін сақтап қалуды және сонымен бірге ұжымдық бірегейлікті құруды қаласа, онда ол саяси негізгі идеалды, негізгі құндылықтар мен нанымдар жиынтығын дамытуы керек. Мұндай еуропалық негізгі идеал міндетті түрде Еуропаның ортақ мәдени түбірлеріне, ортақ тарихына және ортақ діни дәстүріне негізделуі керек" (Die Welt, 13 желтоқсан 2005). 2006 жылдың басында Jyllands Posten-дің Мұхаммед карикатуралары туралы дау ислам елдерінде Дания газетіндегі Мұхаммедтің суретіне қарсы күреске әкелді. Ламмерт енді Leitkultur талқылауын қайта ашуды қайтадан талап етті. Оның айтуынша, карикатуралық наразылық акциялары неміс қоғамының "негізгі құндылықтары мен құндылықтарға бағдарланудың ең төменгі стандарты" туралы консенсусқа жетуі керектігін көрсетеді. "Конституциялық патриотизм" (философ Юрген Хабермас ұсынған) жеткіліксіз, өйткені барлық конституциялар кездейсоқ емес мәдени болжамдарға негізделген. Баспасөз бостандығы мен сөз бостандығы сияқты негізгі құқықтар әлеуметтік келісіммен толық қамтамасыз етілуі тиіс. Германияда көп мәдени қоғам қалыптасқандықтан, Ламмерттің пікірінше, құқықтарды белгілі бір мәдени құндылықтармен байланыстыруға болады және мұндай байланысты қайта құру үшін бұл мәселе бойынша бүкіл елде талқылау қажет. Көпмәдениеттілік идеясы "бәлкім, бастапқыда жақсы ниетпен" болған, бірақ оның пайдалы өмірінің соңына жетті. Көп мәдениеттілік барлық құндылықтар тең болатын қоғамды құруға жол бермеуі керек, сондықтан іс жүзінде құндылықтар жоқ. Құндылықтар қақтығысында қоғам қай құндылықтардың дұры...

Иммигранттар үшін тесттер

Leitkultur ұғымы Германияға көшіп келушілер үшін тест туралы ұлттық пікірталаста маңызды орын алды. Бұл тесттер ағылшын тілінде "азаматтық тест" деп аталады (мысалы, Life in the United Kingdom тестісін қараңыз), бірақ олар көбінесе натурализациядан өтінгісі келетіндерге ғана емес, барлық иммигранттарға қолданылады. Германияда федералды парламент (Бундестаг) ұлттық иммигранттар сынағын қабылдамауға шешім қабылдады, бірақ 16 штат өздерінің сынақтарын белгілей алады, олар ресми түрде анықталған неміс мәдениеті мен құндылықтарына негізделуі мүмкін.