Кіріспе
1814 жылғы шайқас Алтыншы коалиция соғысы кезінде Монмирай шайқасы (1814 жылғы 11 ақпанда) император Наполеон бастаған француз күштері мен Фабиан Вильгельм фон Остен-Сакен және Людвиг Йорк фон Вартенбург қолбасшылығындағы екі одақтас корпусы арасында өтті. Кешке дейін жалғасқан қатал шайқаста француз әскерлері, оның ішінде Император гвардиясы, Сакеннің орыс әскерлерін жеңіп, оларды солтүстікке шегінуге мәжбүр етті. Йорктің Пруссия I корпусының бір бөлігі шайқасқа араласуға тырысты, бірақ олар да кері тарттырылды. Бұл шайқас Франциядағы Монмирай маңында, Наполеон соғыстарының алты күндік науқаны аясында болды. Монмирайл Мё қаласының шығысында орналасқан. 10 ақпанда Шампуберд шайқасында Наполеон Захар Дмитриевич Олсуфьевтің шағын, оқшауланған корпусын талқандағаннан кейін, ол Гебхард Лебрехт фон Блюхердің Силезия армиясының арасында қалды. Блюхерді бақылау үшін шығыста шағын күш қалдырып, Наполеон өз әскерінің басым бөлігін Сакенді жою үшін батысқа бұрды. Наполеон әскерінің мөлшерін білмеген Сакен, Блюхерге қосылу үшін шығысқа бұзылуға тырысты. Орыстар бірнеше сағат бойы өз ұстанымдарын сақтап тұрды, бірақ соғыс алаңында француз әскерлерінің саны артып, кері шегінуге мәжбүр болды. Йорк әскерлері кешігіп келді және кері қайтарылды, бірақ прустар француздарды жеткілікті уақытқа алаңдата отырып, Сакеннің орыс әскерлеріне солтүстікке шегінуге мүмкіндік берді. Келесі күні Наполеон толық қууға шығып, Шато-Тьерри шайқасы басталды.
The Battle of Montmirail (11 February 1814) was fought between a French force led by Emperor Napoleon and two Allied corps commanded by Fabian Wilhelm von Osten Sacken and Ludwig Yorck von Wartenburg. In hard fighting that lasted until evening, French troops including the Imperial Guard defeated Sacken's Russian soldiers and compelled them to retreat to the north. Part of Yorck's Prussian I Corps tried to intervene in the struggle but it was also driven off. The battle occurred near Montmirail, France, during the Six Days Campaign of the Napoleonic Wars. Montmirail is located east of Meaux. After Napoleon crushed Zakhar Dmitrievich Olsufiev's small isolated corps in the Battle of Champaubert on 10 February, he found himself in the midst of Gebhard Leberecht von Blücher's widely spread Army of Silesia. Leaving a small force in the east to watch Blücher, Napoleon turned the bulk of his army to the west in an attempt to destroy Sacken. Unaware of the size of Napoleon's army, Sacken tried to smash his way east to join Blücher. The Russians managed to hold their ground for several hours, but were forced back as more and more French soldiers appeared on the battlefield. Yorck's troops belatedly arrived only to be repulsed, but the Prussians distracted the French long enough to allow Sacken's Russians to join them in a withdrawal to the north. The following day would see the Battle of Château Thierry as Napoleon launched an all out pursuit.
Өмірбаян
1814 жылдың 1 ақпанында Пруссияның фельдмаршалы Гебхард Лебрехт фон Блюхер өзінің Силезия армиясынан 80 000 одақтас әскеріне және Австрияның фельдмаршалы Карл Филипп, Шварценберг князінің Богемия армиясына басшылық етіп, Ла-Ротьер шайқасында 45 000 француз әскерін жеңді. Жеңіске қуанған одақтас қолбасшылар жаңа жоспар жасады: Шварценберг Троядан Парижге қарай жылжу алса, Блюхер солтүстікке қарай, Шалон-сюр-Марннан Мёға қарай бағытталды. Екі армияны Питер Витгенштейн корпусы мен Александр Никитич Сеславин басқарған барлау тобы біріктіретін болды. Бірнеше күннен кейін сақ Шварценберг Витгенштейн әскерін оңтүстікке қарай жылдыра бастады. Соғыс аяқталды деп ойлаған Блюхер маршал Жак Макдональдтың әскерінен құралған француз күштерін батысқа қарай жылдам қуды. Пруссиялық фельдмаршалға белгісіз, 5 ақпанда Шварценберг Блюхерге хабарламай, Сеславин күштерін оң жақтан сол жаққа ауыстырды. Сеславинмен байланыс жоқ болғандықтан, пруссиялықтар сол жақтағы қауіпті олқылықты байқамады. 6 ақпанға дейін Наполеон Богемия армиясына шабуыл жасауды жоспарлады. Бірақ сол күні француз императоры Блюхердің Мео арқылы Парижге қарай жылғалы жатқанын естіді. Макдональд Силезия армиясын тоқтатуға шамасы келмегендіктен, Наполеон Блюхермен күресуге мәжбүр болды. Пруссиялық фельдмаршал әскерінің орналасқан жерін анықтау үшін барлаушылар жіберген Наполеон Сезаннаға маршал Огюст де Мармонтты 8 000 әскермен жіберді. 8 ақпанда оларға Император гвардиясының бір бөлігі мен көптеген атты әскер қосылды. Сол күні Макдональдтың барлаушылары Людвиг Йорк фон Вартенбургтің 18 000 әскерімен Эперне маңында екенін хабарлады. 9 ақпан күні таңертең Наполеон Мармонттан Фабиан Вильгельм фон Остен-Саккеннің Монмирайл маңында 15 000-ға жуық әскерімен екенін естігенде, француз армиясы әрекетке кірісті. Маршал Клод Перрин Виктор 14 000 әскермен, оның ішінде өз корпусы, Этьен Морис Жерардың әскері мен атты әскері Ногент-сюр-Сенді қорғауға бекітілді. Маршал Николя Оудино 20 000 әскермен, жаңа құрылған VII корпус, 5 000 сарбаздан тұратын жас гвардиялық дивизия, Ұлттық гвардия және Пьер Клод Пажоль басқарған атты әскері Брей-сюр-Сен, Монтеро, Понт-сюр-Йонне және Сенс көпірлерін күзетуге тапсырылды. Осы кезде Наполеонда 200 000 одақтасқа қарсы тұруға 70 000 ғана әскер болды. Виктор мен Оудино Шварценбергті бақылап тұрғанда, Наполеон 45 000 әскері бар деп есептеген Блюхерге қарсы әрекет етуді шешті. Шындығында, Силезия армиясында 57 000 әскер болды, оның ішінде Йорк басқаратын 18 000 әскер Шато-Тьерриде, Саккен басқаратын 20 000 әскер Ла-Ферте-су-Жуаре маңында, ал Захар Дмитриевич Олсуфьев, Петр Михайлович Капцевич және Фридрих фон Клейст басқаратын 19 000 әскер Шампубер, Вертус және Бержер-ле-Вертюде орналасқан. Алайда, Блюхер әскері 71 километрге созылып жатты, ал Наполеон Макдональдтың 10 000 әскерінен көмек күте алатын. Наполеонның шабуыл тобында 30 000 әскер мен 120 зеңбірек болды. Оған Мармонт корпусы, маршал Мишель Ней басқарған екі жас гвардиялық дивизия, I атты әскер корпусы, маршал Эдуард Мортье, Тревизе герцогі басқарған екі ескі гвардиялық дивизия, Гвардиялық атты әскерінің бір бөлігі және Жан-Мари Дефранс басқарған тәуелсіз атты әскер дивизиясы кірді. Мортиеге арттан келуді бұйырды. Наполеон Ногент маңында шайқасқа түсуі мүмкін деген қорқынышпен Шварценберг әріптесі Блюхерден Клейст корпусын оңтүстікке көмекке жіберуін сұрады. Пруссиялық фельдмаршал Клейст, Капцевич және Олсуфьевке 10 ақпанда Сезаннаға жиналуға бұйрық берді. Клейст пен Капцевичпен бірге Блюхер оларды Вертустан оңтүстікке қарай Фер-Шампанға бастап, содан кейін батысқа қарай Сезаннаға бұруды жоспарлады. Көп күндік жаңбырдан кейін жолдар батты, бірақ француз шаруалары Наполеонның зеңбіректерін саз арқылы сүйреуге көмектесті. 10 ақпанда француз армиясы Шампубер шайқасында Олсуфьевтің кішігірім корпусына күшті соққы берді. Тек 5 000 әскері мен 24 зеңбірегі болған орыс генералы ақылсыздықпен өз орнын сақтады; Олсуфьев француз тұтқыны ретінде күнді аяқтады, ал оның корпусы жартылай қирады. 1 500 аман қалғандары үш немесе төрт жедел құрылған батальонға біріктірілді.
Байланысқа өту
Блюхер Ольсуфьев корпусының қирағанын естігенде Фэр-Шампениске жақын болды; ол дереу Клейст пен Капцевичке Вертусқа түнгі шеруді жүргізуге бұйрық берді. Пруссиялық фельдмаршал Йоркке, егер шегіну қажет болса, Марна өзенінің үстіндегі маңызды көпірді Шато-Тьерриде ұстап тұрып, Монмирайға қарай шеруді бұйырды. 10 ақпанда Сакен батысқа қарай, Марна өзенінің үстінен көпір болған Трилпортқа қарай жылды. Блюхер Саккенді шақырып алып, оған Йоркпен Монмирайда кездесіп, содан кейін Вертусқа дейінгі жолды тазалауға нұсқау берді. Блюхер Саккенге Марна арқылы қашу туралы ештеңе айтпады. Наполеон Макдональдқа Трилпорттан шығысқа қарай қозғалуға бұйрық берді. Кешкі сағат 7-де император Этьен Мари Антуан Чемпион де Нанкутиге екі атты дивизиямен Монмирайды басып алу үшін батысқа қарай шеруге бұйрық берді, ал таңғы сағат 3-те Этьен Пьер Сильвестр Рикардың Мармон корпусының дивизиясы ілеседі. Нейдің жас гвардиялық дивизиялары таңғы сағат 6-да олардың соңынан жүреді, ал Мортьедің ескі гвардиясы Сезаннан Монмирайға тікелей шерумен өтеді. Жан Франсуа Леваль дивизиясы Одинодан бөлініп, Ла-Ферте-Гошер арқылы Монмирайға қарай шеруге бұйрық алды. Наполеон Мармонтты Этогеге, Жозеф Лагранждың дивизиясымен және I кавалерия корпусымен орналастырды. Орталық позициясын пайдаланып, Наполеон Блюхерден оқшауланған Сакен мен Йоркті талқандауға үміттенді. Сәйкесінше, ол Макдональдқа Шато-Тьерри мен оның маңызды көпірін қайтарып алуға бұйырды, ал Мармонт Блюхерді бақылап тұрды. Йорк Блюхерге хабарлама жіберіп, Монмирайда Саккенге қосыла алатынына күмәнданатынын білдірді, өйткені оның сарбаздары 10-11 ақпан түнінде шеруге тым шаршаған еді. Оның орнына Йорк Монмирайға баратын жолдағы Виффортке көшуге уәде берді. Сакен бұйрық алғаннан кейін Ла-Ферте-су-Жуаредегі көпірді қиратып, 10-шы күні сағат 21:00-де шығысқа қарай шеруді бастады. Келесі күні таңғы сағат 9:00-де орыс корпусы командирінің алдыңғы бөлімдері Виельс-Майсонның шығысында француздық күзетпен қақтығысты. Француздар сол күні таңертең Ертіс Акимович Карповтың қол астындағы Саккеннің казактарын Монмирайдан ығыстырып шықты. Сағат 9:00-де Йорк Виффортке жетіп, француз атты әскерімен шайқасты. Батыста Ла-Ферте-су-Жуаре көпірі қиратылғандықтан және шығыста белгісіз күштер пайда болғандықтан Сакен тұтқындалу қаупіне ұшырады. Мұны түсінген Йорк орыс әріптесіне өзінің пруссиялықтары шайқасқа кешігіп баратынын ескерту үшін штаб офицерін жіберді. Жолдың лайлы болуына байланысты, пруссиялықтардың ауыр артиллериясы мен бір бригадасын қалдыруға тура келді. Йорк хабаршысы Саккенге солтүстікке, Шато-Тьерриге қарай шегінуді ұсынды. Сакен бұған келіспеді. Өзінің штабының Йоркке жақындауға шақырған кеңесіне қарамастан, орыс қолбасшысы өзінің корпусын оңтүстікке, басты күшін солтүстікке бұрды. Өзінің бұйрықтарын қатаң орындап, Сакен Монмирайл арқылы шығысқа қарай жол ашуға бел буды. Ұрыстың басында Наполеонның күштері жеткіліксіз болды және ол тек 5000 ескі гвардиялық жаяу әскерімен, 4500 атты әскермен, Рикар дивизиясымен және 36 зеңбірекпен қорғана алды. Жолдардың нашар жағдайы мен сарбаздардың шаршауына байланысты француздық күштері ме, әлде Йорк пруссиялықтары ме бірінші болып майданға жететіні белгісіз болды. Наполеон үлкен тәуекелге барады.
Қатысу
Сакеннің күшін Дэвид Чандлер 18 000 адам және 90 зеңбірек, Джордж Нафцигер 14 000 сарбаз және 80 зеңбірек, ал Фрэнсис Лорейн Петре 18 000 сарбаз деп көрсеткен. Пруссиялық штаб офицері Карл Фрайхерр фон Мюффлинг ресейліктердің 20 000 әскері болғанын айтса, тағы бір неміс офицері 16 300 адам мен 90 зеңбірек санаған. Сакен екі жаяу әскер және бір атты әскер корпусын басқарды. Жаяу әскерлер Александр Иванович Таллисиннің VI корпусына (7-ші және 18-ші жаяу әскер дивизиялары) және Иван Андреевич Ливеннің XI корпусына (10-шы және 27-ші жаяу әскер дивизиялары, сондай-ақ 16-шы дивизияның бір бригадасы) қарасты. Атты әскер корпусына Сергей Николаевич Ланскойдың 2-гусарлық дивизиясы және Семен Давыдович Пандшулишевтің 3-драгундық дивизиясы кірді. Артиллерия бастығы Алексей Петрович Никитин үш 12 фунттық және төрт 6 фунттық батареяны басқарды. Таллисин ауруға шалдыққан Алексей Григорьевич Шербатовтың орнына корпус командирі міндетін атқарды. Атты әскер корпусына Иларион Васильевич Васильшиков басшылық етті. Чандлер мен Петренің мәліметінше, Наполеонның шайқастағы ең көп күші 20 000 адамды құрады. Нафцигер бұл санды 27 153 сарбазға дейін жеткізді. Атты әскер Пьер Дэвид де Колбер Шабана басқаратын 1-ші гвардиялық атты әскер дивизиясының 2 582 сарбазынан, Луи Мари Левеск де Лаферьер басқаратын 3-ші гвардиялық атты әскер дивизиясының 2 164 сабырынан және Дефранс дивизиясының 896 атты әскерінен тұрды. Жаяу әскерге Клод Мари Мюньенің 1-ші жас гвардия дивизиясынан 4 133 адам, Филипбер Жан Батист Куриалдың 2-ші жас гвардия дивизиясынан 2 840 сарбаз, Луи Фрианттың 1-ші ескі гвардия дивизиясынан 4 796 адам, Клод Этьен Мишельдің 2-ші ескі гвардия дивизиясынан 3 878 сарбаз және Рикардың 8-ші жаяу әскер дивизиясынан 2 917 адам кірді. Соңында, Шарль Лефевр Деснуэтт 2-ші гвардиялық атты әскер дивизиясының 3 535 атты әскерін немесе 3-ші жас гвардия дивизиясының 4 947 жаяу әскерін басқарды. Петит-Морин өзені батысқа қарай соғыс алаңының оңтүстік жиегімен ағып өтеді, ол көбінесе бірнеше орманмен жабылған төбелі жер болды. Петит-Мореннің солтүстігінде француздың сол қанатын бекіткен орман орналасқан. Орманның солтүстік шетінде Маршаи-ан-Бри ауылы және одан батысқа қарай солтүстік-оңтүстік бағытта ағатын өзен болды. Солтүстікке қарай шығыс-батысқа қарай өтетін тас жол бар еді. Наполеон Рикардтың дивизиясын Маршаиден шығысқа қарай тіреуіштерге орналастырды. Рикардтың екі батальоны тас жолдың солтүстігіндегі Бейли орманына жіберілді. Рикардтың артында Нейдің Мюньер мен Куриал басқаратын екі жас гвардия дивизиясы тұрды. Фрианттың дивизиясы 100 қадамдық аралықта батальондық колонналарда резервте болды. Сакен мен Йорктың байланысын үзу үшін француз императоры Фрианның дивизиясын Шэто-Тьерри жолының негізгі шығыс-батыс тас жолымен қиылысатын жерге орналастырды, ал оның оң жағында Дефранстың атты әскері болды. Солтүстікке қарай, Шато-Тьерри жолын жабатын Nansouty гвардиялық атты әскер дивизияларының бас командасын жүзеге асырды. Сакен Таллисин корпусын оңтүстікке орналастырды, оның оң жағында 7-ші дивизия, ал ортасында 18-ші дивизия болды. Солтүстікке қарай, бірақ тас жолдан оңтүстікке қарай Ливеннің корпусы 10-шы дивизиямен ортада және 27-ші дивизиямен сол жақта орналасты. Жаяу әскер екі қатарға бөлініп, әр батальон колоннада тұрды. Үш қатарлы жеңіл әскерлер алдыңғы қатарда орналастырылды, ал жеңіл артиллерия жаяу әскердің қанаттарында орналастырылды. No1 батареяның 12 фунттық зеңбірегі 10-шы және 18-ші дивизиялардың арасында орналасты, ал қалған екі ауыр батарея резервте сақталды. Орыстар шатқалдың батыс жағында 36 зеңбірек жинады. Бір мәліметке сәйкес, Ливеннің корпусы Л'Эпин-о-Буа ауылының батысында резервте тұрды. Васильшиковтың атты әскері Ливеннің жаяу әскерінің сол жағына, тас жолға жақын орналастырылды.
Жауынгерлік
Сакен генерал-майор Хайденрайхтың басшылығымен 2360 адамдық жедел топ құрды, оған Псков, Владимир, Кострома және Тамбов жаяу әскер полктері, 11-ші егерлердің екі ротасы, Луковкин казак полкі және алты зеңбірек кірді. Өзенді кесіп өте алмаған зеңбіректерді есептемегенде, Хайденрайхтың әскері шығысқа қарай жылжып, сағат 11:00 шамасында Маршайды басып алды. Француз артиллериясы келген соң, Наполеон Рикардқа сағат 12:00-де Маршайға шабуыл жасауға бұйрық берді. Маршай үшін екі сағат бойы аяусыз күрес болды, орыстар ауылды өз бақылауында ұстады. Наполеон Мишельдің Ескі гвардия дивизиясы Монмирайдан алға жылжуын күтіп тұрғанда артиллериялық оқ жаудыруға бұйрық берді. Сағат 14:00-де император Сакеннің сол қанатына шабуыл жасауға бұйрық берді. Фрианның Ескі гвардиясының төрт батальоны, оң жағынан жеті Гард д’Онер эскадронының қолдауымен, магистраль бойымен батысқа қарай Хаут Эпин фермасына қарай жылжыды. Сол уақытта Клод Этьен Гийо төрт гвардиялық ат әскері эскадронын Ресей әскерінің сол қанатын айналып өтті. Бірлескен шабуылдар Сакеннің бірінші қатарын бұзып, оны екінші қатарын шайқасқа салуға мәжбүр етті, ал кавалериясы Йоркпен байланысқа түсу үшін сол жаққа жылды. Йоркпен байланысты үзу үшін Наполеон Нансутиге магистраль бойымен тікелей шабуыл жасауға бұйрық берді, оның құрамында Кольбер, Деснуэт және Лаферьердің үш дивизиясы болды. Бұл шабуыл орыс құрамаларының бір бөлігін бұзып, сарбаздарды Виель-Мейзон орманына шашыратып жіберді. Васильшиковтың кавалериясы қарсы шабуыл жасап, Нансутидің атты әскерін кері шегіндірді және пруссиялықтармен байланысты қалпына келтірді. Осы уақытқа дейін Мюньенің Жас гвардия дивизиясы Рикардтың Наполеонның сол қанатында Маршай үшін шайқасқа қосылды. Француздар Маршайды екі рет басып алды, бірақ Сакеннің 18-дивизиясы ауылды қайта басып алғаннан кейін қайтадан ығыстырды. Сағат 15:00 немесе 15:30-да Отто Карл Лоренц фон Пирхтың 1-ші жаяу әскер бригадасы мен Генрих Вильгельм фон Хорнның 7-ші жаяу әскер бригадасы Шато-Тьерри тас жолымен Фонтенель-ан-Бриге келді. Жолдардың жағдайы нашар болғандықтан, пруссиялықтардың тек Nrs. 2 және 3 бригадалық батареялары 6 фунттық зеңбіректермен қаруланған. Ауыр артиллерия 8-бригадамен Шато-Тьерриде қалды. Макдональдтың оң жақтан шабуылдауы мүмкін деген қорқыныштан Йорк өзінің қалған жаяу әскер бригадасын Шато-Тьерриді ұстауға жіберді. Пруссиялық резервтік кавалерия Фонтенельге жақын орналасты, бірақ олардың артиллериясы болмады. Пирх өзінің бригадасын екі қатарға бөліп, Фонтенель мен шығысқа қарай Турне ауылы арасында орналастырды. Хорн бригадасының жақындауын күткеннен кейін Пирх Бейли және Пленуа ормандарына қарай шабуыл жасауды бастады. Сакен өзінің екі резервтік ауыр батареясын пруссиялықтардың алға жылжуына қолдау көрсетуді тапсырды. Сонымен қатар, Мишельдің Ескі гвардия дивизиясы майданға жетіп, Йоркқа қарсы күреске кірісті. Наполеон Рикард пен Мюньенің шаршаған сарбаздарына Маршай үшін шайқасқа қайта оралуға бұйрық берді. Император маршал Франсуа Жозеф Лефеврді екі батальон Ескі гвардиялық жаяу әскерімен бірге Маршайды солтүстіктен кесіп тастауға жіберді. Рикард оңтүстіктен Помесон ауылынан төрт батальондық шабуыл ұйымдастырды. Лефеврдің екі батальоны Л’Эпин-о-Буаны басып алды. Француздар жергілікті артиллерия басымдылығына қол жеткізгенмен, Маршадағы орыстар сағат 17:00-ге дейін қарсылық көрсетті, содан кейін олар ауылды тастап, кері шегінуге мәжбүр болды. Олар шатқалдың батыс жағына жеткенде, Дефранстың кавалериясы оларға шабуыл жасап, Дитрих пен Благовенценко бригадаларына ауыр залал келтірді. Маршайға жақын бірнеше жүздеген орыс шабуылшылары өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Маршайды бақылаусыз қалдырып, шайқасты жоғалтқанын түсінген Сакен оң қанатынан артиллериясын орталыққа қарай кері тартты. Тас жолдың жанында француз кавалериясы орыс жаяу әскерлерінің отрядтарына шабуыл жасады, бірақ олар өз кавалериясы араласқанда қашып құтыла алды. София полкі француз кавалериясының арасында қалды, бірақ өз жолын ашып шықты. Пирх 1-ші Шығыс Пруссия және Батыс Пруссия гренадер батальондарымен және 5-ші Силезия Ландвер полкімен шабуыл жасады. Екінші қатар Лейб және Силезия гренадер батальондары мен 13-ші Ландвер полкінен тұрды. Мортье 4 Ескі гвардия батальондарын Рикардтың 2/2 жеңіл және 7/4 жеңіл жаяу әскер батальондарымен бірге Бейли орманына жіберді. Ресей артиллериясының қолдауына қарамастан, пруссиялық шабуыл аяусыз оқ жаудыру мен шрапнельдің салдарынан кері шегінді. Француз шабуылшылары бір қанатын қоршауға асыққанда, 2/5-ші Силезия Ландвері шығып кету үшін найзамен шабуыл жасады. Штаб офицерлерінің наразылығына қарамастан, Йорк шабуылдық қатарға көтеріліп, "Егер сіз жауды тоқтаталмасаңыз, мен өлуге дайынмын" деді. Мишель пруссиялықтарға он батальонмен қарсы шабуыл жасағаннан кейін, Лейб гренадер батальоны мен 1/5-ші Силезия Ландвер кездесті. Лейб жаяу әскер полкінің екі батальоны пруссиялық оң қанатын бекітті, ал 1-ші бригада олардың сол жағында қайта құрылды. Пирх французды уақытша тоқтатып, найзамен шабуыл жасады, бірақ ауыр жарақат алды. Оның орнына полковник Лостин басшылыққа келді. Пруссиялықтардың шегінуі жалғасқанда, 13-ші Силезия Ландвері мен Силезия гренадер батальоны орманда шабуылға ұшырады, бірақ француздық қуушыларын ығыстыра алды. Пруссиялықтар күнді Фонтенель мен Виффорт арасында аяқтады. Кешке қарай, гвардиялық поляк ұланшылары Виель-Мейзонға дейін батысқа қарай жол ашты. Сакенге тұтқынға түсу қаупі туды, бірақ Йорктың күш-жігері орыстарға қашуға жеткілікті уақыт пен кеңістік берді. Васильшиковтың кавалериясы шегінуді қамтамасыз етіп, орыстар Шато-Тьерри тас жолына қарай бет алды, жаңбыр жауып тұрғанда. Орыс әскерінің батпақты жерлер мен ормандар арқылы шегінуіне оттықтардың қатары жетекшілік етті. Артиллерияны 50 кавалериялық әскерге әрбір зеңбіректі тартып алуға көмектесуге тапсырылды, бірақ сегіз бұзылған зеңбірек тастап кетілді. Түн бойы марштан кейін Сакеннің әскері Виффорттағы басты жолға жетті және Шато-Тьерриге қарай солтүстікке қарай жылжуын жалғастырды.
Нәтижелер
Петренің мәліметінше, француздар 2 мыңдай жарақат алған, ал ресейліктер 2 мың адамды өлтіріп, жаралаған, 800 сарбазды, алты туды және 13 зеңбіректі тұтқынға алған. Пруссиялықтардың жоғалтысы 900 адамды құрады. Чендлер француздардың 2 мың, ал одақтастардың 4 мың адамнан айырылғанын хабарлады. Нафцигер 1-ші пруссиялық бригадасы 877 офицер мен сарбаздан айырылғанын, ал 7-ші бригаданың жоғалтысы белгісіз екенін атап өтті. Ол одақтастардың жоғалтысының 1500 ресейлік, 877 пруссиялық және 9 зеңбірекке дейін, ең жоғары көрсеткіші 3000 өлген және жарақаттанған, 708 тұтқын, 26 зеңбірек және 200 арбадан тұратынын көрсеткен әртүрлі дереккөздерді келтірді. Француздардың жоғалтысы туралы мәліметтер тұрақты түрде 2 мың адамды көрсетіп тұр, сонымен қатар Nansouty, Michel және Boudin de Roville генералдары жарақат алған. Меодағы Макдональд Трилпорт көпірін қиратқандықтан алға жылжу туралы бұйрықты орындай алмады. Оның бағыныштысы Хорас Франсуа Бастиан Себастьян де Ла Порта Сакен Ла Ферте-су-Жуарре көпірін бұзғандықтан қозғала алмады. Макдональд Антуан Луи Декрест де Сен-Жермен басқаратын атты әскерін Куломье арқылы Наполеонға қосылуға жіберді. Наполеон Макдональдқа Шато-Тьерриді басып алып, одақтастардың шегінуін тоқтатуға тағы да бұйрық берді. Ол тәуекелге бара жатты. Наполеон Сакен мен Йоркті барынша күшпен қууға және оларды Марна өзенінің жанында қоршауға үміттенеді. Сонымен қатар, ол Блюхердің 20 мың сарбазы мен 80 зеңбірегімен шығыста орналасқанын ескеруі керек болды. Виктордан императорға көмек сұраулар келіп түссе де, ол Шварценбергтің жайбас мінезді екенін және Блюхердің әскерімен айналысқанда баяу қозғалатынын есептеді. Шато-Тьерри шайқасы 12 ақпанда өтеді.