Кіріспе

Түркиядағы қола дәуірі археологиялық орны Шамуша - Түркияның Сивас провинциясындағы Сивастан батысқа қарай 40 км қашықтықта орналасқан Каялы Пинар ауылының маңында орналасқан ежелгі қоныс. Кизил-Ирмак өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан бұл қала хеттілердің қаласы, діни орталығы және бірнеше жыл бойы империяның әскери астанасы болды. Самуханың сенімі синкретистік еді. Рене Лебрун 1976 жылы Самуханы "Хетт империясының діни фойесі" деп атады.

Орта қола

Қазба жұмыстары қаланың ежелгі ассириялық сауда колониялары кезеңінде (Карум кезеңінде) мекендегенін көрсетті. Екі тұрғын үй (Тамура үйі және Татали үйі) қазылған. Бұл кезең елді мекендегі үлкен өртпен аяқталды. Карум дәуіріндегі қала қиратылғаннан кейін хеттілер сарай кешені бар жаңа қала салды.

Қалған қола дәуірі

Самуха Хеттілердің далалық операцияларының негізгі базасы болды, ал Каскалар Хаттидің орталық жерін, оның ішінде тарихи астанасы Хаттузаны, б.з.д. Осы кезеңде Самуха мен Сапинуаның діндеріне хурилердің діні әсер етті. Сапинуада жүргізілген қазба жұмыстарынан сол кезеңнің басында Сапинуа патшалық архивтерін ұстағанын байқаймыз. Тудалия I немесе Тудалия II кезінде Сапинуа өртелді. Хаттусили III кейіннен бұл уақыт туралы жазғандай, Аззи "Самуханы өзінің шекарасына айналдырды". Самуха одан кейін Тюдалия III және оның сол кездегі генерал Суппиллюманың қайта жаулап алуының негізі болды. Суппиллюма іс-әрекеттерінде ол Каска тұтқындарын Самухаға алып келді деп жазылған. Тюдалия III өзі Кидзуватнаның сенімін Самухаға орталықтандырды. Мурсили өзінің кіші ұлы Хаттусили III-ді жергілікті құдайдың діни қызметкері етіп тағайындады, ол "Самуханың Иштары" деп аталды, ол стипендияда Саусга немесе ДИНГИР деп аталды. Хеттілер Самуханың құдайына ғибадат етіп, оны қорғап тұратын. Самуха осы құдайдың маңызды ғибадат орны болды. Самуха III Хаттусилиден кейін тарихи жазбалардан жоғалады.

Орналасқан жері

Өткен жылдары ғалымдар Самуханың қайда орналасқаны туралы пікірлері екіге бөлінген. Кейбіреулер оны Евфрат өзенінің жағасында деп санайды. Ал басқалары бұл қала қазіргі Қызылжармақ өзені деп аталатын Халис өзенінің бойында орналасқан деп есептейді. Қызылжармақ өзені Хаттусаға жақын орналасқан. Оның бастауы Сивас қаласына жақын, 130 миль (209 шақырым) қашықтықта орналасқан. Өзен шығысқа қарай, Хаттузадан оңтүстікке қарай ағады, содан кейін солтүстікке қарай Хаттузадан батысқа қарай бұрылады, Қара теңізге құяды. Соңғы уақытта (2021) Самуханың Кизилирмак өзенінің бойындағы Каялипинарда орналасқандығы туралы көпшілік пікірде. Бұл мақалада сол жердің координаттары көрсетілген.

Евфраттың орналасу теориясы

Хетті жазбалары Самуханың кеме жүзіп жүретін өзенде орналасқандығын көрсетеді, бұл Евфраттың орналасуын қолдауға бейім. Оливер Гурни жоғарыда келтірілген еңбекте Халис өзенінің кейбір бөліктері де кеме жүзуге жарамды екенін атап өтті. Ол 1866 жылы Мурад Су, қазіргі Мурат өзенінің өзендік қозғалысы болғанын атап өтіп, Евфраттың орналасуын жақтырады. Мурат өзені Евфрат өзенінің саласы. Екі ұсынылған жер де Хатусаны басып алған және хеттілік басшылардың Самухаға көшуін талап еткен Каскиан шабуылдарының оңтүстігінде орналасқан.

Қаялыпынар қаласы

Мурсили II өзінің Он жылдық жылнамасында (KBo 34 iii 45) Каска жерлерінен үйіне бара жатқанда Самухада тоқтағаны туралы айтады, бұл Евфрат өзеніндегі немесе оған жақын жердегі орынға қарсы қатты дау жасайды. 1959 жылы Гурни мен Гарстанг хетт құжаттары Самуханың Евфрат бойындағы орналасуына қайшы келетінін, оның орнына қазіргі Сивастың маңында, мүмкін Зарада, Кизилирмак бойында орналасқанын түсіндірді. Олар сонымен қатар, Самуха сияқты мәтіндерде жиі аталатын Питтиярги қаласы, ол жоғары Евфрат аймақтарымен байланысты, әлі шығысқа қарай болуы керектігін атап өтті. Бұл мәселе Гурни мен Гарстангтың 1959 жылғы кітабында егжей-тегжейлі қарастырылған, ол Каялипинардағы соңғы қазба жұмыстары бұл мәселеге көбірек түсінік беруден бұрын жазылған. 2020 жылы Андреас және Вуслат Мюллер Карпенин Каялыпинардағы (Йылдызели) қазба жұмыстары сайттың Самухамен байланысын нықтайтын сына жазулы мұрағаттарды ашып берді.

Тақташа жазу мәтіндері

Соңғы қазбаларда көптеген маңызды сына жазуы табылды. Қаялыпынардағы алғашқы тақташа фрагменті 1999 жылы табылған, бұл қоныс үйіндісі туралы археологиялық зерттеулерді жалғастыруға себеп болды. 2005 жылы қазба жұмыстары қайта басталған алғашқы жылы ғана тағы да бірнеше сына жазуы бар тақташалар табылды. 2015 жылы жүзден астам таблетка табылды. Мәтіндердің көбісі хетт тілінде жазылған; оларда көбінесе лувиялық глоссалар мен хури тіліндегі сөз тіркестері бар. Жеті мәтін хури тілінде табылды. Сондай-ақ, ескі ассириялық тілінде жазылған екі сауда құжаты бар.