Кіріспе

Уэльстің тарихы 230,000 жыл бұрын 48 жылының тарихы Адам қоныстары тұрғысынан Уэльстің тарихы шамамен 230,000 жыл бұрын, қазіргі Уэльсте табылған ең алғашқы адам қалдықтарына қатысты, 48 жылы Рим армиясы Уэльс тайпаларының біріне қарсы әскери науқан бастағанға дейін. Дәстүрлі түрде тарихшылар иммигранттардың бірінен соң бірі келген толқындары әртүрлі мәдениеттерді алып келді деп санайды. Алайда, популяциялық генетика зерттеулері бұл шындық емес екенін және иммиграция кішігірім масштабта болғанын көрсетеді.

Палеолит дәуірі

Қазіргі Уэльсте табылған ең көне адам сүйектері 230 000 жыл бұрын пайда болған. Неандертальдықтардың жоғарғы жақ сүйегінің екі тісті фрагменті табылған. Оның иесі төменгі палеолиттегі мұз аралық кезеңінде өмір сүрген болуы мүмкін. Ол Денбигширдің Сент-Асаф (Лланелви) маңындағы Бонтневид палеолит алаңында, Эльви өзені аңғарындағы үңгірден табылған. 1978-1995 жылдар аралығында жүргізілген қазба жұмыстарынан бес адамға тиесілі тағы 17 тіс, барлығы жеті қол балтасы мен кейбір жануар сүйектері табылды, олардың кейбіреулерінде сою белгілері бар. Бұл Евразияның ең солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, ертедегі адам тектес жануарлардың қалдықтары табылған және халықаралық маңызы бар деп саналады. Неандертальдықтардың қол балталары Кармартенширдегі Койгэн үңгірінен табылған. Олардың жасы 60-35 мың жыл. Оңтүстік Уэльстегі Гоуэр түбегіндегі Павиланд әуендері - Ауригнация дәуіріндегі британиялық материалдардың ең бай көзі, оның ішінде шамамен 28 500 жыл бұрын жасалған буриндер мен скреперлер. Уэльстегі алғашқы қазіргі заманғы адам, Homo sapiens sapiens, табылған, 1820 жылдары табылған атақты Paviland қызыл ханым. Бұл 1823 жылы Гоуэрдегі Павиланд үңгірлерінің бірінен табылған қызыл боялған адам қаңқасы. Атауына қарамастан, бұл скелет шамамен 33 000 - 34 000 жыл бұрын өмір сүрген жас жігіттің скелеті, бұл жоғары палеолит кезеңінің (Ескі тас дәуірі) соңында жылы кезеңмен сәйкес келеді. Ол Батыс Еуропадағы ең көне белгілі рәсімдік жерлеу деп саналады. Ерікті сүйекті кішкентай цилиндрлі пил сүйегі таяқшаларының, пил сүйегі білезіктерінің және қабықшалардың сынықтарымен бірге тапты. Уэльсте қоныстану аралықта болған көрінеді, өйткені салқындату мен жылыту кезеңдері мұз қаптамаларының алға жылжуына және кері шегінуіне әкелді. Уэльс шамамен 21000 жыл бұрын 13000 жыл бұрын тасталған сияқты, Ұлы Ормдағы Кендрик үңгірінен 12000 жыл бұрын табылған жерлеу.

Мезолиттік

Соңғы мұз дәуірінен кейін Уэльс шамамен б.з.д. 7000 жылы қазіргі пішініне айналды және онда мезолитті мергеншілер мекендеді. Уэльсте мезолиттік материал табылған көптеген жерлер бар, бірақ қатаң қабатталған материал сирек кездеседі. Уэльстегі мезолиттік дәуірдің ең көне орны - Наб-Хед, Пемброкшир, шамамен 9200 жыл бұрын. Бұл кезеңдегі көптеген нысандар жағалауда орналасқан, бірақ 9000 жыл бұрын олар теңізден ішкі арақашықтықта болған. Пемброкширде ерекше шоғырлану бар, бірақ сонымен қатар биік жерлер де бар, әсіресе маусымдық аңшылық орындар, мысалы, Ллин Бренигтің айналасында. Руддланнан табылған әшекейленген тас тас Уэльстегі ең көне өнерді бейнелейді. Англсидің тұрақты қонысының тарихы шамамен 9000 жыл бұрын мезолиттік (еуропалық) кезең кезінде Аберфрау шығанағында, Труин Ду (Қара мұрын) қазба орнында басталған. Мыңжылдықтар өткен соң, шамамен б.з.д. 2000 жылы, қола дәуіріндегі керб кайрны (тастақ шұңқыры) салынған. Ол Трюин-Дуның 7,000 мың мезолиттік кремнезный құралдар мен 2 балтадан тұратын түпнұсқалық артефактілер қоймасын қамтиды.

Неолит дәуірі

Ең алғашқы ауыл шаруашылығы қоғамдастықтары б.з.д. 4000-ға жуық уақытқа таман пайда болған деп есептеледі, бұл неолит дәуірінің басталуы. Аңғалдың әсерінен осы кезеңде орманның өсірілуі күшейген. Неолитте көптеген камералы қабірлер салынған, олардың ішіндегі ең танымалдары - Брин Селли Дду және Барклодиди и Гаурес (Англси) аралдары. Сондай-ақ аралда Уэльстегі ең алғашқы қоныстардың бірі (бәлкім Уэльстің алғашқы ауылы) орналасқан. Ланфаэтлу маңындағы ағаштан жасалған ұзын үйлер - б. з. б. 4000 жылға дейінгі неолиттік ауылдың қалдықтары. Сондай-ақ, ондағы жерден таспен жасалған құралдар да табылған. Уэльсте мегалитикалық қабірлердің үш негізгі түрі кездеседі, оңтүстік-шығыста Северн-Котсвольд түрі, Портал-долмен түрі және Ирландия теңізінің аймағына тән және Еуропа мен Марокконың Атлантикалық қасбетіне тән өту қабірлері. Мегалитикалық қабірлер батыс жазық жерлерде жиі кездеседі. Ирландиямен, әсіресе ерте неолит кезеңінде тығыз мәдени байланыстардың дәлелдері бар. Уэльсте неолит дәуірінен бірнеше үйлер табылды, ең бастысы Пемброкширдегі Сент-Дэвид қасындағы Клегир Боя елді мекені. Сондай-ақ, көптеген артефакттар, әсіресе жылтыратылған тас балтаның бастары табылды. Уэльсте осы балта бастарын шығаратын бірнеше "зауыттар" болды, олардың ішіндегі ең ірісі солтүстік жағалаудағы Пенменмаурдағы Грейг Льюд зауыты болды, ол өз өнімдерін алыс Йоркшир мен Англияның орта өңірлеріне дейін экспорттады. Сондай-ақ, қыш құмырадан жасалған бұйымдар Ирландиямен байланысты екенін көрсетеді.

Қола дәуірі

Металл құралдар алғаш рет Уэльсте б.з.д. 2500 жылы қоңыраулы сыра мәдениетінде пайда болды, бастапқыда мыс, содан кейін қола. Ерте қола дәуіріндегі климат (б.з.д. 2100 - 1400 жж.) қазіргіден жылы болған деп есептеледі, өйткені қазіргі уақыттағы биік жерлерде осы кезеңнің көптеген қалдықтары бар. Бронза өндіруге арналған мыстың көп бөлігі, бәлкім, Ұлы Ормедегі мыс шахтасынан келген, онда өте үлкен масштабтағы ежелгі шахталар негізінен орта қола дәуірінен басталады. Атап айтқанда, Ұлы Орм кен орындарынан алынған мыс Акттон Парк кешенінің қола аспаптарын өндіру үшін қолданылған көрінеді, ол Wrexham маңындағы Акттон Паркте табылған қазынаның атымен аталған. Бұл құралдар, әсіресе балта басты, ерте қола дәуірінің аяғында жасалды және металлургия мен дизайнда инновациялық. Олар кеңінен экспортталды, мысалдар континенттік жағалауда Бретаньнен солтүстік Германияға дейін табылды. Қола дәуіріндегі жерлеу үрдістері неолит кезеңіндегі қоғамдық қабірлерден өзгеше болды, олар дөңгелек күмбездерде жерлеуге және қабір заттарын қамтамасыз етуге ауысты. Көп ұзамай жерлеу кремациямен ауыстырылды және Уэльсте бірнеше жерлеу орындары бар зират үйіндісі шамамен б.з.д. Бронза дәуіріндегі Уэльстің ең таңғажайып табылғандарының бірі - Бриньр Эллиллион, Молд, Флинтширдегі қабірден табылған алтын шапан. Ол б.з.д. Уэльстегі ерте қола дәуіріндегі қабірлерден басқа заттармен салыстырғанда өте аз қару табылды, ал ерте қола дәуіріндегі қоныстардың іздері жоқ, бұл фермалар немесе ауылдар қорғалмағандығын көрсетеді деп есептеледі. 1250 жылынан бастап климаттың нашарлауы болды, ол шамамен 1000 жылынан бастап жоғары жауын-шашынмен және жазғы температураның төмендеуімен айқын болды. Бұл шөп шөгінділерінің көбеюіне және көптеген таулы елді мекендердің тасталуына әкелді. Бұл жағдай қақтығыстарға және әлеуметтік ұйымды өзгертулерге әкелді, ең алғашқы дөңес бекіністер шамамен б.з.д. Соңғы қола дәуіріне қарағанда қоладан жасалған құрал-жабдықтар дамыды, қару-жарақтар кеңінен таралды. Қарулар енгізілген стильдерді көрсеткенмен, құралдардың, әсіресе балталардың стильдерінде айқын аймақтық айырмашылықтар бар. Құрал түрлеріне қарай Уэльсті төрт аймаққа бөлуге болады: Ордвици (Ортадан Солтүстік Уэльске және Англсиге дейін), Десеангли (Солтүстік Шығыс Уэльс), Демете (Оңтүстік Батыс Уэльс) және Силурлер (Оңтүстік Шығыс Уэльс). Бұл аймақтар римдіктер кейіннен осы аймақтарда жазған тайпалардың аумақтарына шамамен сәйкес келеді.

Темір дәуірі

Уэльсте табылған ең көне темір құралдар Ронда аңғарының басындағы Ллин-Фаурдан алынған, онда нәзік тарту ретінде салынған заттар темірден жасалған үш нәрсені қамтиды: семсер, найзаның ұшы және қыран. Бұл бұйымдар шамамен б.з.д. 650 жылы жасалған деп есептеледі, ал семсер импортталған сияқты, ал орақ жергілікті қоладан жасалған прототиптің көшірмесі. 800-ден бастап Уэльсте және Британ аралдарында 600-ден астам төбе бекінісі салынған. Англсидегі мысал - Артурдың үстелі (Bwrdd Arthur / Din Sylwy) төбе бекінісі, бұл темір дәуіріндегі қоныстанған, ол римдік кезеңнен кейін (б.з.б. [[Файл:Дин Ллигви Хат Круг географиясы. org. UK 2952498. jpg рахметмет хазретдин лигви, темір дәуіріндегі үйлер шеңберінің қираған жері, Англси. Бұл кезеңдегі аса маңызды табылған жер 1943 жылы Ллин-Керриг-Бахта (Англси) Корольдік әуе күштері базасын салуға дайындық кезінде табылды. Олар қару-жарақ, қалқандар, соғыс күймелері мен олардың жабдықтары, құлдардың шынжырлары мен құрал-саймандарын әкелді. Көптегендері әдейі сындырылып, антпен берілген сый-тартулар болған сияқты. Бұл табылған заттар Ұлыбританияда табылған Ла Тен металл бұйымдарының ең маңызды жинақтарының бірі болып саналады. Ал керамикалық бұйымдар Уэльсте осы кезеңде өте сирек кездеседі және табылғандардың көпшілігі импортталған көрінеді. Ла Тене мәдениеті дәстүрлі түрде кельттермен байланысты, және осыған дейін бұл мәдениеттің пайда болуы кельстік тілді алып келген халықтардың кең ауқымды басып кіруін көрсетті деген жалпы пікір болды. Қазіргі таңда кең тараған көзқарас бойынша, халықтардың кез келген қозғалысы кішігірім масштабта болды, ал мәдени диффузия өзгерістердің көпшілігіне жауапты болды. Соңғы үлгіге сүйене отырып, бұрынғы діни орындарға байланысты жерлеулер сияқты кейбір дәлелдер бар. 700 жылы Уэльсте келт тілі қолданылып жүрген деген болжам бар. Тарихи дәуір Рим әскерінің келуімен аяқталды, олар 48 жылы Уэльстің солтүстік-шығысындағы Десеанглиге шабуыл жасап, Уэльс тайпаларына қарсы жорықтарын бастады. Уэльс бірнеше тайпаларға бөлінді, олардың ішінде Силурлер мен Ордвиктер ең табанды қарсылық көрсетті. Римдіктер Уэльсті 79 жылы жаулап алды. Тацит сияқты римдік тарихшылардың баяндамалары Уэльс туралы осы кезеңде көбірек ақпарат береді, мысалы, Англси аралы, сыягы, Друидтердің бекінісі болған. Римдіктердің келуі Уэльстің бір бөлігінен екіншісіне әртүрлі әсер еткен болуы мүмкін; мысалы, Tre'r Ceiri сияқты кейбір төбе бекіністерінің Рим дәуірінде жалғасып жатқанына дәлел бар.