Кіріспе

Әдепті байыту - бұл тұтқындағы жануарларды ұстау сапасын жақсартуға бағытталған жануарлар шаруашылығы қағидасы, ол психологиялық және физиологиялық жағынан қолайлы болу үшін қажетті қоршаған ортаны анықтау және қамтамасыз ету арқылы жүзеге асырылады. Байыту жануар мен байытудың тікелей байланысын талап ететіндігіне байланысты белсенді немесе пассивті болуы мүмкін. Жануардың жеке және түрінің тарихына ұқсас қажетті нәтижелерді жасау үшін әр түрлі байыту әдістері қолданылады. Қолданылатын әр әдіс жануардың сезімдерін табиғи ортада қалай қозғайтыны сияқты ынталандыруға бағытталған. Берілген байытуды есту, иіс, тіршілік ету факторлары, азық-түлік, зерттеу жобалары, оқыту және объектілер түрінде көруге болады.

Пассивті байыту

Пассивті байыту сезімталдықты ынталандырады, бірақ тікелей байланыс немесе бақылау болмайды. Бұл түрдегі байыту бір мезгілде бірнеше жануарларға пайдалы болуы мүмкін, сондай-ақ жануарлармен тікелей қатынасы шектеулі болуы мүмкін.

Көрнекілік

Көрнекілікті байыту әдетте жануарларды ұстау аймағының орналасуын өзгерту арқылы қамтамасыз етіледі. Көрнекі байлық түрінің түрі әр түрлі болуы мүмкін, қабырғаға суреттер қосу сияқты қарапайым нәрседен бастап видеотаспалар мен теледидарға дейін. Теледидар сияқты көрнекі құралдар жеке торда отырған жануарларға аса пайдалы. Айналар да байытудың ықтимал түрі, әсіресе адам емес приматтар сияқты өзін-өзі тануды түсінген жануарлар үшін. Жануардың өз бейнесін көрсету үшін айналарды пайдаланумен қатар, жануарлар ауланың көзге көрінбейтін жерлерін көре алуы үшін айналарды бұрыштауға да болады. адам емес приматтарға. Зерттеулер сонымен қатар поп және рок сияқты басқа жанрларды қарастырды, бірақ олардың тиімді байыту қабілеті әлі де анық емес. Байыту үшін таңдалған музыканың көпшілігі адамның қалауына негізделеді, бұл басқа жануарларға аударылмауы мүмкін антропоморфтық бейімділіктерді тудырады. Жануарлар түріне тән дыбыстардың биіктігі, жиілігі мен ауқымы қандай жануарға ең қолайлы екенін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет.

Активті байыту

Активті байыту үшін жануардан белгілі бір физикалық белсенділікті, сондай-ақ байыту объектісімен тікелей әрекеттесуді талап етеді. Белсенді байыту элементтері стереотиптік мінез-құлықты уақытша азайта алады, өйткені олардың пайдалы әсерлері әдетте белсенді пайдаланудың қысқа мерзімдерімен шектеледі. Азық-түлік байыту әдістері жануардың табиғи, белсенді мінез-құлықтарына ие болуына мүмкіндік береді, бұл көбірек ынталандыруға мүмкіндік береді және шаршауды болдырмайды. Тұтқындағы жануарлардың ортасын жиі ауыстыру керек, өйткені олардың табиғи ортасы жаңа объектілер мен зерттеулерді әкеледі. Байытудың ең тиімді және қолайлы түрлерін зерттеу байыту нұсқаларын ұсынуды қарастыру кезінде, әсіресе табиғи жағдайларға ұқсас жағдайларды жасау қиын болуы мүмкін түрлер үшін пайдаланылуы керек. Жануар ешқашан қоршаған ортамен тым таныс болмауы керек, өйткені бұл жайқалу, ынталандырусыз немесе стереотиптік мінез-құлыққа әкелуі мүмкін.

Иіс сезу қабілетін байыту

Иіс сезу қабілетін арттыру табиғатты сезіне білуге, зерттеуді арттыруға және белсенділіксіз жүріс-тұрысты азайтуға көмектеседі. Иіс сезуді байытуды өздігінен, жаңа ойыншықтармен немесе тамақпен байланысты пайдалану мүмкін. Бұл түрдегі байытуды көбінесе жыныс сезімдерін кеңінен пайдаланатын жануарлар қолданады. Бұл өте пайдалы болса да, зерттеушілер үшін тұтқында ұсталған жануарларға белгілі бір иістердің ұзақ мерзімді әсерін талдау маңызды. Иіс шар немесе жартылай кездейсоқ түрде барлық бөліктерге таралуы мүмкін. Иістің әртүрлі түрлері мысық майының, бір түрдің иісі, хош иісті заттар, олжа түрінің нәжісі немесе дәмдеуіштер болуы мүмкін.

Танымдық байыту

Когнитивті байыту - тұтқындағы жануарларға проблемаларды шешу үшін когнитивтік дағдыларды пайдалану мүмкіндігін беру және қоршаған ортаның кейбір аспектілерін шектеулі бақылау арқылы жануарлардың әл-ауқатын жақсарту. Табиғи ортада жануарлар тіршілік ету үшін қажетті азық-түлік пен баспана сияқты ресурстарды алу үшін экологиялық қиындықтармен күреседі. Бұл қиындықтар басқа жануарлармен қарым-қатынастан немесе олардың қоршаған ортасындағы өзгерістерден туындайды, бұл адамдар өздерінің танымдық қабілеттерін қолдануды және мінез-құлық стратегияларын жақсартуды талап етеді. Бұл оның эмоциялық процестеріне тікелей әсер етеді. Жануарлардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандырудан тыс, олардың саналарын байыту үшін әртүрлі ортаны құру қажет. Әлеуметтік байыту жабайы табиғатта көрінетін әлеуметтік мінез-құлықты, соның ішінде тамақтандыруды, азық іздеуді, қорғанысты, аумақтықлықты, өсімді және құдалануды ынталандыра алады.

Адаммен қарым-қатынасты байыту

Адам қарым-қатынасын байытудың ең кең таралған түрі - оқыту. Адам мен жануардың өзара әрекеттесуі оқыту кезінде сенімділікті арттырады және жануардың клиникалық және зерттеу процедуралары кезінде ынтымақтастығын арттырады. Сонымен қатар, оқыту сеанстары жеке қорадағы жануарлардың да, бірлесіп қорадағы жануарлардың да әл-ауқатын жақсартуға көмектеседі, өйткені олар танымдық ынталандыруды қамтамасыз етеді, әлеуметтік ойынды арттырады, белсенділіксізділікті азайтады және тамақтандыру кезінде әлеуметтік агрессияны азайтады.

Жетістікті бағалау

Қандай экологиялық байытуды қамтамасыз ету керектігін бағалау үшін әртүрлі әдістерді қолдануға болады. Бұл тұтқында ұсталатын жануарлар өздерінің ата-бабаларының түрлерінің этиограммасындағы сияқты мінез-құлықтарды орындауы керек, жануарларға олар ұнататын әрекеттерді немесе өзара әрекеттесулерді орындауға рұқсат етілуі керек, яғни артықшылықты зерттеулер, ал жануарларға олар жоғары ынталандырылған әрекеттерді орындауға рұқсат етілуі керек, яғни мотивациялық зерттеулер. Экологиялық байыту - жануарлардың табиғи және инстинктивті мінез-құлқы сақталып, бір ұрпақтан екіншісіне беріліп, үйретілуін қамтамасыз етудің жолы. Табиғи табиғатта кездесетін сияқты түрлерге тән мінез-құлықты ынталандыратын байыту әдістері зерттеліп, жойылып бара жатқан түрлерді табиғи мекендеріне қайта әкелу процесіне көмектесетінін, сондай-ақ табиғи қасиеттері мен мінез-құлықтары бар ұрпақ жасауға көмектесетінін анықтады. Қоршаған ортаны байытудың табыстылығын өлшеудің негізгі жолы - жануардың қалаған мінез-құлқын қалыптастыру үшін қолданылатын әдістерден пайда болатын мінез-құлық өзгерістерін тану. Қоршаған ортаны байытудың табыстылығын сандық тұрғыдан бағалаудың басқа да жолдары жануарлардың әл-ауқатын жақсартудың мінез-құлықтық және физиологиялық көрсеткіштерінің қатары арқылы бағаланады. Жоғарыда аталғандардан басқа, мінез-құлық көрсеткіштеріне қалыптан тыс мінез-құлықтың пайда болуы (мысалы, стереотиптер), когнитивтік бейімділік зерттеулері және ренжітудің әсерлері кіреді. Физиологиялық көрсеткіштерге жүрек соғуы, кортикостероидтар, иммундық функция, нейробиология, жұмыртқа қабығының сапасы және термография жатады. Жануарлар дүниесіндегі жануарлар жиі көріністе болады және ерекше жағдайларға тап болады, бұл алаңдаушылық пен стресске әкелуі мүмкін. Ұрпақ санын және құнарлылығын есептеу мүмкіндігіне ие болғандықтан, өсімдіктің көбеюін өлшеу оңай. Қажетті қоршаған ортаны өзгерту және психикалық ынталандыру арқылы тұтқындағы жануарлардың мінез-құлық және қоршаған ортаны аз байытумен қамтамасыз етілген жануарлармен салыстырғанда, олардың жабайы ата-бабаларына ұқсас жылдамдықпен көбейгені байқалды.

Уақыт және ресурстар

Экологиялық байытуды өндіру және қамтамасыз ету процесі әдетте көп уақыт пен ресурстарды бөлуді талап етеді. Бір зерттеуде "жануарларды күтіп-ұстау қызметкерлерінің басқа тапсырмаларды орындауға жұмсаған уақыты" қоршаған ортаны байыту ережелері мен кестесіне әсер ететін ең маңызды фактор болды. Сондықтан, қоршаған ортаны байыту бағдарламаларын әзірлеу маңызды, оларды қызметкерлердің саны мен қол жетімді уақытпен тиімді жүзеге асыруға болады.