Кіріспе

Елдің мұсылман демографиясының шолу (1922-1991) Ресей империясының аумағының көп бөлігінде құрылғаннан кейін, Кеңес Одағы 1991 жылы ыдырағанға дейін әлемдегі ең ірі ел болып қала берді. Ол Шығыс Еуропаның үлкен бөлігін, сонымен қатар Кавказ, Орталық Азия және Солтүстік Азияның барлық аймақтарын қамтыды. Бұл кезеңде ислам елдегі екінші үлкен дін болды; Кеңес Одағындағы мұсылмандардың 90% -ы сүннит исламның, ал тек 10% -ы шиит исламның діндарлары болды. Азербайжан КСР-ін қоспағанда, мұсылман көпшілігінде болған барлық одақ республикаларында суннит көпшілігінде халық болды. Жалпы алғанда, алты одақ республикасында мұсылман көпшілік халық болды: Әзірбайжан КСР, Қазақ КСР, Қырғыз КСР, Тәжік КСР, Түрікмен КСР және Өзбек КСР. Сонымен қатар, Волга-Урал және Ресейдің Кавказ аймақтарында мұсылман халқы көп болды. Сибірдің барлық жерінде мұсылмандар халықтың едәуір бөлігін құрады, негізінен татарлардың болуы арқылы. Мәсеттер осы аумақтардағы ірі қалалардың көпшілігінде жұмыс істеді, бірақ олардың саны күрт төмендеді; 1917 жылы большевиктер төңкерісі кезінде Ресей империясында 25 000 мешіт болды, ал 1970-ші жылдары Кеңес Одағында тек 500 мешіт болды. 1989 жылы бүкіл елде діни шектеулерді жеңілдеткен жаңа кеңестік саясаттың бір бөлігі ретінде бірқатар жаңа мұсылман қауымдастықтары құрылды және үкімет жабылған көптеген мешіттер қайта ашылды. Кеңес үкіметі сондай-ақ Уфа мен Баку қалаларында шектеулі сандағы имамдарға білім беруге рұқсат беру жоспарларын жариялады. Кеңес Одағының ыдырауына дейінгі жылдары 45-50 миллион совет азаматы мұсылман деп танылды, бірақ бүкіл елде тек 500 мешіт жұмыс істеді. Исламға қарсы қылмыстық іс қозғалды және Кеңес заңдары мешіттер мен медреселерден тыс барлық исламдық діни іс-әрекеттерге тыйым салды. Барлық исламдық діни мекемелерді бақылау үшін Кеңес үкіметі құрған төрт "Рухани дирекция" бақылады. Сунни мұсылмандарды Орталық Азия мен Қазақстанға арналған рухани басқарма, Еуропалық Кеңес Одағы мен Сібірге арналған рухани басқарма, Солтүстік Кавказ мен Дагестанға арналған рухани басқарма бақылады. Шиит мұсылмандарын Транскавказияның рухани дирекциясы бақылады, бірақ бұл мекеме суннит мұсылмандарына да қызмет етті.

Лениннің билігі

1917 жылы большевик революционері Владимир Ленин "Империализм, капитализмнің ең жоғарғы сатысы" деген аса ықпалды мәтінді жариялады, ол коммунистердің антикапиталистік күреске деген көзқарасын қалыптастырды және Ресей империясының мұсылман қауымдастықтарында және шетелдік отарларда солтүстік ұлттықшылдарды өсіру саясатына әкелді. Большевиктік революциядан бұрын 1917 жылы мамыр айында Мәскеуде патшалық биліктің аяқталуын атап өту үшін алғашқы Бүкілресейлік мұсылман конгрессі өтті. Христиан дінін ұстанатын халықтармен салыстырғанда, мұсылмандарға бастапқыда көбірек діни дербестік берілді. Бұл патшалар заманындағы өмірден мүлдем өзгеше болды, мұсылмандар қуғын-сүргінге ұшырап, Шығыс православие шіркеуі Ресей империясында, бұрынғы мәсіхші мемлекетінде, ресми қызмет атқарды. 1917 жылы 24 қарашада, большевиктер революциясынан бірнеше апта өткен соң, большевиктер Лениннің басшылығымен "Ресей мен Шығыс барлық мұсылман жұмысшыларына" үндеу жасады: Бұдан басқа, ислам заңдарының кейбір қағидалары коммунистік құқықтық жүйемен қатар орнатылды. 1928 жылы мұсылман көпшілігінің басшылығын ірі ауқымды тазарту басталды. Одан кейін мұсылмандық социал-демократиялық партия, татарлық коммунистік партия, татарлық Құдайсыздар одағы және Бухаралық жастар көшбасшыларының көзін жойды.

Сталиннің билігі

1920-жылдардың екінші жартысында Иосиф Сталин билікті нығайта бастағанда, оның дінге қатысты саясаты өзгерді. Бүкіл Орталық Азияда мешіттер жабыла бастады немесе қоймаларға айналдырылды, діни басшылар қудаланды, діни мектептер жабылды, ал уақфтар заңсыз болды. Кеңес үкіметі паранжаны (орталық Азияның дәстүрлі әйел киімі) әйелдерге қарсы мұсылманның қысымшылығының көрінісі ретінде түсіндірді; Сталиннің саясаты Хьюжум бастауына әкелді, бұл Орталық Азиядағы ислам жүйелерін күшті қаруландыруға бағытталған кеңес науқаны, ерлер мен әйелдердің теңсіздігін ұзартатын, әсіресе парда практикасын жою үшін әйелдерді қоғамнан ауқымды аулақтандыруға бағытталған. Алайда бұл науқан сәтсіз аяқталды, мұсылмандық жұмысшылар арасында исламдық пардалар бұрынғыдан да танымал болды, ал бұған дейін оны тек мұсылман буржуазиясы киген болатын. 1930 жылдары Сталиннің Ұлы тазалау кезеңінде мыңдаған мұсылман дінбасылары тұтқындалып, жазаға тартылды. 1929-1941 жылдар аралығында елдегі мешіттердің басым бөлігі жабылды. Дінге қарсы саясатынан басқа, Сталиннің жеке тұлғаға табынушылығы совет азаматтарының ислам, христиандық немесе кез келген басқа дінге сенім білдіру еркіндігін тиімді түрде тоқтатты. Чечендер, ингуштар, балкарлар, карачайлар және месхеттік түрік. Кеңестер депортация науқаны көптеген адамдардың өмірін қиып, көпшілік жер аударумен аяқталды. Ресми түрде қырым татарларының жаппай жер аударылуы 1944 жылдың 17 мамырында басталды. Ішкі істер халық комиссариатының 32000-нан астам офицері 193865 қырым татарларын жер аударуға қатысты; 151 136 адам Өзбек КСР-іне, 8597 адам Мари АССР-іне, 4286 адам Қазақ КСР-іне, ал қалған 29 846 адам Ресей КСР-інің әртүрлі аймақтарына жіберілді. НКВД-ның ресми деректеріне сәйкес, келесі бір жарым жылда жер аударылғандардың 20% -ы қайтыс болды, ал қырым татарларының белсенділері құрып кеткендердің санын 46% -ға жуық деп санайды.