Кіріспе

Екінші Пуникалық соғыс шайқасы, Испанияда өтті Ибера шайқасы, сонымен қатар Дертоса шайқасы деп аталады, 215 жылы көктемде Ебра қаласының маңында Эбро өзенінің оңтүстік жағалауында өтті және Екінші Пуникалық соғыстың бөлігі болды. Гней мен Публий Сципион ағайындыларының қолбасшылығындағы римдік әскер Хасдрубал Барканың қолбасшылығындағы Карфаген әскерін жеңді. Римдіктер Гней Сципионның қол астында 218 жылы Иберияға басып кірді және Цисса шайқасында жеңіске жеткеннен кейін табан тірегі болды. Бұл баспана Эбро мен Пиреней таулары арасындағы Солтүстік-Шығыс Иберия жағалауында орналасқан, сол жылдың басында Ибериядан Италияға шабуыл жасаған Ганнибал әскерінің Ибериядан келген күш-жігерінің жолын тосқауылдады. Хасдрубал б.з.д. 217 жылы римдіктерді қуып шығаруға тырысты, бірақ бұл Карфаген теңіз контингенті Эбро өзенінің шайқасында күйреген кезде жеңіліспен аяқталды. Хасдрубал б.з.б. 217 жылдың қалған бөлігін және б.з.б. 216 жылдың бәрін, негізінен оңтүстікте, бүлікшіл жергілікті Иберия тайпаларын бағындырумен өткізді. Карфагеннің қысымымен Ганнибалдың күш-қуаты күшейтіліп, Хасдрубал 215 жылдың басында қайтадан солтүстікке қарай аттанды. Бұл арада Сципион, оған қосқан ағасы Публий, Карфагеннің Ибера қаласын қоршауға алу үшін Эбро өзенін кесіп өтті. Хасдрубал жақындап, шайқас ұсынды, Сципион оны қабылдады. Екі әскердің де саны шамамен 25000 адамнан тұратын. Олар қақтығысқанда, жергілікті тұрғындардан құралған Хасдрубал әскерінің орталығы шайқаспай қашып кетеді. Римдік легиондар ол арақашықтықты басып өтіп, екі жаққа бұрылып, қалған Карфаген жаяу әскерін қоршап алды. Екі жақта да үлкен зардап шеккені айтылады; Карфагендіктер өте ауыр болған болуы мүмкін. Карфагендіктер лагерелерін тонаған, бірақ Хасдрубал атты әскерінің басым көпшілігімен қашып кетті. Сципион ағайындылары Иберия тайпаларын бағындыру және Карфаген иеліктерін басып алу саясатын жалғастырды. Хасдрубал өзінің табысының шыңына жеткен кезінде Ханнибалға қолдау көрсету мүмкіндігін жоғалтты және Италияға жүзуге дайын болған әскер Иберияға ауыстырылды. Ханнибалдың әлеуетті күшеюіне әсер еткен бұл әсер тарихшы Клаус Циммерманн "Сципионың жеңісі соғыстың шешуші шайқасы болуы мүмкін" деп мәлімдеді.

Негізгі дереккөздер

Пуникалық соғыстардың барлық аспектілері туралы негізгі дереккөз - грек тарихшысы Полибиус (шамамен б.з.д. Оның еңбектері арасында қазір жоғалған әскери тактика бойынша нұсқаулық бар, бірақ ол қазір біздің заманымыздан бұрын 146 жылдан кейін жазылған "Тарихтар" үшін белгілі. Қазіргі заманғы консенсус - Полибидің есептерін негізінен қабылдау, ал қазіргі заманғы көздердегі соғыс туралы мәліметтер негізінен Полибидің түсіндірмелеріне негізделген. Полибийдің Ибера шайқасы туралы есебі сақталмаған, ал оның Ибериядағы алдыңғы науқандар туралы жазған жазбалары өте бөлшекті. Ливий, ол Полибиусқа қатты арқа сүйеді, бұл шайқас пен оған дейінгі оқиғалар туралы басқа негізгі дереккөз. Классицист Адриан Голдсворти Ливидің "сенімділігі жиі күмәнді" деп санайды, әсіресе оның шайқастарды сипаттауына қатысты, және ол қазіргі тарихшылар үшін сенімсіз болып саналады. Басқа деректерге монеталар, жазулар мен археологиялық деректер жатады.

Соғысқа дейінгі кезең

Бірінші Пуникалық соғыс Карфаген мен Рим арасында өтті: б.з.д. Соғыс 23 жыл, 264 жылдан 241 жылға дейін, карфагендіктер жеңілгенге дейін созылып, соғыс аяқталды. Лутаций келісімінің негізінде Карфаген Сицилияны босатып, он жыл ішінде 3200 талант өтемақы төлейді. Төрт жылдан кейін Рим Сардиния мен Корсиканы циникалық түрде басып алды және тағы 1200 талант өтемақы төледі. Римнің Сардиния мен Корсиканы басып алуы және қосымша өтемақысы Карфагендегі наразылықты оятады. Полибий римдіктердің осы жаман ниеті Карфагеннің он тоғыз жылдан кейін қайтадан соғысқа шығуына себеп болды деп есептеді. Рим келісімді бұзғаннан кейін көп ұзамай Карфагеннің жетекші генералы Хамилкар Барка өзінің көптеген ардагерлерін экспедицияға бастап, Карфагеннің оңтүстік-шығыс Ибериядағы (қазіргі Испания мен Португалия) иеліктерін кеңейтуге аттанды; бұл квази монархиялық, автономды Барсид феодалы болды. Карфаген күміс кен орындарын, ауыл шаруашылығы байлығын, адам күшін, кеме жасау орындары сияқты әскери нысандарды және болашақ Рим талаптарына қарсы тұруға талпындырған аумақтық тереңдікті алды. Хамилкар билік құрғаннан кейін, оның орнын 220-жылдардың басында күйеу баласы Хасдрубал, 221-жылы Ханнибал басқарды. 226 жылы Ебро келісімшарты Карфагеннің ықпал ету сферасының солтүстік шекарасы ретінде Ебро өзенін белгілеп, келісілді. Кейінірек Рим Эбро өзенінің оңтүстігінде орналасқан Сагунтум қаласымен жеке келісім жасасты. Б.з.д. 219 жылы Ганнибалдың басшылығымен Карфаген әскері Сагунтумды қоршап алды, басып алды және тонады. 218 жылы Рим Карфагенге соғыс жариялап, Екінші Пуникалық соғысты бастады.

Карфаген Италияға басып кіреді

218 жылы римдіктер Гней мен Публий Сципион ағайындыларының қол астында Иберияда жорық жүргізуге әскер жинады. Галл руының ірі тайпалары Цизальпин Галлиясында (қазіргі Италияның солтүстігінде) римдіктерге шабуыл жасап, бірнеше қалаларды басып алды және римдік әскерге тұзақ құрды. Рим сенаты Иберияның аймаққа жіберуі тиіс күштерінен бір римдік және бір одақтас легионды бөлді. Сципиосқа жаңа әскерді жинап, оларды алмастыру керек болды, сондықтан олар қыркүйекке дейін Иберияға шыға алмады. Осы арада Ганнибал Жаңа Карфагенде (қазіргі Картагена) Карфаген әскерін жинап, Галлияға кірді. Ханнибал Карфагеннің Ибериядағы мүдделерін өз ағасы Хасдрубал Баркаға қалдырды. Сципион ағайындыларының әскерін тасымалдайтын римдік флот Рона өзенінің сағасында Римнің одақтасы Массалияға (қазіргі Марсель) қонды. Бұл шамамен Ганнибалдың Рона өткелінің шайқасында өзеннен өтіп, жергілікті аллоброгтардың күштеріне қарсы күрескен уақытында болды. Ганнибал римдіктерден қашып, Гней Сципион Рим әскерімен Иберияға қарай бет алды; Публий Римге оралды. Карфагендіктер 217 жылдың басында Альп тауларын кесіп өтіп, римдіктерді таңғалдырды және оларды сол жылға жоспарланған негізгі науқанын, Африканы басып алуды тоқтатуға мәжбүр етті.

Рим Иберияны басып алады

Гней Сципион Массаладан Иберияға қарай жалғасты, оның төрт легионнан тұратын әскерін, екі римдік және екі одақтас - шамамен 25000 адам - 218 жылы күзде Циссада жергілікті тайпалар арасында қолдау тапты. Карфагеннің аймақтағы қолбасшысы Ханно Хасдрубалдың басшылығымен Карфагеннің күш-жігерін күтуден бас тартты, Сципионға қарсы шабуыл жасады. Б.з.д. 217 жылы карфагендіктер Эбро өзенінің шайқасында Рим мен Массалия флотының біріккен флотына қарсы шықты. Бұл шайқаста Хасдрубал 40 карфагендік және ибериялық квинкеремдер флотымен тығыз ынтымақтастықпен Римнің бақылауындағы аймаққа кіріп, бірлескен операция жүргізді. Әскери-теңіз құрауышы 55 римдік және масалиандық кемелерге Ебро өзенінің шайқасында ұшырады, 29 карфагендік кеме жоғалды. Карфагендіктер кері шегінгенмен, римдіктер Эбро мен Пиреней таулары арасындағы аймақта қалды. Римдіктердің бұл әрекеті Карфагендіктерге Ибериядан Ганнибалға немесе Солтүстік Италиядағы көтерілісші галдарға көмек жіберуге кедергі болды. Карфагендіктердің жеңілісі кейбір Иберия тайпаларының, әсіресе оңтүстік-батыстағы Турдетанидің оларға қарсы шығуына себеп болды. Хасдрубал бұл көтерілісті басуда, Гней Сципион өзінің ағасы Публий Сципионның қол астында 8000 күш-жігер алды. Хасдрубалға Карфагеннен Италияға көшуге және Ганнибалмен бірігіп, өз елінде римдіктерге қысым жасауға бұйрық келді. Хасдрубал Карфагеннің испан тайпаларына билік етуі оның оңтүстік-батыстан кетуіне кедергі болатынын айтып, қарсылық білдірді. 217 жылы ол Африкадан 4500 күш-жігер алды, ал 216 жылы бүкіл әскер, бірақ оның көлемі белгісіз. Пуникалық соғыс тарихшысы Декстер Хойос бұл жағдайды "Иберияның өзі бірінші дәрежелі жауынгерлердің резервуары болуы керек болғанымен" деп атап өтті.

Кіріспе

Турдетаниді басып алғаннан кейін, Хасдрубал өзінің бағынысты Химильконы Картахенада қалдырып, солтүстікке қарай дала әскерімен б. з. д. 215 жылдың басында жүріп кетті. Ол римдіктерге қарсы тұрып, Испанияны Италияға кетер алдында қауіпсіз етуге ниеттенді, Римдіктерден аулақ болып, Италияға баруға тырыспады, бұл стратегияны ол б.з.д. Римдіктер Ебро өзенін күшпен кесіп өтіп, Карфагенмен одақтасқан Ебро өзенінің оңтүстік жағалауындағы шағын қала Ибераны қоршап алды (кейіннен Дертоса Илеркавония, қазіргі Тортоса деп аталды). Ашдобр өз кезегінде римдіктердің қаласын қоршауға алды, ал Сципиондар қоршауды алып тастады және онымен күресуге көшті.

Римдік

Рим азаматтарының көпшілігі жаяу әскерге шақырылатын, ал аз бөлігі ат әскерін құрайтын. Әдетте, римдіктер соғысқа шыққанда екі легион құрайтын. Шамамен 1200 жаяу әскер, кедей немесе жас ерлер, стандартты легионердің қару-жарағын сатып ала алмайтын, найзамен қаруланған шабуылшылар ретінде қызмет етті. Олар қашықтан атқан найза, қысқа семсер, қалқанмен жүретін. Баланс ауыр жаяу әскер ретінде, дене қорғанышы, үлкен қалқан және қысқа соққылы семсерлермен жабдықталған. Олар үш қатарға бөлінді, олардың алдыңғы қатарында екі найза бар, ал екінші және үшінші қатарда соққылаушы найза бар еді. Легиондық бөлімшелер де, жеке легионерлер де салыстырмалы түрде ашық тәртіпте шайқасты. Римдіктер жыл сайын екі адамнан әскер басшыларын, яғни консулды, таңдап алатын. Әскери әскер әдетте римдік легионды латын одақтастарымен қамтамасыз етілген ұқсас мөлшердегі және жабдықталған легионмен біріктіру арқылы құрылған; одақтас легиондар әдетте римдіктерге қарағанда үлкен атлы әскерге ие болған. Иберадағы Рим армиясының ұрыстық реті белгісіз, бірақ шамамен 25000 адам деп бағаланады; екі Рим легиондары, екі итальяндық одақтас легиондар және олардың атлы әскері, және жергілікті жерде жалдалған Иберия жаяу әскері мен атлы әскерінің белгісіз санымен күшейтілген. Оның саны Карфаген әскерінің санымен тең болған деп есептеледі.

Карфагендік

Карфаген әдетте өз әскерін құрауға шетелдіктерді жалдаған. Көптегендер Солтүстік Африкадан келетін, олар бірнеше типті жауынгерлерді ұсынған: үлкен қалқандармен, қалқандармен, қысқа семсерлермен және ұзын соққылармен жабдықталған ауыр жаяу әскер; найзамен қаруланған жеңіл жаяу әскерлер; найзамен жүретін шок ат әскері (осылай-ақ heavy cavalry деп аталады); және найзаларды алыстан лақтырып, жақын алыстан күресуден аулақ болған жеңіл ат әскерлері. Иберия көп сандаған тәжірибелі жаяу әскерді қамтамасыз етті; қарусыз әскерлер қатыгездікпен шабуыл жасайтын, бірақ ұрыс ұзаққа созылса, үзіліп кетуі мүмкін деген беделге ие болды. Милиция кейде Карфагеннің тұрғындары көп қалалардан және отарларынан шақырылатын және Солтүстік Африканың ауыр жаяу әскері ретінде жабдықталатын. Солтүстік Африканың жаяу әскерлері мен азаматтық жасақшылар қалың топта соғысты. Ливиялықтар әдетте жақсы даярланған, бірақ азаматтық жасақ жақсы даярланбаған және тәртіпті емес еді. Балеар аралдарынан шүмектер жиі шақырылатын. Карфагендіктер соғыс пилдерін де қолданған; сол кезде Солтүстік Африканың жергілікті африкалық орман пилдері болған. Бұл дереккөздерде олардың сауық күштерін сақтайтын мұнаралар бар ма, жоқ па, белгісіз. Карфагендіктер Иберадағы шайқас тәртібі туралы толық мәлімет жоқ, бірақ шамамен 25000 адам болған және олардың саны Рим армиясымен бірдей болған деп есептеледі. Карфагендік әскерде аз сандағы соғыс пилдері де болды, бәлкім, б.з.б.

Қатысу

Ресми шайқастар әдетте екі әскердің бір-бірінен екі-жеті шақырымға (212 км) арақашықтықта бірнеше күн немесе апта бойы қоныстанғаннан кейін басталады; кейде күн сайын шайқас тәртібімен қалыптасады. Мұндай жағдайда командирлердің біреуі шайқастың басталуына жол бермеуі мүмкін, егер екі командир де шайқасқа дайын болмаса, екі жақ та шайқаспай жүре алады. Ұрыс тәртібіне келу бірнеше сағатқа созылған күрделі және алдын ала жоспарланған іс болды. Әдетте жаяу әскерлер майданның ортасына орналастырылатын, ал олардың алдында жеңіл жаяу әскерлер мен екі жағында ат әскерлері болған. Көптеген шайқастар бір жақтың жаяу әскері флангтан немесе артқы жағынан шабуылға ұшырап, олар ішінара немесе толықтай қоршалған кезде шешілді. 215 жылы екі әскер бір-бірінен 8 км қашықтықта, Ибераға жақын жерде орналасқан жазықта лагерьлер құрды. Бірнеше күн бойы екі жақ та негізгі күштерін орналастырудан бас тартып, жай ғана шабуылдаушыларды жіберді. Ақырында екі әскер де бір күні жауынгерлік ретімен шабуылға шықты. Римдіктер әскерлерін дәстүрлі түрде орналастырды, яғни екі римдік легион әскер ортасында бір-бірімен қатар тұрды, олардың әр жағында итальяндық одақтас легион болды. Әр легион өзінің найзамен қаруланған шабуылшыларын алдыңғы қатарға жіберіп, әдеттегідей үш қатарға орналастырмақ. Сол кезде ат әскері екі қанатқа бөлініп, екі жағына орналасты. Хасдрубал өзінің қарусыз Иберия жаяу әскерін өзінің желісінің ортасына орналастырды, олардың сол жағында Африканың ауыр жаяу әскері және оң жағында Ливий "Поени" деп сипаттаған ауыр жаяу әскері болды; африкалықтар да, Поени де тығыз фаланк құрамында соғысқан болар еді. Ливия мен Иберия атты әскерлері сол жақ қанатта римдіктер мен римдіктермен одақтасқан Иберия атты әскеріне қараған, ал Нумидияның жеңіл ат әскерлері одақтасқан итальяндық атты әскеріне қараған оң жақ қанатты жауып тұрды. Есілдер жаяу әскердің алдына орналастырылғаны әбден мүмкін. Балеарлық шұңқыршылар мен Солтүстік Африканың жеңіл жаяу әскерлері пилдердің алдында майдан шебінде тұрды.

Қатысу

Ливий шайқастың көптеген егжей-тегжейін анық емес немесе үнсіз қалдырады. Мысалы, пилдердің әсері туралы айтылмаған. Б.з.д. 255 жылы Тунис шайқасында Карфагеннің 13000 римдік легионерлері арасында болған шайқаста, бірінші Пуникалық соғыс кезінде, Карфагеннің бір қатар пилдері 13000 римдік легионерлер арасында қақтығысты туғызды. Бұл жағдайда 20 - дан астам емес, 100 фил болған; мүмкін Иберада лаңкестіктерді қорқытып, олардың құрамаларын бұзу үшін өте аз фил болған шығар. Осылайша, екі римдік легион ортаға шығып, қарсы тұрған Иберия жаяу әскеріне қарсы шабуыл жасады. Екі жақтың шайқасшылары зымыранмен алмасып, өздерінің негізгі жаяу әскерлерінің артына қайтты. Рим легиондарының алдыңғы қатарлары мен ибериялықтар да найзамен алмасып, содан кейін байланысқа қарай жылжи бастады. Алайда Ибериялықтар римдіктердің шабуылдарына төтеп бере алмады. Ибериялықтар дереу қашып кетті. Ливийдің айтуынша, иберийлер жеңіске жеткенде, Хасдрубалдың әскерінің қалған бөлігімен Италияға қарай жүріп кететіндерін білетін және Ибериядан кетуге дайын еместігі оларды қызу емес жауынгерлерге айналдырған. Олардың өнерін Ханнибалдың Иберия жаяу әскерінің дәл сол жылы Канна шайқасында өзінің желісінің ортасында көрсеткен табандылығымен салыстыруға болады, дегенмен олардың жағдайында олар Ханнибалмен алдыңғы үш жыл ішінде бірнеше жеңіске жетті; ал Хасдрубал бірнеше жеңіліске ұшырады. Римдіктер қашуды пайдаланып, Карфаген құрамында кенеттен пайда болған саңылау арқылы алға шықты. Екі жақта да қарсылас атлы әскерлер арасында шешілмейтін ұрыс-керіс болды, екі жақтың да артықшылығы болмады. Осы арада Солтүстік Африка мен Поэнидің ауыр жаяу әскерлері Иберияның екі жағында екі Рим легионының флангтарына қарсы соғысты. Карфагендіктер де өздерінің қарсыластарымен күресуге мәжбүр болды. Осы уақытта римдік легиондар тәртіпті сақтап, қашып бара жатқан ибериялықтарды қуып жүрмеді, бірақ екі карфагендіктердің артқы жағына шабуыл жасады. Карфагендіктер қоршауға алынып, үмітсіз жағдайға тап болды. Ливиялық жаяу әскерлер қатты қарсылық көрсетті, жеңілгенге дейін ауыр зардап шекті. Карфагендіктердің ат әскері мен олардың пилдері аз ғана адам құрбан болған соң, даладан қашып кетті. Римдіктер Карфаген лагеріне шабуыл жасап, оны тонаған, ал Карфагеннің азық-түліктері, жабдықтары мен қазынасы олардың қолына түсті.

Салдары

Әр тараптан болған зардаптар анық емес: қазіргі заманғы тарихшы Джон Лэзенби Ливиге сүйене отырып, карфагендіктердің жойылып кетуіне жақын екенін айтады; Найджел Багналл карфагендіктердің зардаптары ауыр болғанын жазды; Ричард Майлз карфагендіктер ауыр жеңіліске ұшырағанын айтады. Алайда, Ливийдің Карфагендегі қаза тапқандар туралы жазған мәліметтері Полибийдің басқа да сенімді жазбалары сақталған Ибериядағы басқа да шайқастарда, Полибийдің өзінен бес есе көп болғандығы оның бағалауына күмән келтіреді. Хасдрубал шайқаста өзінің көпшілігінің пилдері мен ат әскерімен және бірнеше жаяу әскерімен (негізінен Иберия) аман қалды. Ибера, бәлкім, шайқастан кейін римдіктерге берілді. Карфагендіктер әскерін қиратып, Картагенаға қайтып кетті, бұл римдіктерді Солтүстік-шығыс Иберияда нық тұрып, Италияға дейінгі жер арқылы жолды бұғаттады. Сципион ағайындылары Карфагенге қарсы бірден жорық жасамады. Олар шабуылдау стратегиясын жалғастырып, Иберия тайпаларын бүлік шығаруға итермеледі және өздерінің билік негізін нығайтады. Бұл негізінен Канна шайқасы шамамен сол уақытта Италияда өтіп, римдіктер үшін апатты болып шыққанына байланысты болды; бірнеше жыл бойы олар өздерінің адам күштері мен ресурстарын отандарын қорғауға арнады, Иберияға ештеңе қалдырмады. Кем дегенде бір рет Сципиондар Сенатқа күшейтудің жетіспеушілігі туралы шағымданды. Олар Иберияда б.з.д. 212 жылға дейін әртүрлі нәтижелермен күресті, ол кезде римдіктер Жоғарғы Бетис шайқасында қатты жеңілді және екі Сципион да қаза тапты.

Стратегиялық маңызы

Сципиостың жеңісі Карфагендіктердің Ганнибалдың құрлық арқылы күшін нығайта алмағанын растады, оны күткен теңіз арқылы күшейтуден айырды және Карфагендіктердің Иберия тайпаларына деген күшін одан әрі әлсіретті. Ханнибалдың кіші інісі Маго б.з.д. 218 жылы онымен бірге Италияға аттанды, бірақ содан кейін оны күш жинауға Карфагенге жіберді. Ол 215 жылы Италиядағы Локриге қоныс аударатын әскерді жинады, бірақ Карфагеннің Иберадағы жеңілісінен кейін Иберияға ауыстырылды. Классицист Говард Скалардтың пікірінше, римдіктердің жеңісі оларды Ибериядан қуудан сақтады, себебі Иберия тайпалары Римді тастап кететін еді; және Хасдрубалдың Италиядағы Ганнибалды нығайту үшін толық күшпен шеруден сақтады, онда "Рим екі есе күшті қарсы ала алмады". Клаус Циммерманн келіседі: "Сципионның жеңісі соғыстың шешуші шайқасы болуы мүмкін"