Кіріспе

Армян революционері, алғашқы республика негізін қалаушы (18791919) Арам Манукян (19 наурыз 187929 қаңтар 1919), Армения революционері, мемлекет қайраткері және Армения революциялық федерациясы (Дашнакцутюн) партиясының жетекші мүшесі. Ол Арменияның алғашқы республикасының негізін қалаушы ретінде танылады. Ресей (шығыс) Арменияда туып, білім алған ол негізінен Түрік (батыс) Арменияның ең ірі қалаларының бірі Ван қаласында белсенді болды. Ол сол жерде қоғамдық ұйымшыл ретінде танымал болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы айларында ол жергілікті Осман билігі қызметкерлерімен 1915 жылдың сәуір айының ортасына дейін шиеленісті азайту үшін жұмыс істеді, ол кезде түрік күштері қаланы қоршауға алды. Арменияның Ван қаласының өзін-өзі қорғауындағы табысты әскери операциясын басқарды. Нәтижесінде, ондаған мыңдаған адам түрік үкіметімен жер аударылудан және армян геноциді кезінде қаза болудан қашып құтылды. Ол қысқа уақыт Вандағы уақытша үкімет басшысы болып қызмет етті. Ресей революциясынан кейін және 1917-18 жылдары Кавказ майданының құлдырауынан кейін Арам Ереван қаласының айналасындағы жаулап алынбаған аймақтың "халықтық диктаторы" болды. 1918 жылы мамыр айында ол қоғамның әртүрлі топтарын ортақ мақсатпен біріктіру қабілетімен танымал болды. Ғалымдар оны Арменияның Бірінші Республикасының негізін қалаушы деп санайды. Кеңес өкіметі кезінде ол басқа да танымал дашнақтармен бірге елеусіз қалды. 1990 жылдан бастап тәуелсіз Арменияда оның есімін қайта жаңғыртуға тырысты.

Ерте өмір

Арам Манукян 1879 жылы 19 наурызда Зангезурдың Зейва ауылында (қазіргі Давит Бек, Арменияның Сюник провинциясында) немесе сол кездегі Қарабақтың ең үлкен қаласы Шушиде дүниеге келді. Көп ұзамай партияның жергілікті бөлімшесінің басшысы болып, оның Вандағы ықпалын күшейтуге тырысты. Манукян армяндар Осман империясына қарсы көтеріліс жасайтын болса, бұл 1904 жылы Сасунда болған сәтсіз көтеріліс сияқты жергілікті емес, жақсы ұйымдастырылған және кең таралған көтеріліс болуы керек деп сендірді. Ол қоғамдық ұйым құру және қару-жарақ (әсіресе мылтық пен оқ-дәрілерді) Ресей мен Ираннан Ванға берумен айналысты. 1906 жылы ғана Ванға өткен 15 жылдағыдан да көп қару-жарақ жеткізілді. Жас түрік революциясына дейін партияның Вандағы бөлімшесінде мыңға жуық мүше болды. Сонымен қатар, ол Осман үкіметінің Арменияның ішкі істеріне араласуын азайтуға тырысты. АРФ түрік сот жүйесі тарапынан қатаң жазаланған армяндарға арналған бейресми соттарды құрды. 1907 жылы Венада өткен АРФ конгресінде Ван делегаты болған Арам АРФ-тың Еуропадағы түрік эмигранттарының саяси қозғалыстарымен, әсіресе жас түрікпен, ынтымақтастық жасағаны туралы күмәнмен пікір білдірді. Ол олардың "көбінесе сарайдағы төңкерістер, олар қандай да бір мағынада династиялық мүдделерді көздейді" деді. Манукян "егер олармен бастаса, біз көптеген қиындықтарға тап боламыз" деп мәлімдеді. Бір жылдан кейін жас түрік әскері сұлтан Әбділ Хамидті биліктен құлатып, конституцияны қалпына келтірді. Османдық армяндар сұлтанның құлатылуына оң көзқарас танытты. Революциядан кейін Манукян Ордудағы мектепте сабақ берді. 1912 жылдың соңында Ванға оралды. Бұл арада 1909 жылғы Адана қырғыны жасөспірім түріктердің реформаларына армян үмітін толығымен жойды. Алайда, Манукян жергілікті Осман билігі мен басқа да әрмендік партиялармен, әсіресе Армяндар партиясымен, әрмендердің жағдайын жақсарту үшін жұмыс істеуді жалғастырды. Ол Ишкан мен Аршак Врамианмен бірге Ван аймағындағы АРФ-тың басшысы болды. Армян қоғамдастығында мектептерде сабақ беріп, баспасөзмен қарым-қатынас жасап, армян жастары шеңберін насихаттап белсенді рөл атқарды. 1912 жылы желтоқсанда Арам Манукян Осман үкіметінің армяндық адамы, Ван қаласының әкімі Бедрос Капамаджиянды өлтіргеніне күдікті болды. Түрік дереккөздерінің айтуынша, ол басқа да бірнеше танымал ARF мүшелерімен бірге "қастандыққа шақырушылар ретінде" тұтқындалған. Кейін ол босатылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясының жас түрік (бірлік және прогресс комитеті) үкіметі армян геноцидін, яғни өздерінің ата-бабалары жерінде тұратын армяндықтарды жүйелі түрде жоюды жоспарлап, жүзеге асырды. 1915 жылдың көктемінде Ван армяндар үлкен қарсылық ұйымдастырған жалғыз орын болды. Арама Манукян осы қарсылықта негізгі рөл атқарды, оны көбісі өзін-өзі қорғау деп санайды. 1914 жылдың соңында, соғыс басталған алғашқы айларда Ван вилайетідегі шиеленістер Дашнак басшылары Манукян, Ишхан, Осман парламенті депутаты Аршак Врамиан мен жергілікті жас түрік шенеуніктері мен Ван губернаторы Тахсин Бейдің ынтымақтастығы арқылы төмен ұсталды. Тамыз айының басында жалпы жұмылдыру өтті, оның барысында осы партиялардың ынтымақтастығы арқылы шешілген кейбір мәселелер туындады. Сентябрь айында маңызды оқиға болды, сонда соғыстың министрі Энвер Пашаның радикалды қайын інісі Чевдет губернатор болып тағайындалды. Реймонд Кеворкянның айтуынша, Севдеттің тағайындалуы "әдетте, провокациялық саясатты жүзеге асыруды жеңілдету үшін есептелген". "Бірнеше аса немесе аз ауыр оқиғалар 1914 жылдың желтоқсаны мен 1915 жылдың наурызы аралығында Ван вилайеті болып өтті. Әрқашан әрмен басшылары мұнайды суға құюға мәжбүр болды". Ван қаласында жергілікті көрнекті армяндар, мысалы, Арам Манукян (Сергей Хованнисян, 1879-1919), сол жердегі басты дашнакист басшыларының бірі, әкіммен келіссөздер жүргізу арқылы жұртшылықты - әрменді де, түрік те - тыныштандыруға тырысты. 1915 жылдың наурыз және сәуір айларында Ван вилайетідегі армяндар мен түріктердің арасындағы қақтығыстар жиілей түсті. Наурыздың аяғы мен сәуірдің басында Севдет, Арам Манукян, Врамиан және басқа да маңызды тұлғалар шиеленісті талқылау үшін кездесті. Сәуір айының ортасында Шатахта бір оқиға болды. 16 сәуір түнінде Ышханды араласшы ретінде тағайындаған топ черкестер жақын маңдағы ауылдағы күрд досының үйінде тұрып жатқанда өлтірді. Кеворкянның айтуынша, "бұл қазаларды Черкездердің (черкестердің) басшылары болған Севдеттің өзі бұйырған деп айтуға толық негіз бар. Ол, әрине, әрмендердің басым көпшілігі тұратын қалада, алдымен, үш дашнак басшысын құтқарып алмаса, ештеңе істей алмаймын деген тұжырымға келген. Оның келесі күні жасаған әрекеті осы күдікті растайды". Келесі күні таңертең Севдет Арам мен Врамианды да өзінің конагына шақырды. Арама Врамианның кеңесіне құлақ аспады. Врамиан кейін Бітлиске жақын жерде өлтірілді. "Бұл хабар [әрмен] халқының бәрін шошытты. Ван қаласындағы американдық миссионерлер доктор Кларенс Ушер мен Грейс Кнапп бұл оқиғаларды өз көздерімен көрген, олар бізге валидің [Чевдеттің] ниетіне қатысты күмән тудырмайтын мәліметтерді береді". 18 сәуірде Севдет барлық армяндарды қаруларын тапсыруды талап етті. Кеворкянның айтуынша, егер олар мойынсұнса, [әрмендер] өздерінің жойылатынын білетін; бірақ егер олар бұлай етпесе, олар валиге қаладағы христиандық кварталдар мен ауылдық аймақтарға шабуыл жасауға қажетті сылтау береді. Басқаша айтқанда, армян басшыларының уақытша стратегиясы ескірген. 16 сәуір түнінде Ишканның өлтірілуі және Аршаг Врамианның тұтқындалуы - Ван әлі де оның өлтірілгенін білмеді - мүмкін, соңғы тірі қалған армян көшбасшысы Арам Манукянды биліктің бұйрықтарын қабылдамай, қаланы шабуылға дайындауға көндірді. Ишкан мен Врамиан өлтірілгеннен кейін Манукян Вандағы жалғыз ірі армян көшбасшысы болды. Түрік әскерлері 20 сәуірде әрмен-түрік аралас халқы бар Ванның ескі қаласына шабуыл жасады. Арама "жаудың шабуылға түсуін болдырмау үшін дайындық жасап, түрік әскерлерінің аудандарына кіруіне жол бермеді". Келесі күндері 15 мыңға жуық армяндық ауыл тұрғындары ескі қалаға ағылды. Ресейлік армян күштерінің Ванға жетуімен мұсылман халқы мен Осман күштері 14 мамырда Ванды эвакуациялай бастады, соңғы әскерлер 16 мамырда казармаларын өртеп жібергеннен кейін кетіп қалды. 18 мамырда Варданның басшылығымен ерікті әрмендер Ванға кірді, содан кейін генерал-майор Николаевтың басшылығымен ресейлік әскерлер кірді. Осы уақыт ішінде Николаев Манукянды Ванның уақытша губернаторы етіп таңдап, оған провинциялық үкімет құруға мүмкіндік берді. Манукянның билігі шілде айының соңына дейін жалғасты. Оның алғашқы бұйрықтары мұсылмандардың үйлерін тонап, өртеп, олардың тұрғындарын қайтып келуден бас тартуға мүмкіндік беру болды.

Түрік шабуылы

1917 жылдың 21 қазаны мен 1918 жылдың 14 сәуірінде Манукян Ереванда "Ашхатанк" газетінің редакторы болды. 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін бұрын Ресей империясы басқаратын әрмендер мекендеген аймақтарда тиімді саяси әкімшілік болмаған. Ереванда 1917 жылы желтоқсанда епископ Хорен провинциялық кеңес құруды қолдайтын болды. Арамды Тифлиске негізделген Армян ұлттық кеңесі қаланың азаматтық әкімшілігін басқаруға жіберді. Миллер "Банның батыры өз халқының күшті жақтары мен кемшіліктерін жақсы білетін тәжірибелі ұйымдастырушы болғандықтан, таңдау жақсы есептелген" деп жазады. Арам 1918 жылдың қаңтар айының басында Ереванға келіп, бейресми әкімшілік ретінде қызмет ететін комитет ұйымдастырды. Оның комитеті бірнеше армяндық бандит топтарын қуып, арнайы салықтар енгізді және орыс әскерлері тастап кеткен материалдарды тәркіледі. 1918 жылдың басында Манукян мен Дро Ереван айналасындағы аймақтарда тарихшылар "халық диктатурасы" деп атаған жағдайды құрды. Наурыз айында Арамды "Ереванның диктаторы" деп жариялады, содан кейін барлық билікті өз қолына алды. Арменияның ең соңғы тірі қалған жерінде тиімді әскери диктатура орнатылды. Түрік әскерлері, Ерзинжан келісімін бұза отырып, 1918 жылдың көктемінде Шығыс Арменияға қарай жылжи бастады. Арамның халықтық диктатурасы 1918 жылдың мамыр айының соңында Сардарабад шайқасында түрік күштерін сәтті тоқтатты. Бірқатар құжаттарда Арамның түріктерге қарсы армян қорғанысына басшылық еткендігі көрсетілген. Бұл шайқас армяндықтардың өз елінде толық жойылуына жол бермеді.

Ішкі істер министрі

30 маусымда Тифлисте Хованнес Катчазнуни бес адамнан тұратын кабинет құрды, Манукян ішкі істер министрі болып тағайындалды. 19 шілдеде Арам, генерал Назарбекян және Дро Ереванға келген Катчазнуни бастаған кабинетке сәлем берді. Хованнисянның айтуынша, "әділет кабинеті астанада жұмыс істей бастағаннан кейін де, ішкі істер министрі Арам Манукянның диктатор ретінде әрекет еткеніне сенетіндер көп болды". Хованнисианның айтуынша, Арамның тұсында қызмет "күшті, кең таралған, тиімді немесе даулы" болған. "Оның ведомствосының даулы және заңға қайшы іс-әрекеті Дашнакцутюнның оң және сол жағындағы партиялардың ашуын туғызды. Арамның парламенттік үкіметке деген шыдамсыздығы айқын болды, ал Арменияда сол кездегі жағдайларға байланысты, орталықтандырылған бақылаудың күшті болуын немесе тіпті диктаторлық режимді негіздеу қиын емес еді ". Рональд Григор Сунь Арамды "заманның диктаторлық билікті талап еткенін" айтып жүргендер қолдағанын, ал "заң шығарушы органдағы демократияның жақтаушылары Арам Манукянның басшылығымен ішкі істер министрлігінің биік әдістерін жиі сынға алғанын" жазды. Арам әрмен халқының қарусыздалуын "заң мен тәртіпті орнатудың қажетті қадамы ретінде" қолдады. Алайда, басқалары, жылдар бойы төңкеріс пен сатқындыққа ұшыраған халық қаруларын тапсыру туралы бұйрыққа бағынбайды деп, қарулы халыққа ұлтты қорғауға үлес қосуға рұқсат беруді талап етті ". 1918 жылдың 15 қараша мен 13 желтоқсаны аралығында министр Хачатур Карчикиян өлтірілгеннен кейін Манукян еңбек министрі қызметін атқарды.

Өлім және жерлеу

Ереванға көптеген армян босқындары қоныс аударғандықтан, 1918-1919 жылдар қысында қалада тиф эпидемиясы таралды. Екі мыңға жуық жетім балалар мен босқындар қаза тапты. Арам Манукян 1918 жылдың желтоқсан айында геноцидтен қашқан босқындар лагеріне барған кезде тифпен ауырады. Оның өлімі үлкен шоқ туғызды, ал жерлеу рәсімі ұлттық аза күту күніне айналды, оған Ереванның мыңдаған тұрғыны қатысты. Оның өмірбаянын жазған Аршалуис Астватзатриан оның жерленуін былайша сипаттаған: Мыңдаған адам ең қиын кезде өздерінің байлығын сеніп тапсырған адамға соңғы құрмет көрсету үшін келді. Арамның Ереван үшін қандай екенін білемін, бірақ біз оның үйінен табыт алып шыққанда, сыртта көргенім мені зор жоғалтудың әсерінен оятып, таң қалдырды: қайда қарасаң да, адам теңізі болды, көшеде, шатырларда, терезелерде, балкондарда, бәрі бос болды. Сонда қаланың барлық тұрғындары: үлкендер де, кішкентайлар да көшеге шықты. Петір мен Пауыл шіркеуінен бастап зиратқа дейін жерлеу вагоны бос болды: олар табутты иықтарына көтеріп жүрді және тасымалдаушылар негізінен Ваннан келген армяндар болды, олар әсіресе Арамды жақсы көретін. [ ] Сол күні Арменияның астанасы аза тұтып тұрды. Ричард Хованнисянның айтуынша, "жеңілмейтін көшбасшы" Арамның өлімі Еревандағы "қаңырлықты тереңдетті". Манукян алғашқыда Млер зиратында (қазіргі Комитас пантеонында) жерленген. 1930 жылдары Еревандағы ауқымды қайта құрулар кезінде (діндік және тарихи ғимараттарды жоюды қоса алғанда) оның сүйектері Козерн зиратына көшірілді, ол көп ұзамай саябаққа айналдырылды, ақырында Ереван қаласындағы зиратта (халық арасында Тохмах деп аталады) қайта жерленді. 1979 жылы армян патриоттары тобы Арамның қабір тасын тауып, 1982 жылы тамызда оған Гарник Амиржанян жасаған хачкарды қойды.

Мұра және қоғамның имиджі

Оның жерлеу рәсімі кезінде Мәдениет және білім министрі Никол Агбалян: "Өздеріңізден сұраңыздаршы, сіздер Арам сияқты әрмен халқы үшін көп жұмыс істедіңіздер ме, өздеріңізден сұраңыздаршы, сіздер Арам сияқты өзімшіл болмадыңыздар ма және сіздер өздеріңізді Арам сияқты әрмен халқы үшін өмірлеріңізді бердіңіздер ме?" - деп мәлімдеді. Бірінші Республиканың соңғы Премьер-министрі Саймон Вратсян Арам туралы "Ол ешқашан халыққа сатқындық жасамады, халықтың қасында болды және олардың ауыр азаптарын жеңілдету үшін адамнан тыс күш салды" деді. Кеңес Армениясындағы 70 жыл бойы Дашнактарға қарсы жүргізілген үгіт-насихаттың нәтижесінде Арам Манукян және басқа да маңызды АРФ мүшелері қазіргі заманғы Армения тарихында маңызды рөл атқарды. Сардарпаттың кей кейіпкерлері туралы әңгімелеуге 1960 жылдан бастап рұқсат етілсе, Арам туралы кез келген жарияланым қатаң түрде шектелген.

Тарихи бағалау

Арам Манукян қазір бүкіл әлемде Бірінші Республиканың негізін қалаушы деп саналады, оның ішінде тарихшылар Ричард Г. Хованнисян, Джерард Либардиан, Армен Асриян, Аматуни Вирабян және Левон Ширинян. Тарихшы Харутюн Туршиан оны "Арменияның бүкіл тарихындағы санаулы реалист тұлғалардың бірі" деп сипаттап, "оның ұлылығын көру және оны дұрыс бағалау үшін уақыт аралығында алыстату қажет" деген пікір білдірді.

Қауіпсіздік

Армения Кеңес Одағынан тәуелсіздік алғаннан кейін, саясаткерлер Арамды еске түсіру үшін күш салды. Арменияның тәуелсіздігін жариялау туралы алғашқы декларацияны 1990 жылы 23 тамызда Арменияның Совет Одағынан тәуелсіздігін жариялау туралы алғашқы декларацияны тек Бірінші Республиканың негізін қалаушымен бірдей аты болғандықтан ғана таңдалған парламент мүшесі Арам Манукян оқыды. Алайда, 2009 жылы ARF парламенттің мүшесі оның әрмен жұртшылығына танымал еместігін атап өтті. Саяси белсендіге айналған ғалым Рафаэль Ишханян 1989 жылы Кеңес Одағының ыдырауы мен Қарабақ қозғалысымен байланысты ұлттық ояну кезінде жазылған "Үшінші күшті алып тастау заңы" атты эссесінде Арам Манукянды жоғары бағалады. Арам, Ишканянның сөздері бойынша, шетелдік күштерге тәуелділікті жоққа шығарып, шетелдік қолдаусыз жаңа Армения мемлекетін құрған адамның басты мысалы болып табылады. Оның баласы, адам құқықтары жөніндегі белсенді Аветик Ишканян да Арам Манукянды "қазіргі армян тарихындағы ең ұлы және ең күшті саясаткер" деп жоғары бағалады. Аветик Ишканянның пікірінше, Арам тек Арменияның ғана емес, әрмен халқының меншігі.

Құрметтеулер

2018 жылдың 17 шілдесінде Арам Манукянның мүсіні ресми түрде Республика алаңы метро станциясының жанында АРФ басшысы Хрант Маркариан, премьер-министр Никол Пашинян, президент Армен Саркисян және Католикос Карекин ІІ қатысуымен ашылды. Пашинян өз сөзінде Арамды "заманауи тарихымыздың ең ұлы елшісі" деп атады. Ескерткіш пен оның орналасуы сынға ұшырады, Мәдениет министрлігі мен Қалалық даму комитеті өздерінің ескертулерін білдірді. Арам Манукянның бюсті 2009 жылы Армения полициясының бас басқармасында ашылды, себебі ол Арменияның полиция департаментіне кіретін бірінші Ішкі істер министрі болды. ARF-ке тиесілі "Еркір Медиа" Армения үкіметін былай деп сынға алды: "Арам Манукян Бірінші Республиканың Ішкі істер министрі болғандықтан, өз мемлекетінің негізін қалаушыға бюстпен құрмет көрсететін, бірақ полиция штабының алдында жалғыз тұратын басқа бір халықты табыңыз". Тарихшы Тигран Петросянц Ереван муниципалитетіне қалада Арамның мүсіні орнатуды ұсынды. 2017 жылы Ереванның Нубарашен қаласында спорттық және әскери дайындыққа маманданған білім беру орталығы құрылды және оған Арам Манукянның есімі берілді. 2018 жылдың мамыр айында Арменияның Бірінші Республикасының 100 жылдығына орай Арменияның Армавир қаласына жақын Сардарапат мемориалының жанында орналасқан Сардарапат этнографиясы және азаттық қозғалысы тарихы музейінде Арам Манукян мен Никол Агбалянның бюстері ашылды. Бір жылдан кейін Сардарпатта Манукянның туғанына 140 жыл толуына арналған ескерткіш ашылды. Армения полициясының Манукян атындағы медалі "полиция жүйесінің операцияларын дамытуға, құқық пен тәртіпті нығайтуға, қылмысқа қарсы күреске, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті сақтауға, қызметкерлерді тәрбиелеуге қосқан елеулі үлесі үшін полиция қызметкеріне беріледі". 1989 жылы Арарат қаласында "Арам Манукян" ерікті полкі құрылды, ол Бірінші Таулы Қарабақ соғысына қатысты. Армян жастар федерациясының Канададағы филиалы өзінің Кембридж, Онтарио бөлімшесін Арам Манукянның есімімен атады.

Еревандағы Манукянның үйі

Манукян 1917 жылы Ереванға көшіп келгенде, Ереванның ең бай азаматтарының бірі Фадей Калантариан оған қала орталығында 1910 жылы сәулетші Борис Мехрабиян салған екі қабатты үйді сыйға тартты. 1919 жылы оның үйі орналасқан көше Арам көшесі деп аталды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін ол большевик Сурен Спандарянның есімімен аталды. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін ол қайтадан Арам көшесі деп аталды. 9 Арам көшесіндегі үй қазір шатырсыз үйге айналып, билік тарапынан "көрсетілмеген". 2005 жылдан бері бұл үйді Глендейл Хиллз жылжымайтын мүлік компаниясы иеленеді. Журналист Татул Хакобянның айтуынша, үйдің иесі - армяндық швейцариялық бизнесмен Вартан Сирмакс, ол Franck Muller сағаттар жасау компаниясының бас директоры және ArmSwissBank-тың негізін қалаушы.

Танымал мәдениетте

2007 жылы Арменияның қоғамдық теледидары Манукян туралы 50 минуттық деректі фильм түсірді.