Кіріспе
Бразилияда сөйленетін тупиан тілі Каритиана, басқаша айтқанда Каритиана немесе Йжха, Бразилияның Рондония штатында 320 Каритиана халқының 210-ы немесе Клаудио Каритиананың айтуынша 400-і, Каритиана қорығында Порто Вельгодан 95 шақырым оңтүстікке қарай сөйлейтін тупиан тілі. Бұл тіл тупи тілінің арий тілдер тобына жатады. Бұл - басқа екі мүшелері - кабиксиана және арикем тілдерінің жойылып кеткенінен кейін тілде тіршілік ететін жалғыз тіл.
Karitiana, otherwise known as Caritiana or Yjxa, is a Tupian language spoken in the State of Rondônia, Brazil, by 210 out of 320 Karitiana people, or 400 according to Cláudio Karitiana, in the Karitiana reserve 95 kilometres south of Porto Velho. The language belongs to the Arikém language family from the Tupi stock. It is the only surviving language in the family after the other two members, Kabixiâna and Arikém, became extinct.
Тарих
Батыс елдерінде Каритиана халқымен алғашқы байланыс 17 ғасырда басталды деп есептелетін болса да, алғашқы тіркелген байланыс 1907 жылы, Cândido Rondon жүргізген зерттеуде олар Боливияның каучук шұңқырлары үшін жұмыс істеп жүргенін көрсетті. Каритиана халқы мен кавказдықтар арасындағы жүйелі байланыс 1950-ші жылдары ИСА мен Рим католиктік салезиан миссионерлерінің араласуымен басталды. Миссионерлердің сапары нәтижесінде сөз тізімі мен сөз тіркестері жинақталды, бұл сол кезде Кампинас университетінде жұмыс істейтін профессор Арион Родригеске тілді арикемдік тіл туралы қолда бар материалдармен салыстыра отырып, оны арикемдік тілдің бір мүшесі ретінде жіктеуге мүмкіндік берді. Каритиана халқының көпшілігі Каритиана және португал тілдерінде екі тілді, және соңғы жылдары халық санының өсуіне және тілдің жоғары деңгейіне қарамастан, тіл ЮНЕСКО-ның тізіміне кіреді. 1990 жылдары сауаттылық жобасы нәтижесінде 24 оқушы сауатты болды, мәдениетті жазбаша құжаттандыру, сондай-ақ аудио жазбалар жасалды. 2005 жылдан бастап жергілікті мұғалімдер ауылдарда сабақ өткізеді. Алайда, 1997 жылы тұрақты қаржыландырудың жоқтығынан сауаттылық жобасы тоқтатылды.
Каритиана туралы әдебиеттер
Тiлге қатысты алғашқы еңбектердiң кейбiрiн 1970 жылдары миссионер Дэвид Ландин жасаған, ол 1972-1977 жылдар аралығында FUNAI (Fundação Nacional do Índio) мен SIL International (Summer Institute of Linguistics) арасындағы әріптестік арқылы Каритиана ауылында уақыт өткізген (Ландин, 2005). Ол негізінен синтаксис (1984), сонымен қатар сөздік құрастырды, нәтижесінде Каритиана сөздігі (2005) құрылды. Тағы бір ерте зерттеуші - Глория Кинделл, ол да SIL-ден, ол Каритиананың фонологиялық және синтаксистік аспектілерін талдады (1981). Алайда, Каритиананың алғашқы маңызды грамматикасын Лучиана Сторто (1999), фонология, морфология және синтаксис тақырыптарын сипаттай отырып, жариялады. Содан бері ол Каритиана синтаксисі туралы бірқатар мақалалар жариялады (2003, 2008, 2012, 2013, 2014). Кейіннен тілге қатысты көптеген зерттеулер жарияланып, көптеген тақырыптарды қамтыды. Мысалы, Ана Мюллер Karitiana семантикасы туралы мақалалар жариялады (2006, 2009, 2010, 2012). Иван Роча да Силва Каритиана синтаксисі бойынша көптеген еңбектер шығарды (Роча 2014), оның ішінде синтаксистік тақырыптар бойынша екі кең сипаттама (2011, 2016). Этнографиялық тұрғыдан алғанда, Фелипе Феррейра Вандер Велден Каритиана халқының бірқатар әлеуметтік аспектілерін құжаттады, атап айтқанда, жергілікті халықтар мен жануарлар арасындағы қарым-қатынасты зерттеді. Картиандар арасында үй жануарлары туралы кітап шығарды (2012).
Морфология
Эверетт Каритиана үшін алты сөз сабағын ұсынды. Жалпы, Каритиана тупи тілдеріндегі жалпы үрдіске сәйкес, аз тәуелді таңбалау немесе номиналды морфологияны ұсынады, бірақ оның агглютинативті вербальдық афикстердің берік жүйесі бар. Валенттілікпен байланысты сөздік префикстер басқа префикстерге қарағанда етістік түбірге жақын кездеседі. Эверетттің айтуынша, Каритианадағы ең маңызды валенттілік айырмашылығы семантикалық моновалентті және поливалентті етістіктер арасындағы айырмашылық, өйткені бұл сөздік иілулер мен сөйлемдік құрылымдарда маңызды рөл атқарады. Каритианада болашақ / болашақ емес суффикс жүйесі және бірқатар аспектілік суффикстер бар. Сонымен қатар, басқа конструкциялар арасында тілекті инфлексияны, ерікті дәлелділік жұрнағын, етістік фокус жүйесін ұсынады. Каритиана есімдіктерді алу үшін етістіктерге қосылатын номинализаторлық жұрнақты ұсынады. Жалпы, етістіктің негізгі аргументтері ретінде қызмет ететін есімдер кейс белгісісіз қалдырылады, бірақ негізгі емес аргументтер белсенді және көлбеу кейс белгілерін алады.
Себеп-салдарлық
Каритиана себептілікті m префиксімен немесе tɨpõŋ перифрастығымен білдіреді, бұл бір қатысушы басқаны белгілі бір түрде әрекет етуге мәжбүрлейді деген тұжырым жасайды. Префикс m - транзитивті емес етістіктерге аргумент қосу үшін, ал tɨpõŋ - транзитивті етістікке үшінші аргумент қосу үшін қолданылады, ал бұрынғы агент tɨ көлбеу жұрнағын алады.
Істер және келісім
Каритиана келісімнің ергативтік үлгісін көрсетеді, мұнда субъект транзитивті етістікпен келіседі, ал объект транзитивті етістікпен келіседі, бұл 1a-дан 1f-ге дейінгі мысалда көрсетілгендей. Бұл үлгі барлық матрицалық сөйлемдерде пайда болады және етістіктердің тұлғалық келісім морфологиясынан көрінеді, және декларативтік және декларативтік емес сөйлемдер үшін де дұрыс. Ерекшелік объектке назар аудару құрылымы, онда 2a және 2b мысалдарында көрсетілгендей, транзитивті етістік ергативті аргументпен эксцентрикалық түрде келіседі. Бұл конструкция интранзитивизацияны қамтымайды, ал эксцентрикалық келісім объектінің фокус морфологиясының өнімі болып табылады. Эверетттің айтуынша, Каритианадағы көптеген құбылыстар, әдетте, аргументтердің прагматикалық мәртебесіне байланысты, номинативті үлгіге сәйкес келеді. Автор Каритиананың грамматикалық қатынастары синтаксистік құбылыстар жиі номинативті аккузативті үлгілерді, ал морфологиялық құбылыстар ергативті абсолютистік үлгілерді көрсетуге бейім болатын жүйені ұсынады деп айтады.
Сандық анықтау
Каритианадағы есімдіктер сөз тіркестері (НТ) санды немесе нақтылықты белгілеу үшін иілу сияқты функционалдық операторсыз, жалаңаш есімдіктер ретінде пайда болады. Ашық есімдер бір немесе бірнеше нақты немесе нақты емес тұлғаларға сілтеме жасай алады, ал олар олар кездесетін контекстке байланысты анықталады. Каритиана сандық жіктеуіштерді қажет етпейді, сондықтан сандар көлбеу жұрнақ t алады және тікелей жалпы есімдермен байланысты. Сандық жүйе 1-ден 5-ке дейінгі бірліктерден тұрады, ал үлкен сандар осы бірліктердің комбинациясымен көрсетіледі. Каритиана массалық және санау есімдіктері арасында лексикалық айырмашылық жасайды. Санау есімдіктері тікелей санауға болады, ал массалық есімдіктер өлшеу жүйесін қажет етеді. Сандық өрнектер қосымша сөздер немесе есімдер сияқты әрекет етуі мүмкін. Си'иримат сөзі ешкімді немесе ешқашан дегенді білдіреді, ал кандат сөзі зат есімдер мен етістіктердің сандық белгіленуі үшін қолданылады. Универсалды сандық анықтау (та) акатиим сөзбен беріледі, мұнда ta - үшінші тұлға анафора, aka - болу етістігі, ал tyym - SUBordinate бөлшегі. Бұл сөз айқашы шамамен осылай аталатын адамдарды білдіреді. Анафоралық ta сандық өрнектің өзгертетін зат есімге іргелес болмаған кезде қолданылады және зат есімге іргелес болған кезде қажет емес.