Кіріспе

1931 жылы Францияда басталған Ұлы депрессия онжылдықтың қалған бөлігінде жалғасты. Францияда дағдарыс басқа елдерге қарағанда сәл кейінірек басталды. 1920-ші жылдардағы экономика жылына 4,43%-ға дейін өсті, 1930 жылдардағы өсім 0,63%-ға дейін төмендеді. Депрессия басқа елдерге қарағанда салыстырмалы түрде жеңіл болды, өйткені жұмыссыздық 5% -дан төмен болды, өндіріс төмендеуі 1929 жылғы өнімнен 20% -ға төмен болды және банктік дағдарыс болған жоқ. Францияның банктік дағдарысы банктерден қауіпсіз жерге қашудан туындады, бұл ауыр және тұрақты несиелік дағдарысқа әкелді. Депрессия жергілікті экономикаға әсер етті, бұл 1934 жылғы 6 ақпандағы дағдарысты және одан да көп, 1936 жылғы сайлауда жеңіске жеткен социалистік SFIO және оның басшысы Леон Блум бастаған Халықтық фронттың құрылуын түсіндіре алады.

1920-шы жылдардағы экономикалық дағдарыс

Ұлыбритания сияқты Франция да І дүниежүзілік соғыстың зардаптарынан айығуға тырысты және Германиядан соғысқа байланысты өтемақыны өтеуге тырысты. Алайда Франция Британияға қарағанда өзін-өзі қамтамасыз ететін экономикаға ие болды. 1929 жылы Франция үш себеппен өркендеу аралы болып көрінді. Біріншіден, елде траст пен ірі компанияларға әдет бойынша күмәнмен қарайды. Француз экономикасы, негізінен, акциялармен қаржыландырылмаған шағын және орта бизнеске негізделген. Сондай-ақ, ағылшын тілді әлемнен, әсіресе АҚШ-тан айырмашылығы, француздар қор биржасына аз қаржы салды және өз сенімдерін 1929 жылғы дағдарыс кезінде пана болған валютаға - алтынға қойды. Алтын Бірінші дүниежүзілік соғыста да осындай рөл атқарған, бұл француздардың оған деген үлкен сүйіспеншілігін түсіндіретін бір себеп болды. Соңында, Франция бірнеше жыл бойы төлем балансының оң көрсеткішіне ие болды, негізінен туризм сияқты көрінбейтін экспорттың арқасында. Шетелде француз инвестициялары көп болды. 1919 жылы Версаль шартында шешілген Германияның репарациялары АҚШ-қа соғысқа берілген қарыздарды өтеу үшін үлкен ақшалай қаражат әкелді. Бірақ толық жұмыспен қамтудың себептері қандай болмасын, үкіметке деген сенім жоғары болды. Франция экономикасы көршілес елдердегіге қарағанда мықты болды, әсіресе франктың бірлігі арқасында. АҚШ экономикалық моделінің, әсіресе Фордтың, әсерімен француз бизнесін жаңғырту бірден тоқтады. Барлығы француздарға жағымды болып көрінді; өндіріс 1930 жылға дейін әлсіреген жоқ, әсіресе бастапқы материалдарда, ал ел 1930 жылы темірдің әлемдегі жетекші өндірушісі болды. Франция өзінің жүйелеріне сенімді болды және өзінің бюджеттік құдіретімен мақтанады, басқаша айтқанда, Франция шамамен он жылға жуық уақыт бойы басқарып келген бюджеттің теңгерімін. 1927 жылы Франция әлемдік дағдарыстан пайдаланып, әлемдегі ең ірі алтын иегері болды, оның қоры 1927 жылы 18 миллиард франктан 1930 жылы 80 миллиард франққа дейін өсті. "Ле Фигаро" газеті былай деп жазды: "Англосаксондықтардың мақтанышы мен құлдыраған экономикасына қарағанда, біз өз тарапымыздан қорқынышты, бірақ өркендеген экономикамызға қуанайық".

Қаржылық саясат мәселелері

Франция, Ұлыбритания және АҚШ экономикасына қатысты көзқарастары да өзгеше болды. "Англосаксондық модель" ақша қорларының өсуін көтермеледі, бірақ Франция Депрессияны әлемдік экономикадағы артық өтімділікті "тазалаған" және қарызды компанияларды құлдырауға итермелеген қажетті жамандық ретінде көрді.

Депрессиядан соғысқа дейін

Халықтың қайғысы саяси салдарға әкелді. 1934 жылы 6 ақпанда болған көтеріліс үкіметтің құлауына әкелді және дәстүрлі оңға қарай қарайтын халық 1936 жылы социалистік Халық фронты үкіметін сайлады. Коммунистердің үкіметіне сырттан қолдау тапқан социалистер мен радикалдардың одақ құраған Халықтық фронт Леон Блум бастаған. Халықтық майдан аптасына 40 сағат жұмыс және жалақымен демалыс сияқты көптеген шараларды енгізді, бірақ Блум оң жақтағы радикалдарға тәуелділігі үшін экономикаға шектеулі өзгерістер енгізуге мүмкіндігі жоқ деп санады. Бұл өзгерістерге ұмтылған халықты тыныштандырмады, ал екі миллион жұмысшыны қамтитын ереуіл толқыны зауыттарды басып алды. 1937 жылы Коммунистік партия мүшелері 300 000-ға дейін көтерілді. 1936 жылы 7-8 маусым түнінде жұмыс берушілер мен кәсіподақтар жұмысшылардың сатып алу қабілетін арттыру, экономиканы ынталандыру және ереуілдерді тоқтату үшін жалақыны 7-15 пайызға көтеру туралы Матиньон келісімдеріне қол қойды. Блум астық бағасын бақылауға, Франция банкіне ұлттық мүдделерді акционерлердің мүддесінен жоғары қоюға және қару-жарақ өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуға күш салды. Солшылдар одан әрі өзгерістерді талап етті, ал оңшылдар әлі де риза емес еді және мемлекет капиталистік экономикаға араласатынын апатқа ұшыратады деп сенді. Радикалдар валюталық бақылауға және капиталдың шетелге қашуына әкелген тәртіпсіздікке келіспейді, бұл экономиканы әлсіретті. Матиньон келісімдерінің әсерін азайтуға тырысқан жұмыс берушілер әлеуметтік шиеленісті арттырды, өз кезегінде капиталдың одан әрі қашуына әкелді. Франктің 30% -ға құнсыздануы, үкіметтің бұдан бұрын мұндай жағдайдың болмайтынына сендіргеніне қарамастан, болмай қалмады. 1937 жылдың қаңтарында Блум одан әрі барып, әлеуметтік реформаларға "сақтау" жариялады. Сенат оған дағдарысты жеңу үшін төтенше өкілеттік беруден бас тартты, ол 1937 жылы 20 маусымда қызметінен кетті. Бірінші Халықтық майдан бөлініп-бөлініп, екіншісі одан да аз табысқа жетті. Француз президенті Лебрун радикалдылардың көшбасшысы Эдуар Даладьеге социалистерсіз жаңа үкімет құруға шақырды. Даладье бүкіл әлемде қаржы қиындықтары көбейген кезде экономиканы құтқару немесе оны үстіне ұстап тұру үшін либералды экономикаға сүйенуге тырысты. Жұмыс берушілер мен полиция ереуілшілерге қарсы қатал әрекет жасап, "қақтығыстар" туғызуға бел буды. 1938 жылы Сенат Даладьеге Блумға тыйым салынған төтенше жағдайларды берді, ал үкімет өндірістік дауларда жұмыс берушілерді жұмысшыларға қарағанда артықшылыққа ие етті, әсіресе жұмысшылардың бақылауына жақын компанияларда. Даладье тұсында экономикалық жағдай біршама жақсарды, бірақ коммунистік және фашистік қозғалыстар күшейіп, үдемелі болды. Алайда, бұл өсім негізінен қару-жарақ өнеркәсібінің өсуіне байланысты болды. 1939 жылы 3 қыркүйекте Франция Польшаға шабуыл жасаған Германияға соғыс жариялады.