Кіріспе

Арменияның Орталық Банкі 2012 жылдың 3 шілдесінде Арменияның Орталық Банкі Майя декларациясы бойынша қаржылық қамту бойынша нақты міндеттемелерді қабылдайтынын мәлімдеді. 2012 жылдың 28 қыркүйегінде өткен 2012 жылғы жаһандық саясат форумында банк Майя декларациясына сәйкес кедейлердің қажеттіліктеріне жауап беретін жеке сектор өнімдерін енгізуді ынталандыруға, мобильді және электрондық ақша сияқты инновациялық арналарға баса назар аударған қосымша міндеттеме алды. Сонымен қатар, қаржылық медиатор кеңсесі арқылы шағымдарды тез, тиімді және тегін өңдеу жүйесін енгізу және тұтынушылардың барлық қызметтерге ақпарат, қорғау және қол жеткізу мүмкіндігі болуы үшін нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру. Қазіргі уақытта КБА-ның басқарушысы Мартин Галстян.

CBA басқару

Орталық банк басқармасы Орталық банк басқаруының ең жоғары органы болып табылады. Орталық банк Басқармасы төрағадан, оның екі орынбасарынан және 5 басқарма мүшесінен тұрады. Орталық банк Басқармасына Орталық банк Төрағасы мен Орталық банк Төрағасының орынбасарлары лауазымдарына сәйкес кіреді. Орталық банк төрағасы Орталық банкінің ең жоғары лауазымды адамы болып табылады. Төраға осы заңда белгіленген мақсаттардың орындалуына жауапты. Төраға болмаған немесе ол өз міндеттерін орындай алмаса, оның орнына оның орынбасарларының бірі тағайындалады, ал ол болмаған немесе орынбасарлары басқару мүмкін болмаған жағдайда оның орнына Орталық банк Басқармасының ең аға мүшесі әрекет етеді. Төрағаны Президент ұсынғаннан кейін Ұлттық жиналыс 6 жыл мерзімге тағайындайды, ал төраға орынбасарларын Президент 6 жыл мерзімге тағайындайды. Орталық банк Басқармасының мүшелерін Армения Президенті 5 жыл мерзімге тағайындайды. Орталық банк Басқармасының мүшелері Орталық банкте басқа да ақылы лауазымдарды атқара алмайды. Орталық банк төрағасы Орталық банк жұмысын үйлестіреді және қамтамасыз етеді, Орталық банкті республикада және шетелде, сондай-ақ халықаралық ұйымдарда білдіреді, Орталық банк басқармасына ғана берілген басқа да құқықтарды жүзеге асырады. Төраға, оның орынбасарлары, сондай-ақ Басқарма мүшелері ғылыми-зерттеу, педагогикалық және шығармашылық қызметтен басқа кез келген партияның басқару мүшесі бола алмайды, басқа мемлекеттік атаққа ие бола алмайды немесе басқа ақылы жұмыс істей алмайды.

Қаржылық тұрақтылықты сақтау

Армения Республикасының "Орталық банк туралы" Заңында көзделгендей, Арменияның қаржылық тұрақтылығы үшін жауапты негізгі орган - Орталық банк. Арменияның банктік жүйесіне қатысты заң жобалары мен шешімдері, сондай-ақ олардың шешімдері, шешімдері және шешімдері бойынша шешімдер қабылдау үшін қажетті құжаттар. Арменияның Орталық банкі жоғарыда аталған міндетті тәуекелдерді бағалау және азайту, қаржы жүйесін реттеу және қадағалау функциялары, төлем жүйесін қадағалау және ерекше жағдайларда соңғы несие беруші ретінде әрекет ету арқылы және қиындыққа тап болған банктермен жұмыс істеу үшін реттеу арқылы жүзеге асырады.

Қаржылық тұрақтылыққа кіріспе

Арменияның Орталық банкі қаржылық тұрақтылықты қаржы жүйесінің шоктар мен тосқауылдарға төтеп бере алатын жағдайы деп айқындайды, осылайша жүйе жеткілікті деңгейде өтімділікті сақтайды, транзакциялар мен аударымдарды жеткілікті түрде орындайды және жинақ ақшаны экономикадағы инвестициялық мүмкіндіктерге бөлуді жеңілдетеді. Қаржылық тұрақтылық дегеніміз негізгі қаржы институттары мен қаржы нарықтарының тұрақтылығын білдіреді және жеке қаржы институтының банкротқа ұшырауын, сондай-ақ активтердің құнының қатты ауытқуы мүмкіндігін жоққа шығармайды. Қаржылық тұрақтылық негізгі тәуекелдердің көздерін анықтауды, қаржылық тәуекелдерді дұрыс басқаруды, активтердің бағасын тиімді белгілеуді және тиісті саясатты іске асыруды білдіреді. Тұрақты қаржы жүйесі - экономиканың сау және табысты болуының басты шарты. Әркімнің жүйе қауіпсіз әрі тұрақты екеніне және экономикаға қажетті қызметтер көрсету үшін оның дұрыс жұмыс істейтіндігіне сенімді болуы қажет. Қаржы жүйесінің тұрақтылығын сақтау және сақтау көптеген елдердің орталық банктері үшін басты маңызға ие. Себебі қазіргі экономикада ақша-кредит және басқа да мемлекеттік органдардың ортақ мақсаттары ретінде төмен инфляция мен жұмыссыздықты және экономикалық өсімді қол жеткізу мүмкін емес, егер дамыған және тұрақты қаржы жүйесі болмаса, ол арқылы ақша-кредит саясатының әсері басқа экономикалық секторларға тиімді бағытталуы мүмкін.

Орталық банктердің қаржылық тұрақтылықты сақтауға бағытталған саясаты

Орталық банктің қаржылық тұрақтылықты сақтау жөніндегі саясаты үш түрге бөлінеді. Қаржы жүйесі тұрақты деп сипатталған жағдайда, яғни негізгі көрсеткіштердің ауытқуы рұқсат етілген диапазон ішінде болса, алдын алу саясатын жүзеге асыру қажет болады. Мұндай саясатты іске асыру бірқатар макропруденциалдық көрсеткіштерді үнемі бақылауды білдіреді. Қаржы секторының тікелей және жанама халықаралық тәуекелдерін сандық және сапалық тұрғыда көрсету қажет. Алдын алу саясаты қол жетімді қадағалау және реттеу құралдарын пайдалану арқылы қаржылық тұрақтылыққа бағытталған. Егер қаржы жүйесінің ауытқулары мақсатты диапазон ішінде болса, бірақ оны бұзуға бейім болса, бұл белгілі бір қаржы немесе қаржылық емес секторларда жоғары тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін, онда түзету саясаты қолданылады. Жоғарыда аталған саясаттың нәтижесінде жүзеге асырылатын іс-шаралар жаңа қаржы нарығы құралдарын және тәуекелдерді талдау әдістерін зерттеу, несиелерді өтеуді қамтамасыз ету тәжірибесін зерттеу, капиталдың жеткіліктілігі туралы жаңа талаптарды талқылау және халықаралық реформаларды қабылдау және тиісті толықтыруларды жүзеге асыру сияқты іс-шараларды қамтиды. Бұл іс жүзінде қол жетімді құралдарды кеңейтуге және нормативтік базаны жақсартуға мүмкіндік береді. Егер қаржы жүйесінің ауытқулары рұқсат етілген деңгейден асып кетсе және жүйе өзінің негізгі функцияларын орындай алмаса, қалпына келтіру саясаты жүзеге асырылады. Қалпына келтіру шараларына дағдарысқа қарсы шаралардың кең ауқымы жатады. Орталық банк дағдарысқа қарсы қолданған ерекше шаралар: банктердің орталық банктен қарыз алу мүмкіндігі кеңейтілді, сандық жеңілдету саясаты, соңғы несие беруші функциясы бойынша жедел өтімділік көмегі және т.б.

Салауатты, тұрақты және жұмыс істейтін қаржы жүйесін сақтау

Бұл аспект Арменияның қаржы жүйесінің қалыпты қызметі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған, оның ішінде қалыпты жұмыс істеу үшін қажетті жағдайларды құру. Бұл қаржы институттары мен төлем және есеп айырысу жүйелерін ұйымдастырушылардың өз міндеттерін уақтылы орындауын, өз функцияларын тиімді, тиімді және үзіліссіз орындауын, тәуекелдерін сақтықпен басқаруын, ықтимал шоқ жағдайларынан туындайтын тәуекелдерді жұтып, бейтараптандыруын, сонымен бірге өз қызметін ашық және ашықтығын сақтауын білдіреді.

1. Қазіргі жетістіктер

Жетістіктер тізіміне қаржы институттарының тәуекелдерін жан-жақты талдау және қаржылық тұрақтылықты бақылау құралдарын енгізу кірді. Қаржылық тұрақтылық туралы есептің жариялануы жақсарды. ТЖ-ға қарсы іс-қимыл және басқа да тиісті іс-қимылдарды әзірлеу үшін симуляциялық ойындар ұйымдастырылды. Сыртқы және нақты секторлардан қаржы жүйесіне әсер ететін тәуекелдерді бағалау жүйесі макропруденциалдық талдаулар (сандық әдістер, стресс-тесттер) арқылы енгізілді. Дағдарысты басқару тұжырымдамасы мен жүйелік банктік жария ету әдістемесі әзірленді және қазіргі уақытта қолданылуда. Арменияның банктік жүйесінің нормативтік базасын халықаралық қабылданған қағидалармен сәйкестендіру үшін жаңа Базель қағидаларын (Базель 3) енгізу тұжырымдамасы әзірленді. Жаңа модельді (тәуекелге негізделген қадағалау) іске асыру бойынша жұмыстар жүргізілуде. Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының бірлескен тобы 2012 жылы Қаржы секторын бағалау бағдарламасы аясында Арменияның қаржы жүйесін бағалауды жүргізді, бұл 2005 жылғы бағалаумен салыстырғанда қаржы жүйесін реттеу мен қадағалау саласында елеулі жақсарулар мен прогресті көрсетті. Арменияның қаржылық жүйесі жоғарыда аталған қағидаларға 93%-ға жуық сәйкес келеді, бұл елдің сәйкестікке немесе негізінен сәйкестікке сәйкес келетіндігіне нұсқайды. Армения Республикасында Solvency 2 бағдарламасын іске асырудың кестесі әзірленді және бекітілді. Көрсетілген оқиғалардың кестесін ұйымдастыру бойынша тиісті жұмыстар басталды; әсіресе "Өмірді сақтандырудан басқа тәуекелдерді бағалау нұсқаулығы" әзірленді және қазіргі уақытта пилоттық сатыда. 2012 жылы Халықаралық есеп айырысу банкі белгілеген халықаралық қағидаларға сәйкес Орталық банктің электрондық төлем жүйесін жалпы бағалау аяқталды. Бағалау нәтижелері бойынша ЕПЖ қаржылық тұрақтылық тұрғысынан сенімді және тәуекелсіз деп бағаланды. Бұл бағалау нәтижелері Дүниежүзілік банктің 2012 жылы FSAP аясында жүргізілген іс-шараларына негіз болды.

2. Негізгі даму мақсаттары

Қаржылық тұрақтылыққа қауіп төндіретін ықтимал тәуекелдерді бағалау және дағдарысты басқару үшін тиімді жүйелер мен рәсімдерді қамтамасыз ету үшін қаржылық тұрақтылық шеңберін әзірлеу. Қаржы жүйесінің тәуекелдерін басқарудың (тұрақтылықты қамтамасыз ету) және қазіргі дамудың ең жақсы комбинациясы болатын үздік халықаралық тәжірибе мен қағидаларға сәйкес тұрақты реттеу және қадағалау жүйесін құру. Қаржы институттарының, қаржы нарықтары мен қаржы инфрақұрылымдарының тең және теңгерімді дамуын қамтамасыз ету үшін бірыңғай қаржы жүйесін дамыту философиясына сәйкес реформаларды жүзеге асыру, сонымен бірге қаржылық делдалдықты арттыру. Банктік реттеу мен қадағалаудың озық стандарттарын, атап айтқанда, жаңа Базель қағидаларын, тәуекелге негізделген болашаққа бағытталған қадағалауды, қаржы институттарын шоғырландырылған қадағалауды енгізу бойынша іс-шараларды жалғастыру, банктердің есеп беру жүйесін және есеп берген деректердің сапасын жақсарту және жалпы қадағалауды жеңілдету. Сақтандыруды реттеу мен қадағалау бойынша үздік халықаралық стандарттарды енгізу бойынша іс-шараларды жалғастыру, атап айтқанда, Халықаралық сақтандыруды қадағалаушылар қауымдастығы әзірлеген жаңа қағидалар, қазіргі қадағалау тәсілдерін жетілдіру, әсіресе, "Солвенция-2" базасын кезең-кезеңмен енгізу бойынша одан әрі күш салу. Армения Республикасының бағалы қағаздар тізілімдерін жүргізудің және есеп айырысудың бірыңғай жүйесін Халықаралық есеп айырысу банкі белгілеген қағидаларға сәйкес бағалау, Армения Республикасында бағалы қағаздар есеп айырысу жүйелерінің тәуекелдерді басқару тиімділігін және функционалдылығын арттыру және осы жүйелерді халықаралық танылған стандарттарға сәйкестендіру мақсатында. Орталық банктің EPS бағалауынан және тәуекелдерді басқару жүйесіне арналған ұсыныстар негізінде жүйе жұмысының Халықаралық есеп айырысу банкі көрсеткен қағидаларға сәйкестігін анықтау үшін ағымдағы өзгерістерді бағалау, бұл жүйеге тәуекелдердің пайда болуын барынша азайтуға және оның тиімділігін арттыруға көмектеседі.

1918 жылға дейінгі

Арменияда табылған ең көне монеталар б.з.д. Бұл - Ахемниялық Иран, Кіші Азияның Милет және Грекияның Афина қалаларындағы күміс монеталардың эксклюзивті үлгілері. Б.з.д. 4 ғасырда Арменияның Ахемния әулеті сатраптары Тирибазус пен Орантас өздерінің бейнелері бейнеленген монеталар жасағандығы белгілі. Арменияда эллиндік дәуірдің басынан (б.з.д. Халықаралық саудаға байланысты Кіші Азия мен Месопотамиядан армян нарығында Ескендір Зұлқарнайынның (б.з.д. Сол кезеңдегі әрмендік монеталарда монархтың суреті, мифологиялық белгілері, сондай-ақ грек жазбаларында патшаның аты мен атағы бейнеленген. Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырдың екінші жартысынан бастап Софен, Аршам, Ксеркс, Ардисарес әрмен патшалары мыс монеталар шығарды. Арақ патшалығы (189 ж. б. з. б. 1 ж. б.) кезеңінен біраз монеталар бізге жеткен . Армян ақшалары халықаралық саудада Ұлы Тигранның (9555 б.з.д.) тұсында пайда болды. Бұл монеталар Арменияның (Арташат, Тигранакерт) және Сирияның (Антиох, Дамаск) қалаларында соғылған. Арсакидтер әулетінің (66428) монеталары туралы деректер жоқ. Алғашында Арменияда көршілес елдердің, Рим империясының және Парфия патшалығының ақшасы айналымда болды. Кейіннен Сасанидтер әулеті мен Византия империясының монеталары айналымға шығарылды. Араб халифаты (VII ғасырдың екінші жартысы) жаулап алғаннан кейін Омейядтар, кейіннен Аббасидтер монеталары айналымда қолданылды. Араб халифатының ақшасы ретінде Арменияда күміс дирхам, мыс филь және шектеулі мөлшерде алтын динар айналыста болды. 10 ғасырдың соңында күміс дирхам Византияның алтын монетасымен алмастырылды, ол сол кезде аймақта ақшаның жетекші рөлін атқарды. Осы уақыт аралығында Селжук әміршілерінің монеталары айналымға енуді бастады. Багратидтер әулетінің билігі кезінде (8851045) монеталар соғылмаған, бірақ Лоридің Багратидтер әулетінің ұрпағы болған патша Куриче II (10481100) мыс монетасы бізге белгілі. Бұл - әрмен жазуы жазылған алғашқы ақша. XI ғасырдың соңында Кіші Армения мен Софен аймағында Киликия (10801375) Армения мемлекеті құрылды. Бұл мемлекеттің тарихы екі кезеңді қамтиды - Ұлы княздік және Корольдік. Принцестер дәуіріндегі (1080-1198) монеталар бірлік үлгілерінде өте аз кездеседі. Патшалық дәуіріндегі монеталардың салыстырмалы түрде көп түрлілігі бар (11981375). Киликиядан шыққан монеталарды күміс, бильон (күмше күмісті қоспа), мыс және өте шектеулі алтынмен бөліп алуға болады. Алтын ақшаны дахекан, күміс ақшаны драм, тагворин, мыс ақшаны данг, картез, пог деп атаған. Киликия монеталарының негізгі ерекшеліктері - армян жазулары мен айқыш бейнесі. Патша Хетум I (12261270) тұсында екі тілдегі (әрмен және араб) атаулары бар монеталар соғылды. 13 ғасырдың басында Грузия патшаларының көбісі мыстан, аз бөлігі күміспен шаққан ақшалары Арменияның солтүстік және шығыс бөлігінде айналымға енген. Моңғол хандарының монеталары 1260 жылдардан бастап айналысқа шықты. Бұл күміс дирхемдер және мыс жиектер болатын. Кейін түрік тектес мұсылман династияларының монеталары ақша айналымында қолданылды. Арменияда 16-шы ғасырдан бастап Иран шаһтарының монеталары айналымда болды. 17 ғасырда Арменияда Батыс Еуропа талерлерінің айналысқа енуін байқауға болады. XIX ғасырдың басына дейін Иран шаһтарының монеталары Арменияның шығыс бөлігінде, ал түрік сұлтандарының монеталары Арменияның батыс бөлігінде айналымда болды. Ақша айналымының жаңа дәуірі Арменияның Ресей империясына қосылуынан кейін (19 ғасырдың 1-жартысы) басталды. Империяның ақшалай шығарылымдары және алғаш рет қағаз ақшалар айналысқа енді. Ақпандағы төңкерістен кейін Ресейдің Уақытша үкіметінің қағаз ақшалары Арменияда айналымға шықты.

1918-1924 жылдардағы ақша циклі

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Армения, Грузия және Әзірбайжан Ресей империясынан шығып, ТКК құрылды. 1918 жылдың ақпан айында Транскавказ комиссариаты 1, 3, 5, 10, 50, 100 және 250 рубльдік номиналды банкноттарды шығарды. Бұл ноталарда тұңғыш рет әрмен жазулары пайда болды және нумизматикалық интеллект оларды алғашқы әрмен қағаз ноталары деп қабылдайды. 1918 жылы 28 мамырда тәуелсіздік алған Армения Республикасының бірінші республикасы мемлекеттік банктің Ереван филиалы шығарған чектерді айналымға шығарды. 1920 жылдың жазында 1919 жылғы сериядағы банкноттар 50, 100 және 250 рубль номиналымен енгізілді. Бұл бұйымдарды Х. Коджоян мен А. Фетваджян жобалап, "Waterloo & Sons Limited" баспаханасы Лондонда басып шығарған. Бұл нөмір өзінің ерекшелігімен ерекшеленеді, өйткені ұлттық үлгілер мен сәндік бұйымдар шығармашылыққа толы. 1921 жылы Еревандағы Мемлекеттік банктің филиалы номиналдық құны 10 000 рубльге тең чектерді шығарды. Содан кейін 1921 жылғы сериядағы номиналды құны 5000 және 10000 рубль болатын банкноттар келді. Кейінгі уақытта 1922 жылғы сериядағы 25 000, 100 000, 1 млн. және 5 млн. рубль номиналды құны бар банкноттар, сондай-ақ 5 млн. рубль номиналды құны бар вексельдер шығарылды. 1922 жылы үш республика - Армения, Грузия және Әзірбайжан бірігіп, Транскавказдық Кеңес Социалистік Республикаларының Федеративтік Одағын құрды. 1923 жылы КСРО-ның банкноттары номиналды құны 1000, 5000, 10000, 25,000, 50,000, 100,000, 250,000, 500,000, 1 миллион, 5 миллион және 10 миллион рубльге шығарылды. 1922 жылы 13 желтоқсанда КСРО Закавказдық Социалистік Федеративтік Республика болып қайта құрылды және 25, 50, 75, 100, 250 млн. және 1 және 10 млрд. рубль номиналды банкноттар шығара бастады. 10 миллиард рубльдік банкнота ешқашан айналысқа енгізілген жоқ. 1 червонец номиналды құны бар 1923 жылғы сериялы вексель айналысқа енгізілген жоқ. Көп ұзамай бұл банкноттар алмастырылды, бірақ Кеңес Армениясының билігі 1920 жылдың 20 желтоқсанында Совет Ресейінің банкноттарын айналымға шығару міндетті екенін белгілеген қаулы шығарды. Кеңес Одағы құрылғаннан кейін 1924 жылы 15 сәуірде үкіметтік қаулымен ақша реформасы қабылданды.

Кеңес дәуіріндегі ақша айналымы

1924 жылы Кеңес Одағы аумағында ақша айналымына енді. Бұл ақшалар номиналды құны бойынша мыстан 1, 2, 3 және 5 копейка, күміс қорытпасынан 10, 15, 20 копейка, күміс қорытпасынан 50 копейка және 1 рубль болды. Ең кішкентай номиналды құны жарты копек болатын мыс монеталар 1925-1928 жылдары соғылды. 1923 жылы алғашқы совет алтын монетасы (1 червонец номиналды құны) соғылды. Бұл ақшаның барлық ерекшеліктері Ресей империясының 10 рубльдік алтын монетасына сәйкес келеді. Ол айналымға ешқашан кірмейтін және тек сыртқы сауда операцияларында ғана қолданылған. 1926 жылдан бастап 1, 2, 3 және 5 номиналды монеталар қоладан жасалды; 1931 жылдан бастап 10, 15 және 20 копейка номиналды монеталар кубро-никель қорытпасынан жасалды. Алғашқы кеңес банкноттарының түрлері өте көп. Айналымда кеңестердің 10 рубльдік червонецтері және кеңес идеологиясының рәміздерін бейнелеуге арналған рубльдер болды. Бұл кезеңдегі банкноттардың түрлері бірін-бірі жиі ауыстырып отырды. 1947 жылы ақша реформасы қабылданды, оның басты мақсаты соғыстан зардап шеккен экономиканы тез қалпына келтіру, жалған ақшаны айналымнан шығару және ескі үлгілерді жаңасына ауыстыру болды. 1961 жылғы ақша реформасының мақсаты баға шкаласын өзгерту (10:1), ақша айналымын жақсарту және жаңа дизайнды банкноттар шығару болды. 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20, 50 копек және 1 рубль номиналды құны бар жаңа монеталар сериясы айналысқа енгізілді. Банкноттар сериясы номиналдық құны бойынша 1, 3, 5, 10, 25, 50 және 100 рубльден тұрады. 1991 жылы ақша айналымын реттеу үшін номиналды құны 50 және 100 рубльді банкноттар айналыстан шығарылды және олардың орнына жаңалары - номиналды құны 50 және 100 рубльді 1991 жылғы сериядағы банкноттар (екі түрлі тип) енгізілді. Кейіннен 1991 жылғы сериядағы банкноттар номиналды құны 1, 3, 5, 10, 200, 500 және 1000 рубльді банкноттар айналысқа енгізілді. 1992 жылдың ақпан айынан бастап бағалар либеральданды, бұл бағалардың өсуіне және рубльдің құнсыздануына әкелді. 1992 жылғы сериядағы номиналды құны 50, 200, 500, 1000, 5000 және 10000 рубльдік банкноттар айналысқа шығарылды.

Армения Республикасындағы ақша айналымы

1993 жылдың 22 қарашасында жергілікті валюта - драма айналымға 10, 25, 50, 100, 200 және 500 драма номиналымен шығарылды. Бұрынғы Кеңес Одағының 1961-1992 жылдар аралығындағы шығарылымдағы 1500 рубль номиналды құнындағы банкноттары 1994 жылдың 17 наурызына дейін драммен бірге айналыста болды. Алюминий қорытпасынан жасалған 10, 20, 50 лума және 1, 3, 5, 10 драм номиналды ақшалай монеталар 1994 жылдың 21 ақпанынан бастап айналысқа енді. 1000 және 5000 драмалық банкноттар тиісінше 1994 жылдың 24 қазанынан және 1995 жылдың 6 қыркүйегінен бастап айналысқа енгізілді. 1998 жылдан бастап екінші сериядағы 50, 100, 500, 1000, 5000 және 20000 драмалық банкноттар айналысқа енгізілді. Бұл сериядағы банкноттар қауіпсіздік, төзімділік, сапа және дизайн жағынан заманауи талаптарға сай келеді. 2001 жылдың 4 маусымында Арменияда христиан дінінің пайда болуына 1700 жыл толуына арналған 50000 драмалық ескерткіш банкнота таратылды. 2004-2005 жылдары 1993-1995 сериялардағы және 1998 сериялардағы 50 және 100 драмалық банкноттар айналыстан шығарылды. Бұл валюталар Армения Республикасында заңды төлем құралы болудан қалды, бірақ оларды коммерциялық банктерде және Арменияның Орталық банкіде шексіз өздерінің тең бағасымен айырбастауға рұқсат етіледі. 2003-2004 жылдары 10, 20, 50, 100, 200 және 500 драмалық номиналды монеталардың екінші сериясы айналысқа шығарылды. 2009 жылдың 24 тамызынан бастап 100000 драма номиналды банкноты айналысқа енгізілді. Банкнотта Эдессаның патшасы Абгар V бейнеленген. Армения тарихшыларының айтуынша, Абгар христиан дінін қабылдаған тұңғыш армян патшасы болған. Армян апостол шіркеуі оны құрметті деп есептейді. 1994 жылдың тамызынан бастап Арменияның Орталық банкі алтын, күміс және межелі никельден жасалған бірнеше ондық ескерткіш монеталар шығарды.

ХХ ғасырдан 1991 жылға дейін

ХХ ғасырдың басында Арменияда капиталистік қатынастар дамыған кезде капиталдың шоғырлануы орын алды. Ресей астанасы басым болды. Ресейдің ірі банктері Транскавказдың негізгі қалаларына филиалдарын ашты. Ереванда Азов-Дон, Волга Камск, Тифлис және жалпы Кавказ саудагерлеріне тиесілі банктердің филиалдары ашылды. Арменияның Александрапол қаласында Қоғамдық қала банкі ашылды. 1914 жылы Ереванда 10 банктік мекеме жұмыс істеді. Банктер несие беру операцияларымен қатар акционерлік компанияларға инвестиция салу арқылы коммерциялық және өндірістік қызметке қатысқан. Азаматтық соғыс кезінде қаржы және несие жүйесі, сондай-ақ ақша айналымы бұзылды; қаржы құқықтары тек формальды болды, ал қазынашылықтардың жұмысын реттеу үшін ешқандай база жоқ. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Арменияда Армения, Грузия және Әзірбайжанды қамтитын Транскавказ комиссариаты құрылды. Хачатур Карчикян Закавказ комиссариатының қаржы министрі болып тағайындалды. 1918 жылы мамыр айында Транскавказ комиссариаты таратылды, содан кейін үш тәуелсіз республика құрылды. 1918 жылы 28 мамырда Хованнес Каязнуни премьер-министр, Саргис Араратян, кейін Григор Джагетьян Арменияның бірінші республикасының қаржы министрі болып тағайындалды. 1918-1919 жылдары елдің ақша жүйесі толығымен құлдырап, мемлекеттік қазына ағымдағы шығындарды өтеуге және аса қажетті қаржы бөлуге қабілетсіз болды. Мемлекеттік шығындарды қысқарту және кірістерді арттыру үшін Үкімет салықтарды көтеру, субсидияларды қысқарту, мемлекеттік қызметшілердің санын қысқарту және жаңа жұмыс орындарын құру туралы шешім қабылдады. Үкімет ағымдағы шығындарды жабу үшін қосымша эмиссия жасауды жүзеге асыруы керек болды. Үкімет банкноттарды шығару арқылы өсіп келе жатқан мемлекеттік шығындарды жабдыды, баспа машинасы ай сайын 600-800 млн. рубль басып шығара отырып, бірқалыпты және тез жұмыс істеді. Мұндай ақша ағыны елдің сауда-өндірістік жағдайы мен тұрмыс-тіршіліктің қымбаттауынан туындағаны анық. Азық-түлік бағасы аномальдық қарқынмен өсті, деп жазды Премьер-Министр Саймон Врацян. Үкімет кепілдіксіз қағаз ақшаны көптеп шығарып отырды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың желтоқсанына дейін 11 миллиард рубльге тең ақша шығарылды, бұл 6 миллион рубльге тең алтынға тең болды. Бұл инфляцияға әкелді. 1919 жылдың жазында Ресей империясының алтын червонецтері (10 рубль) 900 рубльге тең болса, келесі жылы ол 200 000 рубльге тең болды. 1920 жылы 20 тамызда "Қалта жасау туралы" заң қабылданды. Заң, атап айтқанда, жалғанға қатысы бар және/немесе жалған жасаушыға жалған жасау үшін құралдар мен материалдарды берген кез келген адамға өлім жазасы тағайындалуы мүмкін деп белгіледі. 1920 жылы 26 қазанда Мемлекеттік банктің Еревандағы бөлімшесін Армения Республикасының Мемлекеттік банкіне айналдыру мақсатымен тағы бір заң қабылданды. Алайда, бұл заңның орындалуы сәтсіз болды, өйткені 1920 жылы 20 желтоқсанда большевиктердің билікке келгенінен кейін банктерді ұлттандыру туралы жарлық қабылданды. Армения Республикасының Үкіметі несие саясаты аясында инфляцияны тоқтату және Мемлекеттік банкті жұмыс істейтін институтқа айналдыру үшін шаралар қабылдады, өйткені банктік операцияларды жүзеге асыруға Қаржы министрлігі жауапты болды. Армения үкіметі Батумидегі британдық банкті белгілі бір айырбас бағамы бойынша армяндық чекпен қамтамасыз етуге тырысты. Сонымен қатар, Тифлис банкісінде кейбір шетелдік валютаны сақтау және аталған валютаға алмасу үшін Армения Республикасының барлық орталық қалаларында әрмендік чектермен фунт стерлинг, франк, грузин және азербайжан валютасын айырбастау әрекеттері болды. Үкімет барлық күш-жігеріне қарамастан, халықтың, әсіресе мұсылмандық бөлігінің, әрмен банкноттарына сенімі жоқ еді, ал саудада негізінен Транскавказ облигациялары пайдаланылды. Армения үкіметі Грузия үкіметімен Транскавказ облигацияларын жою туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. Кеңес өкіметі орнағанға дейін Арменияда 6 банк (филиалдар) жұмыс істеді, 340 миллион Закавказье облигациялары және 11 миллиардтан астам рубльге армяндық чек айналыста болды, оның номиналды құны соғыс алдындағы 353 мың рубльге тең болды. Ақшаның құны мүлдем құлдырап кетті. Шығарудан түскен түсімдер мен басқа да кірістер Ішкі істер министрлігіне және әскери қажеттіліктерге бағытталды. Ақша жүйесінің негізгі компоненті - мемлекеттік бюджет жоқ еді. 1920 жылы 28 желтоқсанда No 5 қаулысы бойынша Ресей Мемлекеттік Банкінің Еревандағы ...

Ұлттық валюта

Армения Республикасының ұлттық валютасы - драмы (ISO коды AMD, белгісі). Бір драм - жүз лумаға тең. CBA-ға валюта шығарудың айрықша құқығы берілген. Ұлттық валюта 1993 жылы 22 қарашада айналысқа енгізілді. Армения Республикасы драмасының графикалық символының (белгісінің) дизайны Карен Комендарян мен Рубен Арутчянның авторлары болып табылады және Армения Орталық Банкі Басқармасының No No 25.09.2001 ж. Қазан айының 25 күні. Драма белгісі 2007 жылы Армения Республикасының мемлекеттік стандартында және 2012 жылы ISO/UNICODE халықаралық стандарттарында тіркелді. 1991 жылы 21 қыркүйекте Армения тәуелсіз республика ретінде жарияланды. Бұл жағдайда ұлттық валюта құру қажеттілігі туындады. 1992 жылдың 27 наурызында Армения валютасының атауы - драма таңдалды, сондай-ақ болашақ банкноттардың эскиздері дайындалды. 10, 25, 50, 100, 200 және 500 драмдық банкноттардың алғашқы сериясы 1993 жылдың 22 қарашасында айналысқа енді. Содан кейін 1994 жылы 1000 драмдық банкнотамен, ал кейін 1995 жылы 5000 драмдық банкнотамен банкноттар сериясы қосылды. Банкноттардың дизайнында Арменияның қазіргі және тарихи, сәулет және мәдениет ескерткіштерінің суреттері бар. Банкноттардың алғашқы сериясын жасау барысында Армения Республикасының Орталық Банкі олардың бетінде Арменияның мәдени және тарихи мұрасының ең маңызды аспектілерін бейнелеу дәстүрін бастады. Бірінші сериядағы банкноттар 2005 жылға дейін таратылды, бірақ 1995 жылдан бастап жаңа, екінші сериядағы банкноттарды әзірлеу жұмыстары басталды. Дизайн тұжырымдамасы мүлдем өзгерді. Банкноттардың техникалық параметрлері жетілдірілді: олар халықаралық стандарттарға және соңғы халықаралық үрдістерге сай болды. Бірінші серияның орнына шыққан банкноттарда Арменияның мәдениеті мен тарихи мұрасына баға жетпес із қалдырған ең танымал тұлғалардың суреттері бейнеленіп бастады. 1999-2010 жылдар аралығында 50, 100, 500, 1 000, 5 000, 10 000, 20 000, 100 000 драмының банкноттары айналыста болды. Алғашқы екеуі қазір қолданыста жоқ. 2001 жылдың 4 маусымында Арменияда христиан дінінің мемлекеттік дін ретінде қабылданғандығының 1700 жылдығын атап өту үшін 50,000 драмды құрайтын алғашқы ескерткіш банкнота шығарылды. Банкноттың дизайны екінші сериядағы армян банкноттары үшін қабылданған жалпы тұжырымдамадан ерекшеленді. Екінші сериядағы банкноттар, соның ішінде ескерткіш банкноты, жалпы дизайны мен жазуларын сақтай отырып, қайта басылып шығарылды. Қайта басып шығару барысында банкноттардың қауіпсіздігін арттыруға және жалпы сапасын жақсартуға ерекше көңіл бөлінді. Қазіргі заманғы қауіпсіздік технологияларының барлық жетістіктері - лактация, голограммалар, OVI және т.б. енгізілген. Қазіргі уақытта қауіпсіздік белгілерінің саны 17-ге жетеді, сондықтан әрмен банкноттары қауіпсіздік басуы бойынша қабылданған ең жоғары стандарттарға сай келеді. Ең маңызды жұмыс 1 000, 5 000, 10 000 және 20 000 драмдық банкноттарды соңғы рет қайта басып шығару кезінде жасалды. Барлық дизайн элементтері оңтайландырылып, біріктірілді; банкноттардың аверсында ғана емес, кері жағында да заманауи қауіпсіздік белгілері пайда болды. Бұл жұмыс халықаралық қауымдастықтың жоғары бағасына ие болды. Әсіресе, 2011 жылы Сингапурда өткен халықаралық банкноттар конференциясында бұл тәсіл тиімді және тиімді деп танылды. Қазіргі айналымды монеталарсыз елестету қиын. Айналымға арналған монеталардың алғашқы сериясы 1994 жылы Арменияда шығарылды. Бұл ақшалар 10, 20, 50 лума, 1, 3, 5, 10 драм болатын. Сонымен қатар, 2003 жылдан бастап 10, 20, 50, 100, 200, 500 драмы номиналды құны бар екінші сериялы монеталар шығарылды. Серияның ең жоғары номиналды құны 500 драм, сол номиналды құны банкноттардың орнына шығарылды. 10, 20, 50 лума және 1, 3, 5 драмнан басқа барлық монеталар, сол кездегі жоғары инфляция салдарынан олардың маңыздылығын тез жоғалтты, бірнеше рет соғылды. Арменияның ұлттық валютасының 25 жылдығын атап өту үшін 2018 жылы Армения драмасының үшінші сериясы шығарылды. Бұл серияның барлық номиналдары бұрынғы шығарылымдардағыдай, жаңадан енгізілген 2,000 драмдық банкнотаны қоспағанда. Осы серияда 50 000 драмдық банкнота қайта шығарылды, ал осы серияда 100 000 драмдық банкнота шығарылмады. Алғашқы үш номиналы - 10,000 , 20,000 және 50,000 2018 жылдың 22 қарашасында шығарылды. 1000, 2000 және 5000 теңгелік соңғы үш банкнота 2018 жылдың 25 желтоқсанында шығарылды. 1996 жылы алғаш рет айналысқа арналған ескерткіш монеталар (32-ші шахмат олимпиадасына және Шаренттің туғанына 100 жыл толуына арналған екі мыс никель монетасы және Анахит құдайына арналған алты�...

Армения Конституциясындағы КБЖ

Армения Республикасының Президенті Ұлттық жиналысқа Орталық банк Төрағасының кандидатурасын ұсынады. Армения Республикасының Орталық Банкінің басты мақсаты Армения Республикасында баға тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады. Орталық банк ақша-кредит саясатының бағдарламаларын әзірлейді, бекітеді және іске асырады. Орталық банк Армения Республикасының валютасын Армения драмасын шығарады. Орталық банк Конституция мен заңмен берілген міндеттер мен функцияларды орындау кезінде тәуелсіз болады. Орталық банк төрағасын Республика Президентінің ұсынысы бойынша Ұлттық жиналыс алты жылға тағайындайды. Бір адам Орталық банк Төрағасы лауазымына екі реттен артық кезекпен сайлана алмайды. Заңда белгіленген жағдайларда Ұлттық жиналыс өз дауыстарының көпшілігімен және Республика Президентінің ұсынысы бойынша Орталық банк Төрағасын қызметінен ала алады. (83.3-баптың 3) тармақшасы)

Тәуелсіздік

Орталық банктің жалғыз құрылтайшысы Армения Республикасы болып табылады. Армения Республикасы Ұлттық Банкі өз қызметін мақсат қою және осы мақсаттарға жету құралдары туралы шешім қабылдау тұрғысында жүзеге асыруда Армения Республикасының мемлекеттік органдарынан тәуелсіз. Тәуелсіздік бағалар мен қаржылық тұрақтылықты сақтауға бағытталған тиімді саясатты жүзеге асыру үшін қажет. Осылайша Орталық банк ұзақ мерзімді перспективада тұрақты экономикалық өсуге өз үлесін қосады.