Кіріспе

1944 жылы екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы шайқасы, Лейте аралындағы шайқас. Лейте шайқасы (; ; レイテの戦い) – Филиппин аралдарындағы Лейте аралына американдық әскерлер мен филиппин партизандарының генерал Дуглас Макартурдың басшылығымен, генерал Томоюки Ямашита басқарған Жапон императорлық армиясына қарсы жүргізген теңіз және жердегі шабуылы. "Король-II" кодолық атымен белгіленген бұл операция 1944-1945 жылдардағы Филиппин науқанының бастамасы болды, мақсаты – Филиппин архипелагын толығымен қайта басып алу және үш жылға жуық жапондық оккупацияны аяқтау.

Өмірбаян

1942 жылы Жапония Филиппин архипелагын басып алды. Оны бақылау Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның өмір сүруі үшін маңызды болды, себебі ол Борнео және Суматраға қарайтын теңіз жолдарын бақылап, резеңке мен мұнайды Жапонияға жеткізуге мүмкіндік берді. АҚШ үшін Филиппин архипелагын басып алу – Қытай мен Тынық мұхиты аймағындағы Жапонияның әскери күштерін оқшаулаудың стратегиялық қадамы болды. Бұл сонымен қатар МакАртур үшін жеке мақтаныш мәселесі еді. 1942 жылы, Жапония Филиппиндегі USAFFE күштерінің толықтай қарсы тапсыруына бір ай қалғанда, АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт МакАртурға Филиппиннен кетуге және Австралияда жиналатын АҚШ күштерін ұйымдастыруға бұйрық берді. Бірақ бұл күштер жоқ еді. Рузвельт МакАртурға Филиппиннен қашуды бұйырған себебі – оның жапондықтарға түсіп қалмауына кепілдік беру еді. Дегенмен, МакАртур Филиппинге қайта оралатынына уәде берді. Ол АҚШ-тың Филиппин архипелагын мүмкіндігінше тезірек азат етуі – моральдық міндет екенін көп рет айтты. 1944 жылдың наурыз айында Бірлескен штабтар МакАртурға жыл соңына дейін Филиппиннің оңтүстігіне, ал 1945 жылдың басында Лузонға шабуыл жоспарын жасауды тапсырды. 1944 жылдың шілдесінде Рузвельт Гавайиде МакАртурмен және Честер Нимицпен кездесті, онда Филиппин архипелагына шабуыл жасау туралы шешім қабылданды, одан Тынық мұхиты операциялары үшін әуе базаларын пайдалануға болады еді. 1944 жылдың жазында адмирал Уильям Ф. Хэлсидің басқаруындағы АҚШ 3-ші флотының әуе тасымалдаушыларынан ұшқан ұшақтар Филиппин архипелагы үстінен бірнеше сәтті миссияларды орындады және жапондықтардың қарсыласуының әлсіз екенін анықтады. Содан кейін Хэлси Лейтеге тікелей шабуыл жасауды ұсынды, басқа жоспарланған операцияларды тоқтатты және Лейтеге шабуыл күні қазанға ауыстырылды. Лейте, Филиппин архипелагының ірі аралдарының бірі, көптеген терең сулы жағалаулар мен құмды жағажайларға ие, бұл десанттық операциялар мен жылдам жабдықтауға мүмкіндік берді. Абуйог қаласынан солтүстікке қарай, Сан-Хуанико бұғазына дейін 64 км-ге созылған 1-ші тас жол мен жазықтар, танк пен жаяу әскер операцияларына қолайлы жағдай жасады, сонымен қатар әуеайлақтар салуға да ыңғайлы болды. Лейтедегі американдық әуе күштері архипелагтың кез келген жеріндегі жау базалары мен әуеайлақтарына шабуылдауға қабілетті еді. Аралдың ішкі бөлігін солтүстік-оңтүстік бағытта созылған орманды таулар басып алады, ол екі үлкен аңғарды немесе жағалау жазықтарын бөліп тұрады. Үлкен Лейте аңғары солтүстік жағалаудан ұзын шығыс жағалауына дейін созылып, аралдағы көптеген қалалар мен жолдарды қамтиды. Басқасы, Ормок аңғары, батыс жағында орналасқан және 2-ші тас жол арқылы Лейте аңғарымен байланысты; ол шығыс жағалаудағы Пало қаласынан басталып, батысқа және солтүстік-батысқа қарай Лейте аңғары арқылы солтүстік жағалауға дейін созылады, содан кейін оңтүстікке бұрылып, таулы мойын арқылы солтүстік Ормок аңғарына кіреді. Бұл Ормок қаласының портына дейін, содан кейін батыс жағалаумен Байбай қаласына дейін жалғасты. Содан кейін жол шығысқа бұрылып, аралдың таулы бөлігін кесіп өтеді және Абуйогтағы шығыс жағалаудағы 1-ші тас жолымен қосылады. Осы қалалардың төменгі жағындағы Лейте аралының оңтүстік бөлігінің үштен бірі көбінесе дамылмаған таулы аймақ еді. 1341 метрден асатын биік тау шатқалдары, тік жарлар, шатқалдар мен үңгірлер, вулканизмге тән, жауға қорғану үшін қолайлы жағдайлар жасады. Шабуылдың жыл соңында өтуі, соғыс әскерлері мен көмекші ұшқыштарды, сондай-ақ логистикалық бөлімшелерді муссон жаңбырларымен күресуге мәжбүрлейтін еді. Лейтедегі 900 000-нан астам халқы – негізінен шаруалар мен балықшылар – американдық басқыншылыққа көмектеседі деп күтілуге болады, себебі көптеген тұрғындар жапондықтарға қарсы партизандық күресті қатал жазалауға қарамастан қолдады. АҚШ барлау қызметінің бағалауынша, Лейтедегі жапондық әскерлердің саны 20 000 шамасында болды, олардың көп бөлігі генерал-лейтенант Широ Макино басқаратын 16-шы дивизиядан құралды.

Құмға түсіру

Лейте шабуылына арналған алдын ала операциялар 1944 жылғы 17 қазанда таңертең басталды, миналарды залалсыздандыру және 6-шы рейнджерлердің Лейте шығанағындағы үш кішкентай аралға қарай жылжуымен. Дауылдың кесірінен кешіксе де, рейнджерлер 0805-ке дейін Сулуан және Динагат аралдарында болды. Сулуанда олар жапондық қорғаушылардың шағын тобын таратып, радиостанцияны жойды, ал Динагатті бос екенін анықтады. Үшінші арал – Хомонхон келесі күні қарсылықсыз басып алынды. Динагат пен Хомонхонда рейнджерлер екі жақты көліктердің келуі үшін навигациялық шамдарды орнатуға кірісті. Осы уақытта су астындағы жарылыс жасаушылар тобының барлау жұмыстары Лейтедегі шабуыл жасаушы әскерлерге қолайлы жағалауларды анықтады. Жеке түрде, 21-ші жаяу әскер полкі 20 қазанда Панаон бұғазына Согод шығанағына кіруді бақылау үшін түсті. 20 қазанда төрт сағаттық ауыр теңіз артиллериялық атысынан кейін, Алтыншы армия күштері сағат 10:00-де белгіленген жағажайларға қонды. X корпусы Таклобан әуежайы мен Пало өзені арасындағы 6 шақырымдық жағалау жолағын басып өтті. Оңтүстікке қарай 24 шақырым жерде XXIV корпустың бөлімшелері Сан-Хосе мен Дагутан өзені арасындағы 5 шақырымдық жағалауға түсті. Әскерлер жапондық оқтан гөрі батпақты жерлерден де көп қарсылыққа тап болды. Құнынан кейін бір сағат ішінде көптеген секторлардағы бөлімшелер ауыр көліктер мен үлкен көлемдегі жабдықты қабылдауға жеткілікті тереңдікте бекінді. Тек 24-ші дивизия секторында ғана жаудың атысы десанттық кемелерді басқа бағытқа бұруға мәжбүр етті. Бірақ тіпті сол сектор да 13:30-ға дейін генерал Макартурдың Ред-Бичке толқындар арқылы кіруіне және халыққа олардың азаттығының басталғанын жариялауына мүмкіндік берді: «Филиппин халқы, мен қайтып келдім! Құдіретті Құдайдың күшімен біздің әскеріміз тағы да Филиппин топырағында тұр». Бір күннің соңында Алтыншы армия 2 шақырымға ішкі жаққа және 5 шақырымға еніп кірді. X корпусы секторында 1-ші кавалерия дивизиясы Таклобан әуежайын бақылады, ал 24-ші жаяу әскер дивизиясы 522-ші төбедегі биік белімді алып, өздерінің плацдармдарын бақылады. XXIV корпусы секторында 96-шы жаяу әскер дивизиясы Кэтмон төбесіне, ал 7-ші жаяу әскер дивизиясы Дулаг пен оның әуежайын бақылады. Генерал Макино күнін командалық пунктін Таклобаннан Дагами қаласына 16 шақырымға көшірумен өткізді. Алғашқы шайқаста 49 адам қаза тапты, 192 адам жараланды және 6 адам жоғалып кетті. Жапондықтар түні бойы Ред-Бичтегі 24-ші жаяу әскер дивизиясына қарсы шабуыл жасады, бірақ сәтсіз аяқтады.

Лейте аңғарындағы жорық

Алтылық армия Лейтедегі жаудың сирек және үйлесімсіз қарсылығына қарсы бірнеше күн бойы тұрақты түрде ілгеріледі. Генерал-майор Верн Д. Мадждың 1-ші кавалерия дивизиясы 21 қазанда провинциялық астана Таклобанды, ал келесі күні 215-ші төбені басып алды. 23 қазанда генерал МакАртур Лейтеде азаматтық үкіметті қайта орнату салтанатын өткізді. 1-ші және 2-ші кавалерия бригадалары таулы ішкі аймақтан жапондықтардың қарсы шабуылына жол бермеу үшін қорғанысқа бекінді, содан кейін 1-ші кавалерияға алға жылжуға рұқсат берілді. 8-ші кавалерия 24 қазанға дейін Самарға жетіп, Сан-Хуанико бұғазын бақылауға алды. X корпустың сол жағында генерал-майор Фредерик А. Ирвингтің 24-ші жаяу әскер дивизиясы қарсыласуға тап болды. Көп күндік қажырлы шайқастарда 800-ге жуық жапондықты өлтіргеннен кейін 19-шы және 34-ші жаяу әскер полктері өздерінің бекінісін кеңейтіп, солтүстік Лейте аңғарына кіретін биік жерді басып алды. 1 қарашада артиллериялық отты қолдаумен жеті күндік танк пен жаяу әскерінің ілгерілеуінен кейін екі полк те Лейте аңғарынан өтіп, солтүстік жағалау мен Каригара портын көрді, оны 2-ші кавалерия бригадасы келесі күні Судзукинің шегінуге бұйрығынан кейін басып алды. Лейте аңғары арқылы жылжу барысында 24-ші дивизия жаудың 3000-ға жуық әскерін жойды. Бұл ілгерілеулердің нәтижесінде Лейтедегі жапондықтардың бақылауында тек бір ірі порт қалды – батыс жағалаудағы Ормок қаласы. XXIV корпусының плацдармынан генерал Ходж өзінің екі дивизиясын оңтүстік Лейте аңғарына жіберді, онда төрт әуежай және үлкен жабдықтау орталығы орналасқан. Генерал-майор Джеймс Л. Брэдлидің 96-шы жаяу әскер дивизиясы екі корпустың жағажайларындағы ең биік нүкте болған және жапондықтар бақылау және атыс бекеті ретінде пайдаланған Кэтмон төбесін тазалауға міндеттелді. Артиллерия мен теңіз артиллериясының үздіксіз атысымен қамтамасыз етілген Брэдлидің әскерлері Лабиран төбесінің оңтүстігі мен батысындағы батпақтар арқылы өтті. Үш күндік шайқастан кейін 382-ші жаяу әскер полкі 8 шақырым қашықтықтағы Табонтабондағы жапондықтардың маңызды жабдықтау базасын басып алды және 28 қазанда 350 жапондықты өлтірді. Сонымен қатар, 381-ші және 383-ші жаяу әскер полктерінің екі батальоны Catmon Hill-дің қарама-қарсы беткейлеріне баяу жылжумен көтеріліп, жапондықтардың қаһарлы қарсылығымен күресті. 31 қазанда Кэтмон төбесін тазалау аяқталғанда, американдықтар 53 нысанын, 17 үңгірін және бірнеше ауыр артиллериялық позицияны тазартты. XXIV корпусының сол жағында генерал-майор Арчибальд В. Арнольдтың 7-ші жаяу әскер дивизиясы Сан-Пабло 1 және 2, Баюг және Буридегі жапондық әуежайларына қарсы ілгеріледі, американдық танктардың ("ұшатын клиндер") 767-ші танк батальоны жаяу әскерлеріне жол ашты. Бурауен мен Джулита арасында 17-ші жаяу әскер американдық танктардың корпусына сақиналық зарядтар орналастырған, жәндік тесіктерінде жасырылған жапондық сарбаздардың фанатикалық, бірақ нәтижесіз қарсылығын жеңді. Бір шақырым солтүстікке қарай 32-ші жаяу әскерлері Бури әуежайында 400-ден астам жапондықты өлтірді. 184-ші жаяу әскердің екі батальоны корпустың сол жақ қанатын күзеткен кезде, 17-ші жаяу әскер 184-ші батальонның 2-ші батальонымен бірге Бурауеннен 10 шақырым жоғары Дагамиге қарай солтүстікке бұрылды. Жауды нысандардан және зираттан шығару үшін жалынды таратқыштарды қолданып, АҚШ әскерлері 30 қазанда Дагамиді басып алды, бұл генерал Макиноны өзінің бас штабын батысқа қарай көшіруге мәжбүр етті. Осы уақытта, 29 қазанда 32-ші жаяу әскердің 2-ші батальоны 7-ші кавалериялық барлау тобының алдында шығыс жағалаудан оңтүстікке қарай 24 шақырым (15 миль) Абуйогқа аймақты зерттеу үшін жылжыды, содан кейін келесі төрт күн бойы қарсылықсыз таулар арқылы Баюбайға дейін күзетті.

Жапондықтардың қарсы шабуылдары

Филиппинде 432 000 жапондық сарбаз болғандықтан, генерал Ямашита Лейтеді жапон қорғанысының негізгі бағыты деп белгіледі және 21 қазанда 35-армияға Жапон императорлық флотымен шешуші шайқасты үйлестіруге бұйрық берді. 16-шы дивизияны Минданаодан келген 30-шы жаяу әскер дивизиясымен күшейтіп, Ормок шығанағына десант түсірді. 102-ші жаяу әскер дивизиясы 1-ші және 26-шы жаяу әскер дивизиялары шоғырланған Жаро қаласын басып алды. 55-ші және 57-ші тәуелсіз аралас бригадаларының батальондары 25 қазанда Лейтеге жетті. Алтыншы армия Лейтеге тереңдеп кіргенде, жапондықтар әуеде де, теңізде де қарсы шабуыл жасады. 24 қазанда шамамен 200 жау ұшағы солтүстіктен американдық жағалаудағы базаларға және кемелерге жақындады. 50 американдық әуе күштері оларды ұшырып түсіруге көтеріліп, шабуылдағандардың 66-дан 84-іне дейін жойғанын мәлімдеді. Келесі төрт күн бойы күндіз-түні әуе шабуылдары жалғасып, жағалаудағы жабдықтау қоймаларына зиян келтіріп, американдық кемелерге қауіп тудырды. Бірақ 28 қазанға қарай, АҚШ ұшақтарының жапондық әуежайларына және басқа аралдардағы кемелерге жасаған қарсы шабуылдары жаудың әуе күшін мөлшерлі түрде азайтты, соның салдарынан дәстүрлі әуе шабуылдары үлкен қауіпті болдырмады. Әуе күштері азайғандықтан, жапондықтар қатерлі камикадзелерге жүгінді – бомбамен толтырылған ұшақтарын тікелей американдық кемелерге ұшырып жіберетін өзін-өзі құрбан ететін ұшқыштар тобы. Олар Лейте шығанағында жиналған үлкен американдық көліктік және эскорт флотын бірінші нысана ретінде таңдады және 25 қазанда 1944 жылы USS St. Lo эскорт тасымалдаушысын батырып, көптеген кемелерге ауыр зақым келтірді. Бұл камикадзе шабуылымен батырылған ірі соғыс кемесінің алғашқы жағдайы болды. АҚШ күштеріне теңізде одан да үлкен қауіп туды. Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің жоғарғы басшылығы Алтыншы армияны қолдаған АҚШ әскери-теңіз күштерін жою үшін қалған барлық су үстіндегі флотын американдықтармен шешуші шайқасқа жұмсауға шешім қабылдады. Императорлық флот үш негізгі топқа бөлініп шабуыл жасауды жоспарлады. Біріншісі, онда аз ұшақ тасығыштары бар төрт кеме, АҚШ-тың 3-ші флотын Лейте шығанағынан солтүстікке қарай аудару үшін, тозаң ретінде әрекет етуі керек еді. 23 қазанда жаудың су үстіндегі кемелерінің жақындауы анықталды. АҚШ теңіз күштері оларды тоқтатуға шықты, ал 23-26 қазан аралығында өткен Лейте шығанағындағы әуе және теңіз шайқасында жапондықтар шешуші жеңіліске ұшырады. Дегенмен, 11 желтоқсанға қарай жапондықтар 34 000-нан астам әскерді Лейтеге және көптеген жабдықтарды, көбінесе батыс жағалаудағы Ормок порты арқылы жеткізуге қол жеткізді. Бұл, АҚШ ұшақтарының үздіксіз әуе кедергілерінен және Ормок шығанағындағы қақтығыстардан, күшейту конвойларының ауыр шығындарына қарамастан мүмкін болды.

Ормоқ аңғарына қарай

Жапондық күштер Крюгер мен Макартур үшін ауыр мәселе туғызды. Лейте аралының шығыс жағын тазартудан кейін күтілген тазалау операцияларының орнына, Алтыншы армия батыс жағындағы тауларда ұзаққа созылған шайқасқа дайындалуға мәжбүр болды. Генерал Крюгер Ормок аңғарын тазарту үшін үлкен қысқыш операциясын жоспарлады, X корпусының күштері оңтүстікке, ал XXIV корпусының бөлімшелері Бейбейден солтүстікке қарай жылжыды. Күтілетін қарсылықтың күшеюін жеңу үшін, әсіресе солтүстіктегі тау кедергісінде, Крюгер өзінің резервтік күштерін – 32-ші және 77-ші жаяу әскер дивизияларын жұмылдырды, ал Макартур 11-ші әуе десанттық дивизиясын белсендірді. 21-ші RCT Панаон аймағынан 24-ші дивизияға қайта қосылу үшін шығарылды және 32-ші жаяу әскер дивизиясының бір батальонымен ауыстырылды. 3 қарашада 34-ші жаяу әскер полкі Каригараның батысынан шығып, солтүстік жағалаудың қалған бөлігін тазартып, содан кейін оңтүстікке қарай тауларға бет бұрды. Бір уақытта 1-ші батальон тас жол бойындағы биік жерден шабуылға ұшырады. 63-ші далалық артиллерия батальонының қолдауымен бөлімше биік жерді тазартып, 34-ші жаяу әскер сол түні Пинамопоан қаласы арқылы қарсылықсыз өтіп, жау тастап кеткен көптеген ауыр қару-жарақтарды қалпына келтірді, содан кейін 2-ші тас жолының оңтүстікке қарай тауларға бұрылатын жерінде тоқтады.

Брейкнел және Килай қырқаларындағы шайқастар

7 қарашада 21-ші жаяу әскер дивизиясы Лейтедегі алғашқы қақтығысына қатысты, ол 2-ші тас жол бойындағы тауларға, Каригара шығанағына жақын аймаққа жылжыды. Жаңадан құрылған полк, 19-шы жаяу әскер дивизиясының 3-ші батальонымен біріктіріліп, жаңадан келген жапондық 1-ші дивизияның күшті қорғанысына тап болды. Жапондықтар шығыстан батысқа қарай тас жол бойымен орналасып, ауыр тіректерден және бір-бірімен байланысқан траншеялар желісінен, сондай-ақ көптеген жасырын шұңқырлардан тұратын жауынгерлік позициялар құрды. Американдықтар бұл жерді «Брейкнек жотасы» деп атады, ал жапондықтар «Ямасита желісі» деп білді. Генерал Крюгер 1-ші атқыштар дивизиясын 24-ші жаяу әскер дивизиясымен оңтүстікке шабуылға қосуға, ал X және XXIV корпус (96-шы жаяу әскер дивизиясы) орталық таулы аймақ арқылы өтетін жолдарды жабуға бұйрық берді, генерал Судзукидің 26-шы жаяу әскер дивизиясы келгеннен кейін қайтадан шабуылдауын күтіп. Сонымен қатар, XXIV корпустың құрамында Байбай қаласында 7-ші жаяу әскер дивизиясы да болды. Крюгердің тағы 32-ші және 77-ші жаяу әскер дивизияларына, сондай-ақ 11-ші әуе десант дивизиясына қол жеткізілді, оларды МакАртур Лузонға шабуылға дайындалу үшін Лейтеде жинақтады. 8 қарашада тайфун басталды, ал одан кейінгі бірнеше күндегі қатты жаңбыр американдықтардың алға жылжуына кедергі келтірді. Дауыл мен қатты желге байланысты жау қорғанысына құлаған ағаштар мен балшық сергітілді, жабдықтау колонналары кешіктірілді, бірақ 21-ші жаяу әскер дивизиясы баяу және тоқтап-тоқтап шабуылдауын жалғастырды, ал компаниялар жиі кері шегініп, бұрын басып алған төбелерді қайтадан басып алуға мәжбүр болды. Американдықтар 1525 төбесіне дейінгі жолдарды, шамамен 3 км қашықтықта басып алды, бұл Ирвингке 2-ші тас жолы бойымен 6 км-ге созылған жау қорғанысын кеңейтуге мүмкіндік берді. Шығыс жағынан 19-шы жаяу әскер дивизиясының 2-ші батальоны, подполковник Роберт Б. Спрагинс басшылығымен, 1525 төбесінің артынан жаудың оң жақ фланкінен айналып өтіп, «Брейкнек жотасынан» оңтүстікке қарай 5 км қашықтықтағы 2-ші тас жолына қайта оралды, жапондықтардың жабдықтау желісін тоқтатып тастады. Батыс жағынан Ирвинг 34-ші жаяу әскер дивизиясының 1-ші батальонын, подполковник Томас Э. Клиффорд басшылығымен, Каригара аймағынан су арқылы 2 шақырым батысқа, 2-ші тас жолының оңтүстікке бұрылысына дейін жіберді, содан кейін оны ішкі аймаққа жылжытты. Бұл десанттық операция 727-ші десантты трактор батальонының 18 LVT-да орындалды. Тау жотасын және Лейте өзенін кесіп өткеннен кейін, олар Килай жотасындағы жаудың сол жақ фланкіне 274 метр биіктікте жақындады, бұл негізгі шайқас аймағының артындағы ең биік жер еді. Екі батальон да 13 қарашаға дейін қатты қарсылыққа және қатты жаңбырға қарамастан, тас жолдың екі жағында, бір-біріне жақын орналасқан позицияға жетті. Американдықтарға 96-шы филиппин жаяу әскер дивизиясының 1-ші батальоны, Килай жотасын «иеленген» жергілікті гид және жабдықты тасыған филиппиндіктер көмектесті. Клиффордтың әскеріне Килай жотасына қарай жауынгерлік позициялардан жапондықтарды тазалау үшін саз бен жаңбырдың арасында, көбінесе достарының миномет және артиллерия отына қауіпті жақын жерде екі апта бойы күресуге тура келді. 2 желтоқсанда Клиффордтың батальоны ақыры жолды қараған биіктіктерді тазартты, ал 32-ші дивизия бөлімдері тез арада билікті басып алды. Клиффордтың жасағы 26 адам қаза тапты, 101 адам жарақат алды және екі адам жоғалып кетті, ал жапондықтардың 900-ге жуық әскері қаза тапты. Килай жотасы мен оған іргелес аймақтардағы қиын күресі үшін екі фланктік батальон да Президенттік бірлік мақтау қағазына ие болды. Клиффорд пен Спрагинс екеуі де өз әрекеттері үшін «Құрмет белгісі» төсбелгісін алды. 32-ші дивизия тек 14 желтоқсанда Брейкнек-Килай жотасын толығымен тазартты және 19 желтоқсанда 1-ші атқыштар дивизиясымен бірігіп, Каригара шығанағы мен Ормок аңғары арасындағы 2-ші тас жолының ең қорғалған бөліктерін X корпусының бақылауына алды. Осы кезеңде американдық күш-жігерге логистикалық проблемалар кедергі келтірді. Таулы жерлер мен өткісіз жолдар Алтыншы армияның көлік бөлімшелерін Әскери-теңіз флотының десант кемелерін, жермен жету машиналарын, әуеден түсіру, артиллериялық тракторларды, жүк көліктерін, тіпті қарабаоларды және жүздеген жалаң аяқ филиппиндік тасымалдаушыларды пайдалануға мәжбүр етті. 727-ші десантты трактор батальоны күнделікті, көбінесе бірнеше рет, Капокан мен Калубиан арасында оқ-дәрі мен азық-түлікпен саяхат жасады. Калубианнан 727-ші тракторлар Нага өзенімен Консуэграға дейін жүзіп, содан кейін жер арқылы Агаханға дейін барады. Қайтып оралғанда олар жараланғандарды эвакуациялады.

Қабырғалар шайқасы

Ақыры генерал Арнольд жаңаша тактика қолданып Ормоққа қарай жылжуды бастады. 4 желтоқсан күні 776-шы амфибиялық танк батальонының машиналары теңізге шығып, Лейте жағалауымен оңтүстікке қарай жылдамдап, Балогоның батысына орналасты. 5 желтоқсанда танктер жағалауға жақындасып, 17-ші және 184-ші жаяу әскер полктерінің алдындағы төбелерге оқ жаудырды. Бұл тактика тиімді болып шықты, қорғаушылардың қатарын күрт шашыратты, бірақ жаудың қалталарына тап болған жердегі әскерлер теңізден келген танк атысынан қорғалғандықтан қарсылық көрсетті. 7-ші дивизия екі полкпен солтүстікке жылжыды, олар 918-ші төбеден келген жаудың қатты атысына тап болды, сол төбеден Ормоқ қаласына дейінгі барлық жағалауды бақылауға болады. 8 желтоқсанға дейін американдық әскерлер 918, 380 және 606 төбелерін, сондай-ақ оларды қоршаған қыраттарды басып алды. 12 желтоқсанға қарай генерал Арнольдтың алдыңғы батальоны Ормоқ қаласынан оңтүстікке қарай 16 шақырымдай жерде болды.

Әуеайлақтар шайқасы

Генерал Арнольд Ормоққа жақындағанда, 6 желтоқсанда жапондықтар 16-шы бригадасымен, 2-ші шабуыл жасағының 250 десантшысымен, сондай-ақ Токачихо десанттық жасағымен бірігіп, Бури әуежайына күтпеген шабуыл жасады. Ол кезде генерал Джозеф Мэй Свинг басқаратын 11-ші әуе десанттық дивизиясы Бурауен аймағын қорғап тұрды. Жапондықтардың мақсаты – шығыс Лейтедегі әуежайларды қайтарып алып, оларды өздерінің ұшақтары үшін пайдалану еді. Американдық артиллерия офицерінің айтуынша, жапон десантшылары "авиациялық және далалық артиллерия бөлімдерімен тіл-көзсіз қырқылып кетті". Шабуыл нашар үйлестірілгенімен – жапондық 26-шы жаяу әскер дивизиясының бір ғана батальоны майданға жетті – жаудың шабуылы нәтижесінде тасталған кейбір қару-жарақтарды басып алып, оларды келесі төрт күн ішінде американдықтарға қарсы қолданды. 11-ші әуе десанттық дивизиясы, 149-шы жаяу әскер, 38-ші жаяу әскер дивизиясы және 382-ші жаяу әскер, 96-шы жаяу әскер дивизиясы, сондай-ақ жедел жиналған қолдау және қызметкерлер тобы шабуылды тоқтатып, 9 желтоқсанға қарай жағдайды өзгерте алды. Бірнеше американдық жабдықтау қоймалары мен жердегі ұшақтар жойылды, құрылыс жобалары кешіктірілді, бірақ әуежайларға жасалған жау шабуылдары жалпы Лейте науқанына ешқандай әсер етпеді. Генерал Судзуки Ормоққа американдықтардың қонуына қарсы тұру үшін кері шегінуге бұйрық берді, бірақ тек 200 адам ғана қайтып келгеннен кейін 16-шы дивизия тоқтатылды.

Ормоқтың құлауы

Осы арада Лейте аралының батыс жағында XXIV корпус 7 желтоқсанда генерал-майор Эндрю Д. Брюс басқарған 77-ші жаяу әскер дивизиясының Ормок қаласының оңтүстігіне түсуімен күш алды. 77-ші дивизияның 305-ші және 307-ші жаяу әскер полктері 07:00-де қарсылықсыз жағаға шықты, оларды 776-шы амфибиялық танк батальонының ротасы қолдады. Бірақ адмирал Артур Д. Струблдің теңіз конвойына камикадзе шабуылдары жасалды, он алты рейдте елу бес ұшақ қатысты. Дегенмен, 77-ші дивизияның келуі шешуші болды. Бұл 7-ші дивизияға солтүстікке қарай жорысын жалғастыруға мүмкіндік берді, ал жаудың қорғаушылары екі күштің арасында қысылып қалды. Солтүстікке жылжыған 77-ші дивизия бұрынғы Филиппин констебюлярлық бекеті болған Даунс лагерінде күшті қарсылыққа тап болды. Жаңадан келген 306-шы жаяу әскер полкімен, сондай-ақ 902-ші және 305-ші далалық артиллерия батальондарымен қолдау көрсеткен генерал Брюстің әскерлері 9 желтоқсанда Даунс лагерінен өтіп, 10 желтоқсанда Ормок қаласына енді. 7-ші және 77-ші жаяу әскер дивизиялары келесі күні бірікті. Соңғы шабуылында АҚШ әскерлері 1506 жауды өлтіріп, 7 тұтқынға алды, ал өздері 123 қаза тапты, 329 жараланды және 13 жоғалып кетті. Ормок қаласы басып алынғаннан кейін, XXIV корпус пен X корпус арасындағы қашықтық 16 миль (26 км) ғана болды. Олардың арасында, Ормоктан солтүстікке қарай, бетонды блокхаусқа бекіген және 12-ші тәуелсіз жаяу әскер полкі ұстаған Коган маңындағы жаудың соңғы басымдығы екі күн бойы американдықтарға қарсылық көрсетті. 14 желтоқсанда 305-ші жаяу әскер полкі қамалға шабуыл жасады, оған ауыр артиллерия оқтары, жалын шашушылар мен бронебульдозерлер көмектесті. Қолма-қол шайқас және Құрмет медалімен марапатталған капитан Роберт Б. Нетттің батыл басшылығы жауды блокхаус аймағынан тазартты, ал 305-ші жаяу әскер полкінің 2-ші батальонының алдыңғы компаниясы, Е, қарқынды атыс астында алға жылжып, бірнеше жапондық сарбазды өлтірді.

Батысқа қарай жағалауға қарай жүріп өту

Ормоктен шыққаннан кейін 77-дивизия 18 желтоқсанда солтүстікке қарай 11 км қашықтықта орналасқан Валенсия әуежайын басып алды және X корпусы бөлімшелерімен байланыс орнату үшін солтүстікке қарай жолға түсті. Сол күні генерал Сиберт 1-атқыштар дивизиясына оңтүстікке қарай шабуылды аяқтауды бұйырды. 12-кавалериялық полк таулардан оңтүстік-батыс бағытта 2-тас жолға шықты, содан кейін 271-далалық артиллериялық батальонның отынан кейін 5 км жолдың тазалауын аяқтады. Ормок аңғарының солтүстігінде 32-дивизия 2-тас жолы бойында қорғанысқа белсенді қарсылық көрсеткен жапондық 1-дивизиямен кездесті, олар Килай қырқасынан оңтүстікке қарай жылжып, көруді шектеген және жауды жасырған тығыз жаңбырлы орманға енді. Жалынды таратқыштарды, қол гранаталарын, мылтықтарды және штыктарды пайдалана отырып, әскерлер күн сайын метрмен өлшенетін алға жылжуға қол жеткізді. Бес күндік қатал шайқаста 126- және 127-жаяу әскер полктері 2 км-ден аспайтын қашықтыққа жылды. 21 желтоқсанда 12-кавалериялық және 77-дивизияның 306-жаяу әскер полкі арасындағы байланыс АҚШ-тың X және XXIV корпустарының қосылуын және Ормок аңғарына қарсы Алтыншы армияның қысқымының аяқталуын білдірді. 77- және 32-дивизиялар аңғарға жақындағанда, генерал-майор Джозеф М. Свингтің 11-әуеде десантталатын дивизиясы шығыстан орталық тау өткелдеріне кірді. 22-24 қарашада Лейте аңғарының оңтүстігінде бекініс позицияларын құрғаннан кейін, 511-парашюттік жаяу әскер полкі 25 қарашада тауларға батысқа қарай жылжыды. Ауыр жорықтан кейін 511-полк 6 желтоқсанда Бурауэннің батысына қарай 16 км қашықтықтағы Махонагқа жетті, сол күні жапондық десантшылары Бури және Сан-Пабло әуежайларына қонды. 16 желтоқсанда 32-жаяу әскердің 2-батальоны Ормок шығанағы ауданынан тауларға баяу, бірақ тұрақты жылдамдықпен жылжып, әуедегі полкпен кездесіп, батысқа қарай өтуіне көмектесті. 23 желтоқсанда жапондық қорғанысшылармен қырқалар мен үңгірлерде шайқасқаннан кейін, 7-дивизияның жаяу әскерлері 511-полк арқылы өткен 187-глайдерлік жаяу әскер полкінің 2-батальонымен кездесіп, аралықты толық аяқтады және жапондық 26-жаяу әскер дивизиясын жоқ етті. Генерал Брюс 22 желтоқсан күні таңертең 305-жаяу әскердің 2- және 3-батальондарын броньдық қолдаумен Паломпонға қарсы шабуылды бастады. 302-инженерлік батальон олардың артынан еріп, бронетехника, артиллерия және жабдықтау көліктері үшін көпірлерді жөндеп, нығайтты. Шабуыл жасаушы бөлімдер жаудың сирек атысына қарамастан жылдам алға жылжыды, Паломпоннан шамамен 13 км қашықтықтағы мықты бекіністерге жеткенше. Жайлауды қалпына келтіру үшін генерал Брюс 305-жаяу әскердің 1-батальонына әскери десант кемесіне мінгізіп, Ормок портынан Паломпонға жіберді. 2-инженерлік арнайы бригаданың минометтік қайықтарынан және 531-далалық артиллериялық батальонының атысынан қолдау алып, жаяу әскерлер 25 желтоқсанда сағат 07:20-де қонып, төрт сағат ішінде шағын жағалау қаласын басып алды. Жапондықтар үшін ашық соңғы портты басып алғандығын білген генерал Макартур Лейтедегі ұйымдасқан қарсылықтың аяқталғанын жариялады. Осы іздеулер жалғасқанда ол 26 желтоқсанда Лейте және Самардағы операцияларды бақылауды Сегізінші армияға тапсырды. Солтүстікке қарай, басқа АҚШ күштері одан да жақсы ұйымдастырылмаған және рухы құлаған жау әскерлеріне қарсы жылдам алға жылжыды. 1-кавалериялық дивизияның әскерлері 28 желтоқсанда жағалауға жетті, ал 24-дивизияның бөлімшелері сол күні Лейте қаласының солтүстік-батыс бұрышынан соңғы жау позицияларын тазартты және екі күннен кейін 32-дивизияның қарауылдарымен кездесті.

Салдары

Лейте шайқасы – Американың Филиппинді қайта басып алу жорығындағы алғашқы және ең шешуші операция болды. Жапондықтар бұл шайқаста ауыр шығынға ұшырады: әскері төрт дивизияны және бірнеше жеке жауынгерлік бөлімдерді жоғалтты, ал әскери-теңіз күштері 26 ірі соғыс кемесін, 46 ірі көліктік кемені және жүздеген сауда кемелерін жоғалтты. Бұдан өзге, жапондықтардың Филиппиндегі құрлықтағы әуе күштерінің мүмкіндігі 50%-дан астамға төмендеді. Лусон аралында әлі де 250 000-ға жуық әскер қалғанмен, Лейтедегі әуе және теңіз қолдауының жоғалтылуы генерал Ямашитаның стратегиялық мүмкіндіктерін шектеді, ол енді Филиппиндегі ең ірі және маңызды Лусон аралын пассивті түрде қорғауға мәжбүр болды. Де-факто, Лейтедегі шешуші шайқаста жеңілгеннен кейін жапондықтар Филиппинге иелік ету үмітінен бас тарды, одақтастарға маңызды бекініс тапсырды. Бұл бекініс Жапонияны сыртқы ресурстардан оңай оқшаулауға және жапондық аралдарға соңғы шабуылдар ұйымдастыруға мүмкіндік берді.

Жапондық барлау қызметінің 1998 жылғы мәлімдемесі

1998 жылы Австралияда (Көзікшілік жөніндегі корольдік комиссияны қараңыз) жапон әскерлерінің, Литейдегілерді қоса алғанда, санын бағалаулар Харбин, Манжуриядағы совет консулдығы арқылы Токиоға жіберілді, себебі Сталин Совет Одағы қатыса алғанға дейін Жапонияға қарсы американдық жеңісті кейінге жылдыруды қалады. МакАртурдың G2 Виллоуби әскер санын аз бағалағандықтан, олар күшейтілді. "Ультра" құпия бағалаулары кеңестіктерге қолжетімді болмады, бірақ Австралия Сыртқы істер министрі Эватттың қызметкерлері оларды оларға берді.