Кіріспе

Америкадағы интенсивті мал шаруашылығының түрі

Мал шаруашылығында, АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) анықтамасына сәйкес, жануарларды шоғырландырып бордақылау операциясы (CAFO) – жануарларды интенсивті бордақылау операциясы (AFO) болып табылады, онда жылына 45 күннен астам уақыт бойы 1000-нан астам жануар бірлігі ұсталады. Бір жануар бірлігі – "тірі" жануардың салмағы 1000 фунтқа баламалы. Мың жануар бірлігі 700 сүт сиырына, 1000 ет сиырына, 2500 500 кг-нан асатын салмақты шошқаға, 10000 қойға, 55000 түйеқұсқа, 125000 тауыққа немесе 82000 жұмыртқа салатын тауыққа немесе жас тауыққа тең келеді. 2012 жылы АҚШ-та шамамен 212 000 АФО болды. Көптеген құстар 1950 жылдары CAFO-да өсіріле бастады, ал ірі қара мен шошқалардың көп бөлігі 1970 және 1980 жылдары өсірілді. 2000 жылдардың ортасына қарай CAFO-лар АҚШ-та мал және құс шаруашылығы өндірісінде басымдыққа ие болды, ал олардың нарықтық үлесі тұрақты түрде артып келеді. 1966 жылы 57 миллион шошқаны орналастыру үшін 1 миллион ферма қажет болды; 2001 жылы осы санды орналастыру үшін бар болғаны 80 000 ферма қажет болды.

Ауа сапасы

CAFO ауаның қоршаған ортадағы сапасын төмендетеді. Олар адамға зиянды бірнеше газдарды бөліп шығарады: аммиак, күкірттегі сутек, метан және майда бөлшектік заттар. Ірі CAFO көбірек газ шығарады, негізінен жануарлардың тыңайтқыштарының үлкен қорының ыдырауынан. Бұл көздің анықталмауы мүмкін, бірақ мал азығы күдік тудырады. Әлем бойынша мал шаруашылығы жыл сайын шығарылатын 330 Tg/ж парниктік газдың (яғни 35%) шамамен 115 Tg/ж бөлігіне жауапты. Мал өндірісі әлемдегі парниктік газ эмиссиясының шамамен 18%-ын және АҚШ-тағы 7%-ын құрайды. Метан – жаһандық климаттың өзгеруіне ең көп үлес қосатын екінші парниктік газ, мал шаруашылығының үлесі шамамен 30%-қа жетеді. Мал шаруашылығымен байланысты эмиссияның тек 17%-ы тыңайтқыштардан, ал қалғаны ішек ферментациясынан немесе ас қорыту кезінде түзілетін газдардан шығады. Американың Адамгершілік Қоғамы (HSUS) 350-ден астам ұйымның, соның ішінде Америкалық Медициналық Ассоциацияның кеңесімен, емдік емес антибиотиктерді, әсіресе адам медицинасында кеңінен қолданылатын антибиотиктерді қолдануды азайтуды ұсынады. Егер ешқандай өзгеріс жасалмаса және метан эмиссиясы мал басының өсуімен пропорционалды түрде жалғасқан жағдайда, 2030 жылға қарай жаһандық метан өндірісі 60%-ға артуы күтілуде. Парниктік газдар мен климаттың өзгеруі ауа сапасын нашарлатады, тыныс алу жолдарының аурулары, өкпе тінінің зақымдануы және аллергия сияқты ауруларға себеп болады. Мал шаруашылығынан шығарылатын парниктік газдардың өсуін тежеу жаһандық жылуды жылдам тоқтатуға көмектеседі. Сондай-ақ, CAFO-ға жақын тұратын адамдар жиі жағымсыз иістен шағымданады, ол аммиак, күкірттегі сутек, көмірқышқыл газы және ұшқыш және жартылай ұшқыш органикалық қосылыстардың күрделі қоспасынан туындайды. Қалдықтарды кәдеге келтіру де ауа сапасын нашарлатады. Кейбір CAFO "шашырату алаңдарын" пайдаланады және мыңдаған жануардың қалдықтарын ашық алаңға бүркіп беретін машинаға құяды. Шашыратылған заттар жел арқылы жақын жердегі үйлерге таралып, кедей және аз ұлтты қауымдардың ауасына патогендерді, ауыр металдарды және антибиотиктерге төзімді бактерияларды жеткізеді. Оның құрамында күкірттегі сутек және аммиак сияқты тыныс алу және көзге тітіркендік тудыратын заттар бар.

Нарықтағы рөлінің артуы

CAFO-ның экономикалық рөлі соңғы онжылдықтарда АҚШ-та едәуір кеңейді және CAFO-ның мал шаруашылығы өндірісіне басымдық танытқанына нақты дәлелдер бар. Ірі масштабты мал шаруашылығының өсуі 1930 жылдары шошқа сою операцияларының қазіргі заманғы механикаландырылуымен басталды. Корпоративтік келісімшарттардың кеңеюі де көптеген шағын шаруашылықтар жүйесінен салыстырмалы түрде аз сандағы ірі өнеркәсіптік шаруашылықтарға көшуге ықпал етті. Бұл АҚШ-тағы мал шаруашылығы секторын түбегейлі түрлендірді. Ұлттық ауыл шаруашылығы статистика қызметінің мәліметтері бойынша, "1930 жылдары АҚШ-та 7 миллионға жуық ферма болды, ал 2002 жылғы халық санауы бойынша 2 миллионнан астам ферма қалды". 1969 жылдан 2002 жылға дейін отбасылық шаруашылықтардың саны 39%-ға төмендеді, бірақ отбасылық шаруашылықтардың үлесі жоғары болып қала берді. 2004 жылғы мәліметтерге сәйкес, АҚШ-тағы барлық фермалардың 98%-ы отбасылық меншікте және басқарылады. Ет және сүт өнімдерінің көп бөлігі қазір бір түрге арналған ғимараттарда немесе ашық ауадағы қоршауларда өндіріледі. Олардың жоғары тиімділігіне байланысты, CAFO төмен құнмен жануар өнімдерін – ет, сүт және жұмыртқаны қамтамасыз етеді. CAFO жұмыспен қамтуды арттыру және өндірісте жергілікті материалдарды пайдалану арқылы жергілікті экономиканы да ынталандыра алады. Қазіргі заманғы мал шаруашылығының дамуы ет және сүт өнімдерін өсірудің тиімділігін арттырды. Малдың селекциясын жақсарту, механикалық жаңалықтар және арнайы құрастырылған жемдерді (сондай-ақ жануарларға арналған фармацевтикалық препараттарды) енгізу тұтынушылар үшін жануар өнімдерінің құнын төмендетуге көмектесті. Жаңа технологиялардың дамуы CAFO иелеріне өндіріс шығындарын азайтуға және ресурстарды аз қолдану арқылы бизнес табысын арттыруға мүмкіндік берді. CAFO-ның өсуі АҚШ-та жануар өнімдерін тұтынудың артуымен сәйкес келеді. Автор Кристофер Л. Дельгадоның сөзіне сәйкес, "1960 жылдан бері АҚШ-та сүт өндірісі екі есе, ет өндірісі үш есе, ал жұмыртқа өндірісі төрт есе өсті". Аталған артықшылықтармен қатар, CAFO-ның экономикаға тигізетін әсеріне қатысты сын-ескертпелер де бар. АҚШ-тағы көптеген фермерлер мал өнімдерінің төмен нарықтық бағасының салдарынан жоғары табыс табудың қиын екенін мойындайды. Мұндай нарықтық факторлар өндіріс әдістерінің төмен пайда маржасына және CAFO-ға қарағанда бәсекеге төмендеуге әкеледі. "Бос жайылым" немесе "отбасылық шаруашылық" сияқты мал шаруашылығының баламалы әдістері бәсекеге қабілеттілігін жоғалтып жатыр, бірақ олар CAFO-мен байланысты экологиялық және денсаулық сақтау қауіптеріне ие емес.

Өндірістің теріс сыртқы әсері

Ет бағасы өнеркәсіптік ауыл шаруашылығы жүйелерінің тудыратын жағымсыз экологиялық салдарларын көрсете алмайды. CAFO-лардың (ірі мал шаруашылық кешендерінің) теріс өндірістік сыртқы әсерлері (базар бағалары өнімді өндіру кезінде туындаған қоғамдық зиянды дұрыс көрсетпеген немесе жасырған жағдайларда) қоршаған ортаға зиян келтіретін әсерлерді қамтиды, оның ішінде көбінесе тиімсіз басқарылатын қалдықтардың мөлшерінің үнемі артуы да бар. Мысалы, зерттеушілер жылжымайтын мүліктің құнының төмендеуі мен CAFO-ға жақын орналасу арасындағы статистикалық байланысты анықтады.

Басқа экономикалық сын

CAFO сыншылары сондай-ақ CAFO-ның өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы салық жеңілдіктері мен субсидияларынан, сондай-ақ "ірі агробизнес компанияларының тік интеграциясынан" пайда көретінін айтады. Мысалы, АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі (USDA) 1996-2002 жылдар аралығында тауарлық субсидияларға жылына орташа есеппен 16 миллиард доллар жұмсады. Бәсекеге қарсы шараларды тиісінше қолданбау нарықта монополия тудыруға көмектесуі мүмкін. Сыншылар CAFO-лар антибиотиктерді артық пайдалану арқылы шығындарды азайтады деп мәлімдейді.

Қоғамдық денсаулық мәселесі

CAFO-дан тыңайтқышты тікелей шығару және онымен бірге ластаушы заттар (оның ішінде қоректік заттар, антибиотиктер, патогендер және мырыш) халық денсаулығына қауіпті. CAFO-дан шыққан патогенді организмдермен жер асты суларының ластануы ауыз суға қауіп төндіреді, ал ауыз судың патогендермен ластануы жұқпалы аурулардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. EPA бағалауынша, АҚШ халқының 53% жер асты суын ішеді. Судың CAFO-мен ластануы түрлі жүрек проблемаларын тудырады. Ластанған суды кездейсоқ ішке сіңіру диареяны немесе басқа да асқазан-ішек ауруларын тудыруы мүмкін. Терімен байланыс терінің, көздің немесе құлақтың тітіркенуіне және инфекциясына әкелуі мүмкін. Ауыз судағы нитраттың жоғары деңгейі гипертиреоз, инсулинге тәуелді қант диабеті және орталық нерв жүйесінің бұзылуларының қаупімен байланысты. Ауыз суында табылған әртүрлі антибиотиктер мен фармацевтикалық препараттардан туындайтын ДНҚ мутациялары, түрленулері және конъюгациялары нәтижесінде антибиотиктерге төзімділік пайда болуы мүмкін. Антибиотиктерге ұшыраған жануарлар ішіндегі немесе айналасындағы бактерияларда табиғи іріктеу көбірек төзімділікке ие мутациялардың таралуын жеделдетеді. CAFO қолданатын антибиотиктер антимикробтық төзімділікті арттырады. Бұл қоғамдық денсаулыққа қауіпті, өйткені CAFO-да пайда болған төзімді бактериялар қалдық суды шығару немесе бөлшектердің аэрозольдеуі арқылы қоршаған ортаға және қоғамға таралуы мүмкін. CAFO-ның тудырған ауа ластануы астма, бас ауруы, тыныс алу проблемалары, көздің тітіркенуі, құсу, әлсіздік және кеудедегі қысық сезімге әкелуі мүмкін. Бұл фермада жұмыс істейтіндерге және жақын маңдағы тұрғындарға, соның ішінде балаларға әсер етеді. Жақын маңдағы тұрғындарға қауіп төндіретін қауіптер CAFO-ның жоғары тығыздықтағы аймақтарында тұратын 100 000-нан астам адамның денсаулығын бағалау бойынша жүргізілген зерттеуде ерекше атап көрсетілді. Зерттеу нәтижесінде, жоғары әсер еткен топтарда пневмония және нақтыланбаған жұқпалы аурулардың таралуы бақылау тобына қарағанда жоғары екені анықталды. Сонымен қатар, 2 308 ересек адамнан тұратын голланд зерттеуі, жақын маңдағы фермалардан бөлшектердің шығарылуының артуы тұрғындардың өкпе функциясының төмендеуімен байланысты екенін көрсетті. Жұмысшыларға қатысты, тыныс алу жүйесіне қатысты бірнеше салдарды атап өту қажет. "Көптеген ірі CAFO-да мыңдаған жануарларды ұстайтын нысанды басқару үшін бірнеше жұмысшы ғана қажет болса да", жануарлармен ұзақ уақыт бойы және тығыз байланыста болу CAFO қызметкерлерін қауіпке ұшыратады. Бұған 2009 жылдың көктемінде бүкіл әлемде тараған жаңа H1N1 тұмауы немесе антибиотиктерге төзімді бактериялардың MRSA штаммы сияқты ауруларға шалдығу қаупі кіреді. Айова университеті жүргізген зерттеулер көрсеткендей, CAFO операторларының балаларындағы астма деңгейі басқа фермалардағы балаларға қарағанда жоғары.

Азшылықтарға кері әсері

Төмен кірісті және аз ұлтты азаматтар CAFO-ға жақын болудан, ластанудан және қалдықтардан пропорционалды түрде көп зардап шегеді. Қаржылық қиындықтардан басқа, CAFO-лар "шаруашылық құқығы" заңымен қорғалған, ол оларды CAFO орналасқан аймақтарда тұратын тұрғындардан қорғайды. CAFO-лардың әсерінен тек айналасындағы қауымдастықтар ғана емес, сонымен қатар жұмыс істеушілердің өзі де зиян көреді. Солтүстік Каролина штатында жүргізілген зерттеуде, құс өңдеу зауытында жұмыс істейтін жиырма бір латиноамерикандық тауық ұстаушының жұмыс орны, жоғары қарқынды еңбекке толы, жарақаттану және ауруларға, соның ішінде психикалық жарақаттарға, тыныс алу мүшелерінің ауруларына, есірткіге тәуелділікке және бұлшық-сүйек жүйесінің зақымдануына бейім екені анықталды. Сондай-ақ, жұмысшылардың жұмысқа қатысты білімі мен қауіпсіздік шаралары туралы хабардарлығы төмен екені байқалды. АҚШ-та ауыл шаруашылығымен айналысатын жұмысшылар елдегі ең қауіпті жұмыстардың біріне қатысады. CAFO-да жұмыс істейтіндердің көп бөлігі тарихи түрде афроамерикандықтар болған, бірақ соңғы кезде латиноамерикандықтардың, оның ішінде құжаттары жоқ латиноамерикандықтардың саны артып келеді. 1980 мен 2000 жылдар аралығында этникалық және нәсілдік құрамы әртүрлі жұмыс күшінің айқын өзгеруі байқалды, оған латиноамерикандық жұмыс күшінің өсуі себеп болды. [7] Көбінесе CAFO иелері латиноамерикандық жұмысшыларды жалдауға дайындық көрсетеді, себебі олар аз білікті, ұзақ сағат бойы және жоғары қарқынмен жұмыс істеуге дайын адамдар. Осының салдарынан ет өңдеу зауыттарына ICE-нің рейдтері жиілеп кетті.

Жануарлардың денсаулығы мен әл-ауқатын сақтау мәселелері

CAFO практикасы этикалық тұрғыдан жануарлардың әл-ауқаты туралы алаңдаушылықты тудырды. Кейбіреулер мұндай жағдайларды жануарлардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандырмау деп санайды. Виттенберг университетінің әлеуметтану профессоры Дэвид Ниберттің айтуынша, АҚШ-тағы 20 мыңнан астам CAFO-да 10 миллиардтан астам жануар "қасіретті жағдайларда" ұсталады, олар "соңғы 100–120 күнін мыңдаған жануарлармен бірге, өз нәжісінің ішінде, табиғаттың ықпалынан қорғалмай, тығырықтап өткізеді". Көптеген адамдар мал сойылғанға дейін жануарларға келтірілетін зиянды мемлекеттік саясат арқылы шешу керек деп санайды. АҚШ-та CAFO-дағы жануарлардың әл-ауқатына қатысты заңдар қабылданды. Мысалы, 2002 жылы Флорида штаты жүкті шошқаларды туу сауытында ұстауға тыйым салатын конституцияға түзету енгізді. Салыстыру үшін, 2012 жылдан бастап Еуропалық Одақта жұмыртқа туу үшін арналған клеткалық камераларды пайдалану және клеткалық камераларда жануар өсіру әдістері толығымен тыйым салынды. Кейбір адамдар жануарлардың әл-ауқатын өздігінен мақсат тұтатын болса, ал басқалары жануарлардың өмір сүру жағдайларының тұтынушылар қауіпсіздігіне тигізетін әсеріне алаңдайды. CAFO-дағы жануарлардың өмірі жабайы жануарлардың өмірінен өзгеше. CAFO жануарлардан алынатын өнімдердің сенімді жеткізілуін қамтамасыз етеді, бірақ өндірілген тауарлардың сапасы күмәнді, көптеген адамдар өндірілген тамақтың табиғи емес екенін айтады. Мысалы, жануарларды кішкентай аумақтарға қамау аурудың таралуын болдырмау үшін көп мөлшерде антибиотиктерді пайдалануды талап етеді. Ет өндірісінде антибиотиктерді қолданудың адамдарға зиянды екендігі туралы пікірталастар бар. Дэйл Бауман мен Джуд Каппердің "Сүт өндірісінің тиімділігі және оның көміртегі ізі" атты мақаласында көрсетілгендей, 1960 жылдан бастап сүт сиырларының орташа өнімділігі 2008 жылға дейін артты. Мақалада 2007 жылы бір галлон сүт өндірісінен туындаған көміртегі ізі 1944 жылғы көрсеткіштен 37%-ға төмен екендігі айтылған.

CAFO ережелерінің негізгі құрылымы

Таза су туралы заңның (CWA) басқару және бақылау рұқсат беру жүйесі АҚШ-тағы CAFO-лардың реттелуінің негізін құрайды. Жалпы айтқанда, CWA кез келген "базалық көзден" "АҚШ суларына" ластануды шығаруға тыйым салады, егер шығарылым EPA (немесе EPA уәкілеттенген штат) берген Ұлттық ластаушыларды жою жүйесі (NPDES) рұқсатымен санкцияланбаса. CAFO-лар CWA-да нақты базалық көз ретінде тізімделген. CAFO-дан (және басқа да базалық көздерден) жасалған рұқсатсыз шығарылымдар CWA-ны бұзу болып табылады, тіпті егер олар "жоспарланбаған немесе кездейсоқ" болса да. NPDES рұқсатына үміткер болмайтын CAFO-лар "өз жауапкершілігінде жұмыс істейді, себебі рұқсатсыз CAFO-дан (ауыл шаруашылығының жаңбыр суларынан басқа) кез келген төгілу CWA-ны бұзу болып табылады және орындау шараларына, соның ішінде үшінші тараптың азаматтық соттарына жатады". NPDES рұқсатының артықшылығы – ол CAFO иелері мен операторларына белгілі бір деңгейде сенімділік береді. "Рұқсат талаптарын орындау CWA-ға сәйкес деп есептеледі және осылайша EPA немесе штаттың CWA-ны орындауына немесе CWA бойынша азаматтық сотқа қарсы қорғаныш қызметін атқарады". EPA CAFO-ларға берілген әрбір рұқсатқа ELG талаптарының ең төменгі деңгейін қояды. Бұл талаптарға сандық шығарылым шектері (АҚШ суларына шығарылуы мүмкін ластаушы заттың мөлшері) және ELG-ге қатысты басқа талаптар (мысалы, басқару тәсілдері, технологиялық стандарттарды қоса алғанда) кіруі мүмкін.

Регламенттің тарихы

CAFO-ның маңызды реттеу саласындағы өзгерістер 1970-ші жылдары және 2000-шы жылдары орын алды. EPA 1976 жылы CAFO-лар үшін алғашқы ELG стандарттарын бекітті.

Негізгі заңдар

1948 жылғы Федералды су ластануын бақылау туралы заң – АҚШ федералды үкіметінің қоғамдық су арналарындағы ластануды азайтуға бағытталған алғашқы маңызды күш-жігерінің бірі болды. Заңның авторлары су қоршаған ортада тіршілік ететін жануарлардың таралуы, өнеркәсіптік қолдану және демалыс үшін су сапасын жақсартуға ұмтылды. 1948 жылдан бері заңға бағдарламаларды, процедураларды және стандарттарды кеңейту мақсатында көптеген түзетулер енгізілді. Президент Ричард Никсонның 1970 жылы жариялаған №3 қайта ұйымдастыру жоспары ЭҚА-ны құрды. ЭҚА құру – ластануды басқаруға көбірек кешенді тәсіл жасауға бағытталған күш-жігер еді. Бұйрықта көрсетілгендей, бір ғана ластаушы жергілікті ортаның ауасын, суын және топырағын бір уақытта нашарлатуы мүмкін. Президент Никсон бір мемлекеттік органның ластануды бақылауға және азайтуға, сондай-ақ барлық салдарларын қарастыруға тиіс екенін атап өтті. CAFO ережелеріне қатысты ЭҚА CAFO ластануын бақылау және азайту жөніндегі негізгі федералдық органға айналды. Конгресс 1972 жылы Федералды су ластануын бақылау туралы түзетулерді қайта қараған кезде CWA-ны қабылдады. Ол CAFO-ны нақты ластану көзі ретінде анықтады және операцияларды басқарушылар мен/немесе иелерінен өз объектілерінен қалдық суларды заңды түрде шығару үшін NPDES рұқсаттарын алуды талап етті.

Таза ауа туралы заң бойынша реттеу

CAFO-лар Таза ауа туралы заңға (CAA) сәйкес реттелуі мүмкін, бірақ CAFO-лардан шығатын эмиссиялар көбінесе белгіленген заңдық шектік мәндерден аспайды. Сонымен қатар, EPA-ның ережелері CAFO-лардан шығатын эмиссияларды өлшеу үшін нақты әдістеме қарастырмайды, бұл "регуляторлар мен сала өкілдерін де қиын жағдайға түсірді". Дегенмен, 2005 жылдың қаңтар айында EPA мен ауыл шаруашылығы саласы арасындағы келіссөздер нәтижесінде Ауаға сәйкестік туралы келісімге қол қойылды. Егер EPA петицияны қабылдаса, CAFO-лар және аммиактың басқа да көздері CAA-ның лицензиялау талаптарына бағынатын болады.