Кіріспе

Интеракциялық сараптама Гарри Коллинз және Роберт Эванс (екеуі де Кардифф университетінде жұмыс істейді) әзірлеген сараптаманың күрделі жіктелуінің бөлігі болып табылады. Бұл бастапқы тұжырымдамада өзара іс-қимылдың сараптамасы "сараптама жоқ" және "қосқанда сараптама" дегенді қамтитын негізгі сараптаманың үш жіктелуінің бөлігі болды, олар қызмет саласының барлық аспектілеріне толықтай үлес қосу үшін қажетті сараптаманы білдірді.

Жіктеу

Осы үш түрлі сараптама түрінің арасындағы айырмашылықты әлеуметтік ғылым зерттеушісінің тақырыпқа алғаш рет жақындаған тәжірибесін елестету арқылы көрсетуге болады. Ғылыми жобалар сантехника немесе физика саласына қатысты болсын, зерттеушілердің көпшілігі осы салада "таным жоқ" деген көзқараспен бастайтынын байқауға болады. Зерттеу жобасы жүріп, зерттеуші мен сантехниктер немесе физиктер арасындағы әлеуметтік қарым-қатынас жалғасқан сайын, әлеуметтік зерттеуші осы тақырып туралы көбірек білетін болады. Мысалы, олар сантехника немесе физика туралы қызықтырақ сөйлесе алады және оның қалай жұмыс істейтіндігі туралы маңыздырақ сұрақтар қоя алады. Ақырында, зерттеуші сантехника немесе физикамен айналыса алмаса да, сантехник немесе физик сияқты сантехника немесе физика туралы сұрақтарға жауап бере алатын дәрежеге жетуі мүмкін. Бұл Collins және Evans интерактивті сараптама деп атаған тәжірибе. Интеракциялық тәжірибеде маңыздысы - әлеуметтік зерттеушілердің су құбырымен жұмыс істейтін немесе физикамен айналысатын адаммен жасай алмайтын жалғыз нәрсе - орталық жылуды орнату немесе тәжірибе жүргізу. Бұл айырмашылық - сантехник/физик сияқты сөйлеудің және сантехника/физиканы іс жүзінде жасаудың арасындағы айырмашылық - бұл өзара әрекеттесу шеберлігі (зерттеушінің білуі) мен үлестік шеберлік (сантехниктер мен физиктердің білуі) арасындағы айырмашылық. Әрине, өз жұмысы туралы еркін сөйлейтін сантехниктер мен физиктерде екі мамандық та бар. Тілдік сараптаманың осы бөлек және ерекше түрін анықтау кезінде өзара әрекеттесу сараптамасы идеясы басқа сараптама теорияларымен, әсіресе ғылым мен технология зерттеулерінде дамыған, сараптаманы жеке тұлғаның меншігі емес, басқалар берген әлеуметтік мәртебе ретінде қарастыруға бейім басқа сараптама теорияларымен айқын ажыратылады. Төменде егжей-тегжейлі талқыланғандай, интерактивті сараптама идеясы тәжірибе туралы дәстүрлі феноменологиялық теориялардан ерекшеленеді, онда үлестіруші сарапшының нақтыланған тәжірибесі жақсы танылады, бірақ интерактивті сарапшының ерекше тілдік тәжірибесі назардан тыс қалған сияқты. Бұл орайда интерактивті сараптаманың жасырын біліммен қамтамасыз етілген қабілет екендігін және сол себепті, ол анағұрлым нақтыланған, үлестіруші сараптамаға ұқсас екенін атап өту керек. Бұл дегеніміз, үлестік сараптама сияқты, өзара іс-қимыл сараптамасын кітаптардан ғана алуға болмайды және ол компьютерлік сараптама жүйелеріне кодтауға болмайды. Бұл - арнайы табиғи тіл, сондықтан оны тек сарапшылармен тілдік қарым-қатынас арқылы ғана меңгеруге болады. Интеракциялық және үлестік сараптаманың айырмашылығы интеракциялық сараптама жағдайында жасырын білім саланың тіліне қатысты, бірақ оның практикасына қатысты емес. Қатысушы сараптама жағдайында тілге және тәжірибеге қатысты жасырын білім алу керек.

Қарым-қатынас тәжірибесі мен философиясы

Білімнің стандартты философиясында негізгі айырмашылық - қалыптасқан білім мен формалды және нақты айтылған білімнің арасындағы айырмашылық. Бұл дихотомиялық тұжырымдамада білім кодталған ережелер мен фактілер ретінде немесе тапсырманы орындайтын органның материалдық емес қасиеттері ретінде бар. Бұл айырмашылық жасанды интеллект зерттеулері туралы негізгі пікірталастың негізін құрайды, онда Хьюберт Дрейфус, Хайдеггерден бастап, компьютерлердің денелері жоқ болғандықтан, олар адамдар істегенді істей алмайды және сондықтан, қаншалықты күрделі және егжей-тегжейлі білім базасы мен ережелері бағдарламаланған болса да, ақылды бола алмайды деп дәлелдеді (Dreyfus 1972 қараңыз). 1990 жылы Гарри Коллинз ИЖ-ге қатысты баламалы сынды жасады, ол Дрейфусқа ұқсас болса да, ИЖ-нің қол жеткізе алатын нәрселерінің негізгі шектерін ұсынды, бұл түсіндірмені жүзеге асырудың орнына әлеуметтендіру туралы түсінікке негіздеді. Коллинздің пікірі бойынша, компьютерлер - бұл қоғамның өмірінде әлеуметтік бола алмайтын әлеуметтік емес объектілер, сондықтан олар ақылды бола алмайды. Осы тұрғыдан алғанда, Коллинз 1950 жылы Алан Тьюринг ұсынған "ойлау машинасына" (қазіргі Тьюринг тесті деп аталады) балама ретінде машинадағы интеллект деп аталатын әңгімелесу қабілеті ретінде анықталады. Тьюринг тестісінде әңгімелесу пернетақта арқылы жүргізіледі, ал ЖА қауымдастығы үшін қиындық - нақты адамнан айырмашылығы жоқ жауаптар бере алатын компьютер жасау. Мұндай өзара әрекеттесулер өздерінің табиғаты бойынша ашық және контекстке тәуелді болғандықтан, Коллинз тек толық әлеуметтенген ақыл-ой ғана өзіне бағытталған кез-келген жаңа және мүмкін таныс емес сөйлемдерге дұрыс жауап бере алады деп айтады. Бұл тұжырымдама сол кезде осы тұрғыда айтылмаған болса да, өзара іс-қимылдың тәжірибесі ұғымы маңызды. АИ зерттеулерінің бастапқы сын-тексеруінде Коллинз мінез-құлық ерекшеліктері (машиналар арқылы кодталып, қайта шығарыла алатын) мен табиғи әрекеттерді (адамдар қалған уақытта не істейді, ал машиналар қайта шығара алмайды) ажыратады. Мартин Кушпен бірге жасалған кейінгі жұмыста осы айырмашылық мимеморфтық іс-әрекет (әрқашан да бірдей түрде орындалатын және механикалық көбейтуге бейімделетін іс-әрекет) және полиморфтық іс-әрекет (олардың дұрыс түсіндіруі мен жалғасуы үшін контекст пен жергілікті конвенцияға байланысты іс-әрекеттер және сондықтан машиналар көбейте алмайды, қаншалықты күрделі). Бұл аргументтер, жүзеге асыру талқылауы және өзара іс-қимыл сараптамасының идеясы арасындағы байланыс табиғи тілдің маңыздылығы болып табылады. Егер интерактивті тәжірибе бар болса, онда ол белгілі бір тапсырманы немесе дағдыны орындай алмайтын адамдар және сондықтан оған байланысты тәжірибеге ие бола алмайтындар сол дағды туралы әлі де болса, егер олар дағдыға ие болса, сөйлей алады. Олай болса, өзара іс-қимылдың тәжірибесі, тәжірибелік тәжірибені беру үшін қажетті "жәнеделеудің мөлшері" туралы негізгі сұрақ тудырады. Орындау теориясын жақтаушылар үшін, тәжірибе дененің салыстырмалы орны, қозғалысы мен сезімінен тұратындықтан, өте көп іске асыру қажет. Интеракциялық тәжірибе тұрғысынан қарағанда, көп нәрсе қажет емес және логикалық минимумға дейін, мүмкін, тек есту және сөйлеу қабілеті қажет.

Өзара іс-қимылдағы тәжірибелік тәжірибе және практикалық іс-қимыл

Интеракциялық сараптама идеясының көптеген практикалық қолданыстары бар және ол көптеген күнделікті тәжірибелер мен іс-шараларды қамтиды. Интеракциялық сараптаманың мәні - барлық пікірлер мен көзқарастар бірдей жарамды деп айтудың қажеті жоқ, бірақ үлестіруші сараптама тобынан тыс адамдардың түсініктемелері мен пікірлерін заңды деп тану. Біршама өзара іс-қимыл тәжірибесі маңызды болатын жағдайлардың мысалдары:

Ғылымдағы әріптестердің пікірін қараудың рөлі

Ғылыми мақалалар мен зерттеулер сарапшылар тарапынан қаралады, бірақ көп жағдайда сарапшылар ұқсас немесе байланысты салалардан шығарылады. Бұл әсіресе зерттеулерді қаржыландыру туралы шешімдер кезінде жиі кездеседі, онда өтінімді мамандар қарамайтын адамдар қарауы мүмкін, бұл қаржының көлеміне байланысты. Тіпті кішігірім сыйлықтар мен сарапшылармен тексерілген мақалалар жағдайында да, сарапшылардың сарапшы автордың басқаша тар мағыналы мамандығында тәжірибеге ие болуы мүмкін. Егер өзара іс-қимыл бойынша сараптама болмаса, онда әріптестердің шолуын негіздеу қиын болар еді. Алайда, егер рецензенттерде көптеген туысқан ғалымдармен өзара іс-қимыл жасаудың арқасында тәжірибе болуы мүмкін болса, онда әріптестердің шолуының процесі ақылға қонымды болып көрінеді.

Үлкен ұйымдарды басқару

Үлкен ұйымдарды басқаруда жалпыға бірдей дағдылар болуы мүмкін, әрине, әлемдегі MBA бағдарламаларында оқытылатын дағдылар. Бір газеттің жетекшісі журналистің қалай жұмыс істейтінін білуі керек немесе автомобиль фабрикасының жетекшісі өндіріс желісінің қалай жұмыс істейтінін білуі керек деген ойлар ақылға қонымды болып көрінеді. Мұндай ойлау көптеген оқыту бағдарламаларына ресми түрде енгізілген болса да, интерактивті сараптама идеясы бізге менеджерлердің көшірмелер жазу немесе өндіріс желісінде жұмыс істеу тәжірибесі жоқ менеджерлер үшін бұл рөлдерді орындайтын адамдар үшін қандай тәжірибе қажет екенін түсіну үшін қандай тәжірибе қажет екенін сұрауға мүмкіндік береді. Бір-бірімен қарым-қатынас жасаудың бір көрінісі - тікелей тәжірибе - жоғары деңгейге көтерілу - бұрын ойлағаннан маңызды емес, бірақ бұл тапсырмаларды орындайтын адамдармен қарым-қатынас жасау маңызды болуы мүмкін. Әрине, үлкен ғылыми жобаларды басқару кезінде менеджерлер өзара іс-қимыл бойынша тез тәжірибе алу үшін көп жұмыс істейді.

Сауда-саттық салааралық аймақтары

Өнер, дизайн, ғылым, технология, медицина және мемлекеттік саясатта көптеген іс-шаралар салааралық командалармен жүзеге асырылады. Ғылым мен техникада бұл көптеген түрлі салалардағы ғалымдар мен инженерлердің бір жобада бірлесіп жұмыс істеуін білдіреді. Осы жағдай, әртүрлі, өзара үйлеспейтін және кейде түсініксіз идеялары бар әртүрлі мамандар тобы бір-бірімен қарым-қатынас жасаудың және бірлесіп жұмыс істеудің жолын таба алады, бұл Питер Галисонды бастапқы сауда аймақтары метафорасын жасауға шабыттандырды. Мұндай топтар қоғамдық денсаулық сақтау мекемелерінде жиі кездеседі, онда істерді әлеуметтік қызметкерлер, психологтар, психиатрлар, заңгерлер және т.б. көп салалы топтар шешеді. Сауда аймағы жағдайында бұл топтар пиджин немесе креол тілі деп аталатын жаңа құрамды тілді жасап шығарады, оны топ бөліседі және қарым-қатынас жасау үшін қолданады. Сауда аймақтары туралы идеяны Майк Горман әзірледі, ол сауда аймақтарының әртүрлі түрлерін анықтады және олардың жұмысын әртүрлі жағдайларда, соның ішінде нанотехнологияда зерттеді. Интерактивті сараптама осы әдіске балама ұсынады. Жаңа тіл пайда болудың орнына, топтың кейбір мүшелері басқалардың тілін үйреніп, екі әлемнің арасында алға-артқа ауысады. Бұл жаңа, ортақ мәдениетті құруға қарағанда екі мәдениеттің арасындағы аудармаға көбірек ұқсас.

Журналистика және бұқаралық ақпарат құралдары

Журналистердің көпшілігі өздерінің мансабында әртүрлі тақырыптарды қамтиды, бірақ кейбіреулері белгілі бір салаға назар аударады, мамандандырылған журналистерге айналады, саясат, медицина, ғылым, қоршаған орта, қауіпсіздік және т.б. сияқты белгілі бір соққыларды қамтиды. Ғылымның жағдайында, бірақ басқа салаларда да журналистердің жұмысы - кейбір эзотерикалық топтың мамандар тәжірибесін қарапайым халыққа түсінікті және маңызды ету. Осылайша олар оқиғаларды түсіндіріп, оларды кең мағынада қарастырады. Көп жағдайда журналистер теңдестірілген оқиғаны ұсыну және бейтараптық айыпталудың алдын алу үшін "сұрақ-жауаптың екі жағын" ұсыну арқылы жасайды. Бұл принцип бойынша жақсы, бірақ іс жүзінде қиын, әсіресе ғылым үшін, өйткені ол журналистке ғылыми мәлімдеменің қаншалықты сенімді екендігі туралы және оны қалай жариялау керектігі туралы шешім қабылдауы керек. Мысалы, екі жақтың теңдей немесе кем дегенде тең дәрежеде қарама-қайшы пікірлер білдіретін, тең дәрежеде баяндалуы керек пе? Бұл - шеткі, ерекше немесе басқа да өте белгісіз пікірлер туралы әңгіме, бірақ көпшілік қолдамайды, немесе ол жай ғана мағынасыз деп елемей қалдырылады және жарияланбайды. Ұлыбританияда MMR туралы жауабы "салмақты көзқарас" ретінде ұзақ уақыт бойы жарияланып келді, осылайша ғылыми қауымдастықтың көпшілігі MMR қауіпті деген пікірлерге көбірек сенім артуда. Талқылаудың соңғы кезеңдерінде бұл оқиғаларды денсаулық немесе ғылым саласына маманданған журналистер емес, жалпы жаңалықтар журналистері шығарды, олар өздерінің өзара әрекеттесу тәжірибесі деп аталатын нәрсеге байланысты бұл мәлімдемелерді сенімсіз деп санайды.